[388]3. Tuṇḍilajātakavaṇṇanā

NavachannaketiV3.251 idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ maraṇabhīrukaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi .

So kira sāvatthivāsī kulaputto buddhasāsane pabbajitvā maraṇabhīruko ahosi , appamattakampi sākhācalanaṃ daṇḍakapatanaṃ sakuṇacatuppadasaddaṃ vā aññaṃ vā tathārūpaṃ sutvā maraṇabhayatajjito hutvā kucchiyaṃ viddhasaso viya kampanto vicari .

Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ āvuso , asuko kira bhikkhu maraṇabhīruko appamattakampi saddaṃ sutvā vikampamāno palāyati , imesañca sattānaṃ maraṇameva dhuvaṃ , jīvitaṃ addhuvaṃ , nanu tadeva yoniso manasi kātabban ’’ ti .

Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte taṃ bhikkhuṃ pakkosāpetvā ‘‘ saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu maraṇabhīruko ’’ ti vatvā ‘‘ āma , bhante ’’ ti tena paṭiññāto ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepesa maraṇabhīrukoyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sūkariyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi .

Sūkarī pariṇatagabbhā dve putte vijāyi .

Sā ekadivasaṃ te gahetvā ekasmiṃ āvāṭe nipajji .

Athekā bārāṇasidvāragāmavāsinī mahallikā kappāsakhettato pacchipuṇṇaṃ kappāsaṃ ādāyaP3.287 yaṭṭhiyā bhūmiṃ ākoṭentī āgacchi .

Sūkarī taṃ saddaṃ sutvā maraṇabhayena puttake chaḍḍetvā palāyi .

Mahallikā sūkarapotake disvā puttasaññaṃ paṭilabhitvā pacchiyaṃ pakkhipitvā gharaṃ netvā jeṭṭhakassa mahātuṇḍilo , kaniṭṭhassa cūḷatuṇḍiloti nāmaṃ karitvā te puttake viya posesi .

Te aparabhāge vaḍḍhitvā thūlasarīrāM3.270 ahesuṃ .

Mahallikā ‘‘ ime no mūlena dehī ’’ ti vuccamānāpi ‘‘ puttā me ’’ ti vatvā kassaci na deti .

Athekasmiṃ chaṇakāle dhuttā suraṃ pivantā maṃse khīṇe ‘‘ kuto nu kho maṃsaṃ labhissāmā ’’ ti vīmaṃsantā mahallikāya gehe sūkarānaṃ atthibhāvaṃ ñatvā mūlaṃ gahetvā tattha gantvā ‘‘ amma , mūlaṃ gahetvā ekaṃ no sūkaraṃ dehī ’’ ti āhaṃsu .

Sā ‘‘ alaṃ , tātā , puttā me ete , puttaṃ nāma maṃsaṃ khādanatthāya kiṇantānaṃ dadantā nāma natthī ’’ ti paṭikkhipi .

Dhuttā ‘‘ amma , manussānaṃ sūkarā nāma puttā na honti , dehi no ’’ ti punappunaṃ yācantāpi alabhitvā mahallikaṃ suraṃ pāyetvā mattakāle ‘‘ amma , sūkarehi kiṃ karissasi , mūlaṃ gahetvā paribbayaṃ karohī ’’ ti tassā hatthe kahāpaṇe ṭhapayiṃsu .

Sā kahāpaṇe gahetvā ‘‘ tātā , mahātuṇḍilaṃ dātuṃ na sakkomi .

Cūḷatuṇḍilaṃ pana gaṇhathā ’’ tiV3.252 āha .

‘‘ Kahaṃ so ’’ ti ?

‘‘ Ayaṃ etasmiṃ gaccheti , saddamassa dehī ’’ ti .

‘‘ Āhāraṃ na passāmī ’’ ti .

Dhuttā mūlena ekaṃ bhattapātiṃ āharāpesuṃ .

Mahallikā taṃ gahetvā dvāre ṭhapitaṃ sūkaradoṇiṃ pūretvā doṇisamīpe aṭṭhāsi .

Tiṃsamattāpi dhuttā pāsahatthā tattheva aṭṭhaṃsu .

Mahallikā ‘‘ tāta , cūḷatuṇḍila , ehī ’’ ti tassa saddamakāsi .

Taṃ sutvāP3.288 mahātuṇḍilo ‘‘ ettakaṃ kālaṃ mama mātarā cūḷatuṇḍilassa saddo na dinnapubbo , maṃyeva paṭhamaṃ saddāyati , avassaṃ ajja amhākaṃ bhayaṃ uppannaṃ bhavissatī ’’ ti aññāsi .

So kaniṭṭhaṃ āmantesi ‘‘ tāta , mama mātā taṃ pakkosati , gaccha tāva jānāhī ’’ ti .

So gacchā nikkhamitvā bhattadoṇisamīpe tesaṃ ṭhitabhāvaṃ disvā ‘‘ ajja me maraṇaṃ uppannan ’’ ti maraṇabhayatajjito nivattitvā kampamāno bhātu santikaṃ āgantvā thambhituṃ nāsakkhi , kampamāno paribbhami .

Mahātuṇḍilo taṃ disvā ‘‘ tāta , tvaṃ ajja pana pavedhasi paribbhamasi , pavisanaṭṭhānaṃ olokesi , kiṃ nāmetaṃ karosī ’’ ti pucchi .

So attanā diṭṭhakāraṇaṃ kathento paṭhamaṃ gāthamāha –

88.

‘‘ Navachannakedāni diyyati , puṇṇāyaṃ doṇi suvāminī ṭhitā ;

Bahuke jane pāsapāṇike , no ca kho me paṭibhāti bhuñjitun ’’ ti .

TatthaM3.271 navachannakedāni diyyatīti bhātika , pubbe amhākaṃ kuṇḍakayāgu vā jhāmabhattaṃ vā diyyati , ajja pana navachannakaṃ navākāraṃ dānaṃ diyyati .

Puṇṇāyaṃ doṇīti ayaṃ amhākaṃ bhattadoṇi suddhabhattassa puṇṇā .

Suvāminī ṭhitāti ayyāpi no tassā santike ṭhitā .

Bahuke janeti na kevalañca ayyāva , aññopi bahuko jano pāsapāṇiko ṭhito .

No ca kho me paṭibhātīti ayaṃ evaṃ etesaṃ ṭhitabhāvopi idaṃ bhattaṃ bhuñjitumpi mayhaṃ na paṭibhāti , na ruccatīti attho .

Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘ tāta cūḷatuṇḍila , mama kira mātā ettheva sūkare posentī nāma yadatthaṃ poseti , svāssā atthoP3.289 ajja matthakaṃ patto , tvaṃ mā cintayī ’’ ti vatvā madhurena sarena buddhalīḷāya dhammaṃ desento dve gāthā abhāsi –

89.

‘‘ Tasasi bhamasi leṇamicchasi , attāṇosi kuhiṃ gamissasi ;

Appossukko bhuñja tuṇḍila , maṃsatthāya hi positāmhase .

90.

‘‘ OgahaV3.253 rahadaṃ akaddamaṃ , sabbaṃ sedamalaṃ pavāhaya ;

Gaṇhāhi navaṃ vilepanaṃ , yassa gandho na kadāci chijjatī ’’ ti .

Tattha tasasi bhamasīti maraṇabhayena uttasasi , teneva kilamanto bhamasi .

Leṇamicchasīti patiṭṭhaṃ olokesi .

Attāṇosīti tāta , pubbe amhākaṃ mātā paṭisaraṇaṃ ahosi , sā ajja pana nirapekkhā amhe chaḍḍesi , idāni kuhiṃ gamissasi .

Ogahāti ogāha , ayameva vā pāṭho .

Pavāhayāti pavāhehi , hārehīti attho .

Na chijjatīti na nassati .

Idaṃ vuttaṃ hoti – tāta , sace maraṇato tasasi , akaddamaṃ pokkharaṇiṃ otaritvā tava sarīre sabbaṃ sedañca malañca pavāhetvā surabhigandhavilepanaṃ vilimpāti .

Tassa dasa pāramiyo āvajjetvā mettāpāramiṃ purecārikaṃ katvā paṭhamaṃ padaṃ udāharantasseva saddo sakalaṃ dvādasayojanikaṃ bārāṇasiṃ ajjhottharitvā gato .

Sutasutakkhaṇeyeva rājauparājādayo ādiṃM3.272 katvā bārāṇasivāsino āgamaṃsu .

Anāgatāpi gehe ṭhitāva suṇiṃsu .

Rājapurisā gacche chinditvā bhūmiṃ samaṃ katvā vālukaṃ okiriṃsu .

Dhuttānaṃ surāmado chijji .

Pāse chaḍḍetvā dhammaṃ suṇamānā aṭṭhaṃsu .

Mahallikāyapi surāmado chijji .

Mahāsatto mahājanamajjhe cūḷatuṇḍilassa dhammadesanaṃ ārabhi .

TaṃP3.290 sutvā cūḷatuṇḍilo ‘‘ mayhaṃ bhātā evaṃ vadeti , amhākañca vaṃse pokkharaṇiṃ otaritvā nahānaṃ , sarīrato sedamalapavāhanaṃ , purāṇavilepanaṃ hāretvā navavilepanagahaṇañca kismiñci kāle natthi , kiṃ nu kho sandhāya bhātā maṃ eva māhā ’’ ti pucchanto catutthaṃ gāthamāha –

91.

‘‘ Katamo rahado akaddamo , kiṃsu sedamalanti vuccati ;

Katamañca navaṃ vilepanaṃ , yassa gandho na kadāci chijjatī ’’ ti .

Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘ tena hi kaniṭṭha ohitasoto suṇāhī ’’ ti buddhalīḷāya dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –

92.

‘‘ Dhammo rahado akaddamo , pāpaṃ sedamalanti vuccati ;

Sīlañca navaṃ vilepanaṃ , tassa gandho na kadāci chijjati .

93.

‘‘ NandantiV3.254 sarīraghātino , na ca nandanti sarīradhārino ;

Puṇṇāya ca puṇṇamāsiyā , ramamānāva jahanti jīvitan ’’ ti .

Tattha dhammoti pañcasīlaaṭṭhasīladasasīlāni tīṇi sucaritāni sattatiṃsabodhipakkhiyadhammā amatamahānibbānanti sabbopesa dhammo nāma .

Akaddamoti rāgadosamohamānadiṭṭhikilesakaddamānaṃ abhāvena akaddamo .

Iminā sesadhammato vinivattetvā nibbānameva dasseti .

‘‘ Yāvatā , bhikkhave , dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā , virāgo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyati , yadidaṃ madanimmadano pipāsavinayo ālayasamugghāto vaṭṭupacchedo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānan ’’ ti ( a . ni .4.34; itivu .90) hi vuttaṃ , tadeva dassento , tāta cūḷatuṇḍila , ahaṃ nibbānataḷākaṃ ‘‘ rahado ’’ ti kathemi .

Jātijarābyādhimaraṇādīni hi tattha natthi , sace maraṇato muñcitukāmo , nibbānagāminiṃ paṭipadaṃ gaṇhāti .

Upanissayapaccayavasena kira bodhisatto evaṃ kathesi .

PāpaṃM3.273 sedamalan tiP3.291 tāta cūḷatuṇḍila , pāpaṃ sedamalasadisattā ‘‘ sedamalan ’’ ti porāṇakapaṇḍitehi kathitaṃ .

Taṃ panetaṃ ekavidhena pāpaṃ yadidaṃ manopadoso , duvidhena pāpaṃ pāpakañca sīlaṃ , pāpikā ca diṭṭhi , tividhena pāpaṃ tīṇi duccaritāni , catubbidhena pāpaṃ cattāri agatigamanāni , pañcavidhena pāpaṃ pañca cetokhilā , chabbidhena pāpaṃ cha agāravā , sattavidhena pāpaṃ satta asaddhammā , aṭṭhavidhena pāpaṃ aṭṭha micchattā , navavidhena pāpaṃ nava āghātavatthūni , dasavidhena pāpaṃ dasa akusalakammapathā , bahuvidhena pāpaṃ rāgo doso mohoti ekakadukatikādivasena vibhattā akusalā dhammā , iti sabbampetaṃ pāpaṃ ‘‘ sarīranissitasedamalasadisan ’’ ti paṇḍitehi kathitaṃ .

Sīlan ti pañcasīlaṃ dasasīlaṃ catupārisuddhisīlaṃ .

‘‘ Idaṃ , tāta , sīlaṃ catujjātigandhavilepanasadisan ’’ ti vadati .

Tassāti tassa silassa gandho tīsu vayesu kadāci na chijjati , sakalalokaṃ pattharitvā gacchati .

‘‘ Na pupphagandho paṭivātameti , na candanaṃ taggaramallikā vā ;

Satañca gandho paṭivātameti , sabbā disā sappuriso pavāyati .

‘‘ CandanaṃV3.255 tagaraṃ vāpi , uppalaṃ atha vassikī ;

Etesaṃ gandhajātānaṃ , sīlagandho anuttaro .

‘‘ Appamatto ayaṃ gandho , yvāyaṃ tagaracandanaṃ ;

Yo ca sīlavataṃ gandho , vāti devesu uttamo ’’ ti .( dha . pa .54-56);

Nandanti sarīraghātinoti tāta cūḷatuṇḍila , ime aññāṇamanussā ‘‘ madhuramaṃsaṃ khādissāma , puttadārampi khādāpessāmā ’’ ti pāṇātipātaṃ karontā nandanti tussanti , pāṇātipāto āsevito bhāvito bahulīkato nirayasaṃvattaniko hoti , tiracchānayoni … pe … pettivisayasaṃvattaniko hoti , yo sabbalahuko pāṇātipātassa vipāko , so manussabhūtassa appāyukasaṃvattaniko hotīti imaṃ pāṇātipāte ādīnavaṃ na jānanti .

Ajānantā –

‘‘ MadhuvāM3.274 maññati bālo , yāva pāpaṃ na paccati ;

Yadā ca paccati pāpaṃ , bālo dukkhaṃ nigacchatī ’’ ti .( dha . pa .69)–

Madhurasaññino hutvā –

‘‘ Caranti bālā dummedhā , amitteneva attanā ;

Karontā pāpakaṃ kammaṃ , yaṃ hoti kaṭukapphalan ’’ ti .( dha . pa .66)–

Ettakampi na jānanti .

‘‘ Na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu , yaṃ katvā anutappati ;

Yassa assumukho rodaṃ , vipākaṃ paṭisevatī ’’ ti .( dha . pa .67);

Na ca nandanti sarīradhārinoti tāta cūḷatuṇḍila , ye panete sarīradhārino sattā , te attano maraṇeP3.292 āgacchante ṭhapetvā sīhamigarājahatthājānīyaassājānīyakhīṇāsave avasesā bodhisattaṃ ādiṃ katvā abhāyantā nāma natthi .

‘‘ SabbeV3.256 tasanti daṇḍassa , sabbe bhāyanti maccuno ;

Attānaṃ upamaṃ katvā , na haneyya na ghātaye ’’ ti .( dha . pa .129);

Puṇṇāyāti guṇapuṇṇāya .

Puṇṇamāsiyāti puṇṇacandayuttāya , māsaṃ vā pūretvā ṭhitāya .

Tadā kira puṇṇamāsī uposathadivaso hoti .

Ramamānāva jahanti jīvitan ti tāta cūḷatuṇḍila , mā soci mā paridevi , maraṇassa nāma te bhāyanti , yesaṃ abbhantare sīlādiguṇā natthi .

Mayaṃ pana sīlācārasampannā puññavanto , tasmā amhādisā sattā ramamānāva jahanti jīvitanti .

Evaṃ mahāsatto madhurena sarena buddhalīḷāya dhammaṃ desesi .

Mahājanakāyā aṅguliyo phoṭesuṃ , celukkhepā ca pavattiṃsu , sādhukārasaddapuṇṇaṃ antalikkhaṃ ahosi .

Bārāṇasirājā bodhisattaṃ rajjena pūjetvā mahallikāya yasaṃ datvā ubhopi te gandhodakena nhāpetvā gandhādīhi vilimpāpetvā gīvāsu maṇiratanāni piḷandhāpetvā gharaṃ netvā puttaṭṭhāne ṭhapetvā mahantena parivārena paṭijaggi .

Bodhisatto raññoM3.275 pañca sīlāni adāsi .

Sabbe bārāṇasivāsino ca kāsiraṭṭhavāsino ca pañca sīlāni rakkhiṃsu .

Mahāsatto nesaṃ pakkhadivasesu dhammaṃ desesi , vinicchaye nisīditvā aḍḍe tīresi .

Tasmiṃ dharamāne kūṭaḍḍakārakā nāma nāhesuṃ .

Aparabhāge rājā kālamakāsi .

Mahāsatto tassa sarīraparihāraṃ kāretvā vinicchaye potthake likhāpetvā ‘‘ imaṃ potthakaṃ oloketvā aḍḍaṃ tīreyyāthā ’’ ti vatvā mahājanassa dhammaṃ desetvā appamādena ovādaṃ datvā sabbesaṃ rodantānaṃ paridevantānaññeva saddhiṃ cūḷatuṇḍilena araññaṃ pāvisi .

Tadā bodhisattassa ovādo saṭṭhi vassasahassāni pavatti .

SatthāP3.293 imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi , saccapariyosāne so maraṇabhīruko bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi .

Tadā rājā ānando ahosi , cūḷatuṇḍilo maraṇabhīruko bhikkhu , parisā buddhaparisā , mahātuṇḍilo pana ahameva ahosinti .

Tuṇḍilajātakavaṇṇanā tatiyā .

Issues

Select Version

( Tatiyo bhāgo )

( Tatiyo bhāgo )