[403]8. Aṭṭhisenajātakavaṇṇanā
Yeme ahaṃ na jānāmīti idaṃ satthā āḷaviṃ nissāya aggāḷave cetiye viharanto kuṭikārasikkhāpadaṃ ārabbha kathesi .
Paccuppannavatthu heṭṭhā maṇikaṇṭhajātake ( jā .1.3.7 ādayo ) kathitameva .
Satthā pana te bhikkhū āmantetvā ‘‘ bhikkhave , porāṇakapaṇḍitā pubbe anuppanne
P3.352 buddhe bāhirakapabbajjāya pabbajitvā rājūhi pavāritāpi ‘ yācanā nāma paresaṃ appiyā amanāpā ’ ti na yāciṃsū ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .Atīte
V3.310M3.331 bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ nigame brāhmaṇakule nibbatti , aṭṭhisenakumārotissa nāmaṃ kariṃsu .So vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā aparabhāge kāmesu ādīnavaṃ disvā gharāvāsato nikkhamitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññāsamāpattiyo nibbattetvā himavantapadese ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya manussapathaṃ otaritvā anupubbena bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase bhikkhāya caranto rājaṅgaṇaṃ agamāsi .
Rājā tassācāravihāre pasīditvā taṃ nimantāpetvā pāsādatale pallaṅke nisīdāpetvā subhojanaṃ bhojetvā bhojanāvasāne anumodanaṃ sutvā pasanno paṭiññaṃ gahetvā mahāsattaṃ rājuyyāne vasāpesi , divasassa ca dve tayo vāre upaṭṭhānaṃ agamāsi .
So ekadivasaṃ dhammakathāya pasanno rajjaṃ ādiṃ katvā ‘‘ yena vo attho , taṃ vadeyyāthā ’’ ti pavāresi .
Bodhisatto ‘‘ idaṃ nāma me dehī ’’ ti na vadati .
Aññe yācakā ‘‘ idaṃ dehi , idaṃ dehī ’’ ti icchiticchitaṃ yācanti , rājā asajjamāno detiyeva .
So ekadivasaṃ cintesi ‘‘ aññe yācanakavanibbakā ‘ idañcidañca amhākaṃ dehī ’ ti maṃ yācanti , ayyo pana aṭṭhiseno pavāritakālato paṭṭhāya na kiñci yācati , paññavā kho panesa upāyakusalo , pucchissāmi nan ’’ ti .
So ekadivasaṃ bhuttapātarāso gantvā vanditvā ekamantaṃ nisinno aññesaṃ yācanakāraṇaṃ tassa ca ayācanakāraṇaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
54.
‘‘ Yeme ahaṃ na jānāmi , aṭṭhisena vanibbake ;
Te maṃ saṅgamma yācanti , kasmā maṃ tvaṃ na yācasī ’’ ti .
Tattha
P3.353 vanibbaketi yācanake .Saṅgammāti samāgantvā .
Idaṃ vuttaṃ hoti – ayya , aṭṭhisena , yeme vanibbake ahaṃ nāmagottajātikulappadesena ‘‘ ime nāmete ’’ tipi na jānāmi , te maṃ samāgantvā icchiticchitaṃ yācanti , tvaṃ pana kasmā maṃ kiñci na yācasīti .
Taṃ sutvā bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha –
55.
‘‘ Yācako appiyo hoti , yācaṃ adadamappiyo ;
Tasmāhaṃ taṃ na yācāmi , mā me videssanā ahū ’’ ti .
Tattha
M3.332 yācako appiyo hotīti yo hi , mahārāja , puggalo ‘‘ idaṃ me dehī ’’ ti yācako , so mātāpitūnampi mittāmaccādīnampi appiyo hoti amanāpo .Tassa appiyabhāvo
V3.311 maṇikaṇṭhajātakena dīpetabbo .Yācan ti yācitabhaṇḍaṃ .
Adadan ti adadamāno .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yopi yācitaṃ na deti , so mātāpitaro ādiṃ katvā adadamāno puggalo yācakassa appiyo hotīti .
Tasmāti yasmā yācakopi dāyakassa , yācitaṃ bhaṇḍaṃ adadantopi yācakassa appiyo hoti , tasmā ahaṃ taṃ na yācāmi .
Mā me videssanā ahūti sace hi ahaṃ yāceyyameva , tava videsso bhaveyya , sā me tava santikā uppannā videssanā , sace pana tvaṃ na dadeyyāsi , mama videsso bhaveyyāsi , sā ca mama tayi videssanā , evaṃ sabbathāpi mā me videssanā ahu , mā no ubhinnampi mettā bhijjīti etamatthaṃ sampassanto ahaṃ taṃ na kiñci yācāmīti .
Athassa vacanaṃ sutvā rājā tisso gāthā abhāsi –
56.
‘‘ Yo ve yācanajīvāno , kāle yācaṃ na yācati ;
Parañca puññā dhaṃseti , attanāpi na jīvati .
57.
‘‘ Yo ca yācanajīvāno , kāle yācañhi yācati ;
Parañca puññaṃ labbheti , attanāpi ca jīvati .
58.
‘‘ Na vedessanti sappaññā , disvā yācakamāgate ;
Brahmacāri piyo mesi , vada tvaṃ bhaññamicchasī ’’ ti .
Tattha yācanajīvānoti yācanajīvamāno , ayameva vā pāṭho .
Idaṃ vuttaṃ hoti – ayya , aṭṭhisena yo yācanena jīvamāno dhammiko samaṇo vā brāhmaṇo vā yācitabbayuttapattakāle kiñcideva yācitabbaṃ na yācati , so parañca dāyakaṃ puññā dhaṃseti parihāpeti , attanāpi ca sukhaṃ na jīvati .
Puññaṃ labbhetīti
P3.354 kāle pana yācitabbaṃ yācanto parañca puññaṃ adhigameti , attanāpi ca sukhaṃ jīvati .Na vedessantīti yaṃ tvaṃ vadesi ‘‘ mā me videssanā ahū ’’ ti , taṃ kasmā vadasi .
Sappaññā hi dānañca
M3.333 dānaphalañca jānantā paṇḍitā yācake āgate disvā na dessanti na kujjhanti , aññadatthu pana pamuditāva hontīti dīpeti .Yācakamāgateti ma-kāro byañjanasandhivasena vutto , yācake āgateti attho .
Brahmacāri piyo mesīti ayya aṭṭhisena , parisuddhacāri mahāpuñña , tvaṃ mayhaṃ ativiya piyo , tasmā varaṃ tvaṃ maṃ vadehi yācāhiyeva .
Bhaññamicchasīti yaṃkiñci vattabbaṃ icchasi , sabbaṃ vada , rajjampi te dassāmiyevāti .
Evaṃ
V3.312 bodhisatto raññā rajjenāpi pavārito neva kiñci yāci .Rañño pana evaṃ attano ajjhāsaye kathite mahāsattopi pabbajitapaṭipattiṃ dassetuṃ ‘‘ mahārāja , yācanā hi nāmesā kāmabhogīnaṃ gihīnaṃ āciṇṇā , na pabbajitānaṃ , pabbajitena pana pabbajitakālato paṭṭhāya gihīhi asamānaparisuddhājīvena bhavitabban ’’ ti pabbajitapaṭipadaṃ dassento chaṭṭhaṃ gāthamāha –
59.
‘‘ Na ve yācanti sappaññā , dhīro ca veditumarahati ;
Uddissa ariyā tiṭṭhanti , esā ariyāna yācanā ’’ ti .
Tattha sappaññāti buddhā ca buddasāvakā ca bodhiyā paṭipannā isipabbajjaṃ pabbajitā bodhisattā ca sabbepi sappaññā ca susīlā ca , ete evarūpā sappaññā ‘‘ amhākaṃ idañcidañca dethā ’’ ti na yācanti .
Dhīro ca veditumarahatīti upaṭṭhāko pana dhīro paṇḍito gilānakāle ca agilānakāle ca yena yenattho , taṃ sabbaṃ sayameva vedituṃ jānituṃ arahati .
Uddissa ariyā tiṭṭhantīti ariyā pana vācaṃ abhinditvā yenatthikā honti , taṃ uddissa kevalaṃ bhikkhācāravattena tiṭṭhanti , neva kāyaṅgaṃ vā vācaṅgaṃ vā kopenti .
Kāyavikāraṃ dassetvā nimittaṃ karonto hi kāyaṅgaṃ kopeti nāma , vacībhedaṃ karonto vācaṅgaṃ kopeti nāma , tadubhayaṃ akatvā buddhādayo ariyā tiṭṭhanti .
Esā ariyāna yācanāti esā kāyaṅgavācaṅgaṃ akopetvā bhikkhāya tiṭṭhamānā ariyānaṃ yācanā nāma .
Rājā
P3.355 bodhisattassa vacanaṃ sutvā ‘‘ bhante , yadi sappañño upaṭṭhāko attanāva ñatvā kulūpakassa dātabbaṃ deti , ahampi tumhākaṃ idañcidañca dammī ’’ ti vadanto sattamaṃ gāthamāha – 60.
‘‘ Dadāmi
M3.334 te brāhmaṇa rohiṇīnaṃ , gavaṃ sahassaṃ saha puṅgavena ;Ariyo hi ariyassa kathaṃ na dajjā , sutvāna gāthā tava dhammayuttā ’’ ti .
Tattha rohiṇīnan ti rattavaṇṇānaṃ .
Gavaṃ sahassan ti khīradadhiādimadhurarasaparibhogatthāya evarūpānaṃ gunnaṃ sahassaṃ tuyhaṃ dammi , taṃ me paṭiggaṇha .
Ariyoti ācāraariyo .
Ariyassāti ācāraariyassa .
Kathaṃ na dajjāti kena kāraṇena na dadeyya .
Evaṃ vutte bodhisatto ‘‘ ahaṃ mahārāja , akiñcano pabbajito , na me gāvīhi attho ’’ ti
V3.313 paṭikkhipi .Rājā tassovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo ahosi .
Sopi aparihīnajjhāno brahmaloke uppajji .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi , saccapariyosāne bahū sotāpattiphalādīsu patiṭṭhitā .
Tadā rājā ānando ahosi , aṭṭhiseno pana ahameva ahosinti .
Aṭṭhisenajātakavaṇṇanā aṭṭhamā .