[345]5. Rājakumbhajātakavaṇṇanā
Vanaṃ yadaggi dahatīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ alasabhikkhuṃ ārabbha kathesi .
So kira sāvatthivāsī kulaputto sāsane uraṃ datvā pabbajitvāpi alaso ahosi uddesaparipucchāyonisomanasikāravattapaṭivattādīhi paribāhiro nīvaraṇābhibhūto .
Nisinnaṭṭhānādīsu iriyāpathesu tathā eva hoti .
Tassa taṃ ālasiyabhāvaṃ ārabbha bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ āvuso , asuko nāma bhikkhu evarūpe niyyānikasāsane pabbajitvā
V3.120 ālasiyo kusīto nīvaraṇābhibhūto viharatī ’’ tiP3.140 .Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepesa ālasiyoyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa amaccaratanaṃ ahosi , bārāṇasirājā ālasiyajātiko ahosi .
Bodhisatto ‘‘ rājānaṃ pabodhessāmī ’’ ti ekaṃ upamaṃ upadhārento vicarati .
Athekadivasaṃ rājā uyyānaṃ gantvā amaccagaṇaparivuto tattha vicaranto ekaṃ rājakumbhaṃ nāma ālasiyaṃ passi .
Tathārūpā kira ālasiyā sakaladivasaṃ gacchantāpi ekadvaṅgulamattameva gacchanti .
Rājā taṃ disvā ‘‘ vayassa ko nāma so ’’ ti bodhisattaṃ pucchi .
Mahāsatto ‘‘ rājakumbho nāmesa , mahārāja , ālasiyo .
Evarūpo hi sakaladivasaṃ gacchantopi ekaṅguladvaṅgulamattameva gacchatī ’’ ti vatvā tena saddhiṃ sallapanto ‘‘ ambho , rājakumbha , tumhākaṃ dandhagamanaṃ imasmiṃ araññe dāvaggimhi uṭṭhite kiṃ karothā ’’ ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
173.
‘‘ Vanaṃ
M3.129 yadaggi dahati , pāvako kaṇhavattanī ;Kathaṃ karosi pacalaka , evaṃ dandhaparakkamo ’’ ti .
Tattha yadaggīti yadā aggi .
Pāvako kaṇhavattanīti aggino vevacanaṃ .
Pacalakāti taṃ ālapati .
So hi calanto calanto gacchati , niccaṃ vā pacalāyati , tasmā ‘‘ pacalako ’’ ti vuccati .
Dandhaparakkamoti garuvīriyo .
Taṃ sutvā rājakumbho dutiyaṃ gāthamāha –
174.
‘‘ Bahūni rukkhachiddāni , pathabyā vivarāni ca ;
Tāni ce nābhisambhoma , hoti no kālapariyāyo ’’ ti .
Tassattho – paṇḍita , amhākaṃ ito uttarigamanaṃ nāma natthi .
Imasmiṃ pana araññe rukkhachiddāni pathaviyaṃ vivarāni ca bahūni .
Yadi tāni na pāpuṇāma , hoti no kālapariyāyoti maraṇameva no hotīti .
Taṃ
P3.141 sutvā bodhisatto itarā dve gāthā abhāsi – 175.
‘‘ Yo
V3.121 dandhakāle tarati , taraṇīye ca dandhati ;Sukkhapaṇṇaṃva akkamma , atthaṃ bhañjati attano .
176.
‘‘ Yo dandhakāle dandheti , taraṇīye ca tārayi ;
Sasīva rattiṃ vibhajaṃ , tassattho paripūratī ’’ ti .
Tattha dandhakāleti tesaṃ tesaṃ kammānaṃ saṇikaṃ kattabbakāle .
Taratīti turitaturito vegena tāni kammāni karoti .
Sukkhapaṇṇaṃvāti yathā vātātapasukkhaṃ tālapaṇṇaṃ balavā puriso akkamitvā bhañjeyya , tattheva cuṇṇavicuṇṇaṃ kareyya , evaṃ so attano atthaṃ vuddhiṃ bhañjati .
Dandhetīti dandhayati dandhakātabbāni kammāni dandhameva karoti .
Tārayīti turitakātabbāni kammāni turitova karoti .
Sasīva rattiṃ vibhajan ti yathā cando juṇhapakkhaṃ rattiṃ jotayamāno kāḷapakkharattito rattiṃ vibhajanto divase divase paripūrati , evaṃ tassa purisassa attho paripūratīti vuttaṃ hoti .
Rājā
M3.130 bodhisattassa vacanaṃ sutvā tato paṭṭhāya analaso jāto .Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā rājakumbho ālasiyabhikkhu ahosi , paṇḍitāmacco pana ahameva ahosin ’’ ti .
Rājakumbhajātakavaṇṇanā pañcamā .