[368]8. Tacasārajātakavaṇṇanā
Amittahatthatthagatāti
P3.204 idaṃ satthā jetavane viharanto paññāpāramiṃ ārabbha kathesi .Tadā hi satthā ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepi tathāgato paññavā upāyakusaloyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto gāmake kuṭumbikakule nibbattitvāti sabbaṃ purimajātakaniyāmeneva kathetabbaṃ .
Idha pana vejje mate gāmavāsino manussā ‘‘ manussamārakā ’’ ti te dārake kudaṇḍakehi bandhitvā ‘‘ rañño dassessāmā ’’ ti bārāṇasiṃ
V3.177 nayiṃsu .Bodhisatto antarāmaggeyeva sesadārakānaṃ ovādaṃ adāsi ‘‘ tumhe mā bhāyatha , rājānaṃ disvāpi abhītā tuṭṭhindriyā bhaveyyātha , rājā amhehi saddhiṃ paṭhamataraṃ kathessati , tato paṭṭhāya ahaṃ jānissāmī ’’ ti .
Te ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā tathā kariṃsu .
Rājā te abhīte tuṭṭhindriye disvā ‘‘ ime ‘ manussamārakā ’ ti kudaṇḍakabaddhā ānītā , evarūpaṃ dukkhaṃ pattāpi na bhāyanti , tuṭṭhindriyāyeva , kiṃ nu kho etesaṃ asocanakāraṇaṃ , pucchissāmi ne ’’ ti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
95.
‘‘ Amittahatthatthagatā , tacasārasamappitā ;
Pasannamukhavaṇṇāttha , kasmā tumhe na socathā ’’ ti .
Tattha amittahatthatthagatāti kudaṇḍakehi gīvāyaṃ bandhitvā ānentānaṃ amittānaṃ hatthagatā .
Tacasārasamappitāti veḷudaṇḍakehi baddhattā evamāha .
Kasmāti ‘‘ evarūpaṃ byasanaṃ pattāpi tumhe kiṃkāraṇā na socathā ’’ ti pucchati .
Taṃ
M3.191 sutvā bodhisatto sesagāthā abhāsi – 96.
‘‘ Na socanāya paridevanāya , atthova labbho api appakopi ;
Socantamenaṃ dukhitaṃ viditvā , paccatthikā attamanā bhavanti .
97.
‘‘ Yato
P3.205 ca kho paṇḍito āpadāsu , na vedhatī atthavinicchayaññū ;Paccatthikāssa dukhitā bhavanti , disvā mukhaṃ avikāraṃ purāṇaṃ .
98.
‘‘ Jappena mantena subhāsitena , anuppadānena paveṇiyā vā ;
Yathā yathā yattha labhetha atthaṃ , tathā tathā tattha parakkameyya .
99.
‘‘ Yato ca jāneyya alabbhaneyyo , mayāva aññena vā esa attho ;
Asocamāno adhivāsayeyya , kammaṃ daḷhaṃ kinti karomi dānī ’’ ti .
Tattha atthoti vuḍḍhi .
Paccatthikā attamanāti etaṃ purisaṃ socantaṃ dukkhitaṃ viditvā paccāmittā tuṭṭhacittā honti .
Tesaṃ tussanakāraṇaṃ nāma paṇḍitena kātuṃ na vaṭṭatīti dīpeti
V3.178 .Yatoti yadā .
Na vedhatīti cittutrāsabhayena na kampati .
Atthavinicchayaññūti tassa tassa atthassa vinicchayakusalo .
Jappenāti mantaparijappanena .
Mantenāti paṇḍitehi saddhiṃ mantaggahaṇena .
Subhāsitenāti piyavacanena .
Anuppadānenāti lañjadānena .
Paveṇiyāti kulavaṃsena .
Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja , paṇḍitena nāma āpadāsu uppannāsu na socitabbaṃ na kilamitabbaṃ , imesu pana pañcasu kāraṇesu aññataravasena paccāmittā jinitabbā .
Sace hi sakkoti , mantaṃ parijappitvā mukhabandhanaṃ katvāpi te jinitabbā , tathā asakkontena paṇḍitehi
M3.192 saddhiṃ mantetvā ekaṃ upāyaṃ sallakkhetvā jinitabbā , piyavacanaṃ vattuṃ sakkontena piyaṃ vatvāpi te jinitabbā , tathā asakkontena vinicchayāmaccānaṃ lañjaṃ datvāpi jinitabbā , tathā asakkontena kulavaṃsaṃ kathetvā ‘‘ mayaṃ asukapaveṇiyā āgatā , tumhākañca amhākañca ekova pubbapuriso ’’ ti evaṃ vijjamānañātikoṭiṃ ghaṭetvāpi jinitabbā evāti .Yathā yathāti etesu pañcasu kāraṇesu yena yena kāraṇena yattha yattha attano vuḍḍhiṃ labheyya .
Tathā tathāti tena tena kāraṇena tattha tattha parakkameyya , parakkamaṃ katvā paccatthike jineyyāti adhippāyo .
Yato ca jāneyyāti yadā pana jāneyya , mayā vā aññena vā esa attho alabbhaneyyo nānappakārena vāyamitvāpi
P3.206 na sakkā laddhuṃ , tadā paṇḍito puriso asocamāno akilamamāno ‘‘ mayā pubbe katakammaṃ daḷhaṃ thiraṃ na sakkā paṭibāhituṃ , idāni kiṃ sakkā kātun ’’ ti adhivāsayeyyāti .Rājā bodhisattassa dhammakathaṃ sutvā kammaṃ sodhetvā niddosabhāvaṃ ñatvā kudaṇḍake harāpetvā mahāsattassa mahantaṃ yasaṃ datvā attano atthadhammaanusāsakaṃ amaccaratanaṃ akāsi , sesadārakānampi yasaṃ datvā ṭhānantarāni adāsi .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘ tadā bārāṇasirājā ānando ahosi , dārakā therānutherā , paṇḍitadārako pana ahameva ahosin ’’ ti .
Tacasārajātakavaṇṇanā aṭṭhamā .