[358]8. Cūḷadhammapālajātakavaṇṇanā
Ahameva
M3.165 dūsiyā bhūnahatāti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattassa vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathesi .Aññesu jātakesu devadatto bodhisattassa tāsamattampi kātuṃ nāsakkhi , imasmiṃ
P3.178 pana cūḷadhammapālajātake bodhisattassa sattamāsikakāle hatthapāde ca sīsañca chedāpetvā asimālakaṃ nāma kāresi .Daddarajātake ( jā .1.2.43-44) gīvaṃ gahetvā māretvā uddhane maṃsaṃ pacitvā khādi .
Khantīvādījātake ( jā .1.4.49 ādayo ) dvīhipi kasāhi pahārasahassehi tāḷāpetvā hatthapāde ca kaṇṇanāsañca chedāpetvā jaṭāsu gahetvā kaḍḍhāpetvā uttānakaṃ nipajjāpetvā ure pādena paharitvā gato .
Bodhisatto taṃ divasaṃyeva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi .
Cūḷanandiyajātakepi ( jā .1.2.143-144) mahākapijātakepi ( jā .1.7.83 ādayo ) māresiyeva .
Evameva so dīgharattaṃ vadhāya parisakkanto buddhakālepi parisakkiyeva .
Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ –
‘‘ āvuso , devadatto buddhānaṃ māraṇatthameva upāyaṃ karoti ,‘ sammāsambuddhaṃ mārāpessāmī ’ ti dhanuggahe payojesi , silaṃ pavijjhi , nāḷāgiriṃ vissajjāpesī ’’ ti .
Satthā āgantvā ‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepesa mayhaṃ vadhāya parisakkiyeva , idāni pana tāsamattampi kātuṃ na sakkoti
V3.153 , pubbe maṃ cūḷadhammapālakumārakāle attano puttaṃ samānaṃ jīvatakkhayaṃ pāpetvā asimālakaṃ kāresī ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .Atīte bārāṇasiyaṃ mahāpatāpe nāma rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā candādeviyā kucchimhi nibbatti ,‘‘ dhammapālo ’’ tissa nāmaṃ kariṃsu .
Tamenaṃ sattamāsikakāle mātā gandhodakena nhāpetvā alaṅkaritvā kīḷāpayamānā nisīdi .
Rājā tassā vasanaṭṭhānaṃ agamāsi .
Sā puttaṃ kīḷāpayamānā puttasinehena samappitā hutvā rājānaṃ passitvāpi na uṭṭhahi .
So cintesi ‘‘ ayaṃ idāneva tāva puttaṃ nissāya mānaṃ karoti , maṃ kismiñci na maññati , putte pana vaḍḍhante mayi ‘ manusso ’ tipi saññaṃ na karissati , idāneva naṃ ghātessāmī ’’ ti .
So nivattitvā rājāsane nisīditvā ‘‘ attano vidhānena
M3.166 āgacchatū ’’ ti coraghātakaṃ pakkosāpesi .So kāsāyavatthanivattho
P3.179 rattamālādharo pharasuṃ aṃse ṭhapetvā upadhānaghaṭikaṃ hatthapādaṭhapanadaṇḍakañca ādāya āgantvā rājānaṃ vanditvā ‘‘ kiṃ karomi , devā ’’ ti aṭṭhāsi .Deviyā sirigabbhaṃ gantvā dhammapālaṃ ānehīti .
Devīpi rañño kujjhitvā nivattanabhāvaṃ ñatvā bodhisattaṃ ure nipajjāpetvā rodamānā nisīdi .
Coraghātako gantvā taṃ piṭṭhiyaṃ hatthena paharitvā hatthato kumāraṃ acchinditvā ādāya rañño santikaṃ āgantvā ‘‘ kiṃ karomi , devā ’’ ti āha .
Rājā ekaṃ phalakaṃ āharāpetvā purato nikkhipāpetvā ‘‘ idha naṃ nipajjāpehī ’’ ti āha .
So tathā akāsi .
Candādevī puttassa pacchatova paridevamānā āgacchi .
Puna coraghātako ‘‘ kiṃ karomī , devā ’’ ti āha .
Dhammapālassa hatthe chindāti .
Candādevī ‘‘ mahārāja , mama putto sattamāsiko bālako na kiñci jānāti , natthetassa doso , doso pana honto mayi bhaveyya , tasmā mayhaṃ hatthe chedāpehī ’’ ti imamatthaṃ pakāsentī paṭhamaṃ gāthamāha –
44.
‘‘ Ahameva dūsiyā bhūnahatā , rañño mahāpatāpassa ;
Etaṃ muñcatu dhammapālaṃ , hatthe me deva chedehī ’’ ti .
Tattha dūsiyāti dūsikā , tumhe disvā anuṭṭhahamānā dosakārikāti attho .
‘‘ Dūsikā ’’ tipi pāṭho , ayamevattho .
Bhūnahatāti hatabhūnā , hatavuḍḍhīti attho .
Raññoti idaṃ ‘‘ dūsiyā ’’ ti padena yojetabbaṃ .
Ahaṃ rañño mahāpatāpassa aparādhakārikā , nāyaṃ kumāro , tasmā
V3.154 niraparādhaṃ etaṃ bālakaṃ muñcatu dhammapālaṃ , sacepi hatthe chedāpetukāmo , dosakārikāya hatthe me , deva , chedehīti ayamettha attho .Rājā coraghātakaṃ olokesi .
‘‘ Kiṃ karomi , devā ’’ ti ?
‘‘ Papañcaṃ akatvā hatthe chedā ’’ ti .
Tasmiṃ khaṇe coraghātako tikhiṇapharasuṃ gahetvā kumārassa taruṇavaṃsakaḷīre viya
P3.180 dve hatthe chindi .So dvīsu hatthesu chijjamānesu neva rodi na paridevi , khantiñca mettañca purecārikaṃ katvā adhivāsesi .
Candā pana devī chinnahatthakoṭiṃ gahetvā ucchaṅge katvā
M3.167 lohitalittā paridevamānā vicari .Puna coraghātako ‘‘ kiṃ karomi , devā ’’ ti pucchi .
‘‘ Dvepi pāde chindā ’’ ti .
Taṃ sutvā candādevī dutiyaṃ gāthamāha –
45.
‘‘ Ahameva dūsiyā bhūnahatā , rañño mahāpatāpassa ;
Etaṃ muñcatu dhammapālaṃ , pāde me deva chedehī ’’ ti .
Tattha adhippāyo vuttanayeneva veditabbo .
Rājāpi puna coraghātakaṃ āṇāpesi .
So ubhopi pāde chindi .
Candādevī pādakoṭimpi gahetvā ucchaṅge katvā lohitalittā paridevamānā ‘‘ sāmi mahāpatāpa , chinnahatthapādā nāma dārakā mātarā posetabbā honti , ahaṃ bhatiṃ katvā mama puttakaṃ posessāmi , dehi me etan ’’ ti āha .
Coraghātako ‘‘ kiṃ deva katā rājāṇā , niṭṭhitaṃ mama kiccan ’’ ti pucchi .
‘‘ Na tāva niṭṭhitan ’’ ti .
‘‘ Atha kiṃ karomi , devā ’’ ti ?
‘‘ Sīsamassa chindā ’’ ti .
Taṃ sutvā candādevī tatiyaṃ gāthamāha –
46.
‘‘ Ahameva dūsiyā bhūnahatā , rañño mahāpatāpassa ;
Etaṃ muñcatu dhammapālaṃ , sīsaṃ me deva chedehī ’’ ti .
Vatvā ca pana attano sīsaṃ upanesi .
Puna coraghātako ‘‘ kiṃ karomi , devā ’’ ti pucchi .
‘‘ Sīsamassa chindā ’’ ti .
So sīsaṃ chinditvā ‘‘ katā , deva , rājāṇā ’’ ti pucchi .
‘‘ Na tāva katā ’’ ti .
‘‘ Atha kiṃ karomi , devā ’’ ti ?
‘‘ Asituṇḍena naṃ sampaṭicchitvā asimālakaṃ nāma karohī ’’ ti .
So tassa kaḷevaraṃ
V3.155 ākāse khipitvā asituṇḍena sampaṭicchitvā asimālakaṃ nāma katvā mahātale vippakiri .Candādevī bodhisattassa maṃse ucchaṅge katvā mahātale rodamānā paridevamānā imā gāthā abhāsi –
47.
‘‘ Na
P3.181 hi nūnimassa rañño , mittāmaccā ca vijjare suhadā ;Ye na vadanti rājānaṃ , mā ghātayi orasaṃ puttaṃ .
48.
‘‘ Na hi nūnimassa rañño , ñātī mittā ca vijjare suhadā ;
Ye na vadanti rājānaṃ , mā ghātayi atrajaṃ puttan ’’ ti .
Tattha
M3.168 mittāmaccā ca vijjare suhadāti nūna imassa rañño daḷhamittā vā sabbakiccesu sahabhāvino amaccā vā muduhadayatāya suhadā vā keci na vijjanti .Ye na vadantīti ye adhunā āgantvā ‘‘ attano piyaputtaṃ mā ghātayī ’’ ti na vadanti , imaṃ rājānaṃ paṭisedhenti , te natthiyevāti maññe .
Dutiyagāthāyaṃ ñātīti ñātakā .
Imā pana dve gāthā vatvā candādevī ubhohi hatthehi hadayamaṃsaṃ dhārayamānā tatiyaṃ gāthamāha –
49.
‘‘ Candanasārānulittā , bāhā chijjanti dhammapālassa ;
Dāyādassa pathabyā , pāṇā me deva rujjhantī ’’ ti .
Tattha dāyādassa pathabyāti pitusantakāya cāturantāya pathaviyā dāyādassa lohitacandanasārānulittā hatthā chijjanti , pādā chijjanti , sīsañca chijjati , asimālakopi kato , tava vaṃsaṃ pacchinditvā gatosi dānīti evamādīni vilapanti evamāha .
Pāṇā me deva rujjhantīti deva , mayhampi imaṃ sokaṃ sandhāretuṃ asakkontiyā jīvitaṃ rujjhatīti .
Tassā evaṃ paridevamānāya eva ḍayhamāne veḷuvane veḷu viya hadayaṃ phali , sā tattheva jīvitakkhayaṃ pattā .
Rājāpi pallaṅke ṭhātuṃ asakkonto mahātale pati , padaratalaṃ dvidhā bhijji , so tatopi bhūmiyaṃ pati .
Tato catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalāpi ghanapathavī tassa
V3.156 aguṇaṃ dhāretuṃ asakkontī bhijjitvā vivaramadāsi , avīcito jālā uṭṭhāya kuladattikena kambalena parikkhipantī viyaP3.182 taṃ gahetvā avīcimhi khipi .Candāya ca bodhisattassa ca amaccā sarīrakiccaṃ kariṃsu .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā rājā devadatto ahosi , candādevī mahāpajāpatigotamī , dhammapālakumāro pana ahameva ahosin ’’ ti .
Cūḷadhammapālajātakavaṇṇanā aṭṭhamā .