4. Kokilavaggo
[331]1. Kokilajātakavaṇṇanā
Yo
V3.88M3.94 ve kāle asampatteti idaṃ satthā jetavane viharanto kokālikaṃ ārabbha kathesi .Vatthu takkāriyajātake vitthāritameva .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa amacco ovādako ahosi , rājā bahubhāṇī ahosi .
Bodhisatto ‘‘ tassa bahubhāṇitaṃ nisedhessāmī ’’ ti ekaṃ upamaṃ upadhārento vicarati .
Athekadivasaṃ rājā uyyānaṃ gato maṅgalasilāpaṭṭe nisīdi , tassupari ambarukkho atthi .
Tatrekasmiṃ kākakulāvake kāḷakokilā attano aṇḍakaṃ nikkhipitvā agamāsi .
Kākī taṃ kokilaaṇḍakaṃ paṭijaggi , aparabhāge tato kokilapotako nikkhami .
Kākī ‘‘ putto me ’’ ti saññāya mukhatuṇḍakena gocaraṃ āharitvā taṃ paṭijaggi .
So avirūḷhapakkho akāleyeva kokilaravaṃ ravi .
Kākī ‘‘ ayaṃ idāneva tāva aññaṃ ravaṃ ravati
P3.103 , vaḍḍhanto kiṃ karissatī ’’ ti tuṇḍakena koṭṭetvā māretvā kulāvakā pātesi .So rañño pādamūle pati .
Rājā bodhisattaṃ pucchi ‘‘ kimetaṃ sahāyā ’’ ti ?
Bodhisatto ‘‘ ahaṃ rājānaṃ nivāretuṃ ekaṃ upamaṃ pariyesāmi , laddhā dāni me sā ’’ ti cintetvā ‘‘ mahārāja , atimukharā akāle bahubhāṇino evarūpaṃ labhanti .
Ayaṃ mahārāja , kokilapotako kākiyā puṭṭho avirūḷhapakkho akāleyeva kokilaravaṃ ravi .
Atha naṃ kākī ‘ nāyaṃ mama puttako ’ ti ñatvā mukhatuṇḍakena koṭṭetvā māretvā kulāvakā pātesi .
Manussā vā hontu tiracchānā vā , akāle bahubhāṇino evarūpaṃ dukkhaṃ labhantī ’’ ti vatvā imā gāthā abhāsi –
121.
‘‘ Yo ve kāle asampatte , ativelaṃ pabhāsati ;
Evaṃ so nihato seti , kokilāyiva atrajo .
122.
‘‘ Na
V3.89M3.95 hi satthaṃ sunisitaṃ , visaṃ halāhalāmiva ;Evaṃ nikaṭṭhe pāteti , vācā dubbhāsitā yathā .
123.
‘‘ Tasmā kāle akāle vā , vācaṃ rakkheyya paṇḍito ;
Nātivelaṃ pabhāseyya , api attasamamhi vā .
124.
‘‘ Yo ca kāle mitaṃ bhāse , matipubbo vicakkhaṇo ;
Sabbe amitte ādeti , supaṇṇo uragāmivā ’’ ti .
Tattha kāle asampatteti attano vacanakāle asampatte .
Ativelan ti velātikkantaṃ katvā atirekappamāṇaṃ bhāsati .
Halāhalāmivāti halāhalaṃ iva .
Nikaṭṭheti tasmiṃyeva khaṇe appamattake kāle .
Tasmāti yasmā sunisitasatthahalāhalavisatopi khippataraṃ dubbhāsitavacanameva
P3.104 pātesi , tasmā .Kāle akāle vāti vattuṃ yuttakāle ca akāle ca vācaṃ rakkheyya , ativelaṃ na bhāseyya api attanā same ninnānākaraṇepi puggaleti attho .
Matipubboti matiṃ purecārikaṃ katvā kathanena matipubbo .
Vicakkhaṇoti ñāṇena vicāretvā atthavindanapuggalo vicakkhaṇo nāma .
Uragāmivāti uragaṃ iva .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā supaṇṇo samuddaṃ khobhetvā mahābhogaṃ uragaṃ ādeti gaṇhāti , ādiyitvā ca taṅkhaṇaññeva naṃ simbaliṃ āropetvā maṃsaṃ khādati , evameva yo matipubbaṅgamo vicakkhaṇo vattuṃ yuttakāle mitaṃ bhāsati , so sabbe amitte ādeti gaṇhāti , attano vase vattetīti .
Rājā bodhisattassa dhammadesanaṃ sutvā tato paṭṭhāya mitabhāṇī ahosi , yasañcassa vaḍḍhetvā mahantataraṃ adāsi .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā kokilapotako kokāliko ahosi , paṇḍitāmacco pana ahameva ahosin ’’ ti .
Kokilajātakavaṇṇanā paṭhamā .