[380]5. Āsaṅkajātakavaṇṇanā

ĀsāvatīM3.234 nāma latāti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi .

Vatthu indriyajātake ( jā .1.8.60 ādayo ) āvi bhavissati .

Idha pana satthā taṃ bhikkhuṃ ‘‘ saccaṃ kira tvaṃ ukkaṇṭhitosī ’’ ti pucchitvā ‘‘ saccaṃ , bhante ’’ ti vutte ‘‘ kenaV3.218 ukkaṇṭhāpitosī ’’ ti vatvā ‘‘ purāṇadutiyikāya , bhante ’’ ti vutte ‘‘ bhikkhu esā itthī tuyhaṃ anatthakārikā , pubbepi tvaṃ etaṃ nissāya caturaṅginisenaṃ jahitvā himavantapadese mahantaṃ dukkhaṃ anubhavanto tīṇi saṃvaccharāni vasī ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsigāme brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃP3.249 uggahitasippo isipabbajjaṃ pabbajitvā vanamūlaphalāhāro abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā himavantapadese vasi .

Tasmiṃ kāle eko puññasampanno satto tāvatiṃsabhavanato cavitvā tasmiṃ ṭhāne padumasare ekasmiṃ padumagabbhe dārikā hutvā nibbatti , sesapadumesu purāṇabhāvaṃ patvā patantesupi taṃ mahākucchikaṃ hutvā tiṭṭhateva .

Tāpaso nahāyituṃ padumasaraṃ gato taṃ disvā ‘‘ aññesu padumesu patantesupi idaṃ mahākucchikaṃ hutvā tiṭṭhati , kiṃ nu kho kāraṇan ’’ ti cintetvā udakasāṭakaṃ nivāsetvā otaranto gantvā taṃ padumaṃ vivaritvā taṃ dārikaṃ disvā dhītusaññaṃ uppādetvā paṇṇasālaṃ ānetvā paṭijaggi .

Sā aparabhāge soḷasavassikā hutvā abhirūpā ahosi uttamarūpadharā atikkantā mānusakavaṇṇaṃ , apattā devavaṇṇaṃ .

Tadā sakko bodhisattassa upaṭṭhānaṃ āgacchati , so taṃ dārikaṃ disvā ‘‘ kuto esā ’’ ti pucchitvā laddhaniyāmaṃ sutvā ‘‘ imissā kiṃ laddhuṃ vaṭṭatī ’’ ti pucchi .

‘‘ Nivāsaṭṭhānaṃ vatthālaṅkārabhojanavidhānaṃ , mārisā ’’ ti .

So ‘‘ sādhu , bhante ’’ ti tassā vasanaṭṭhānassa āsanne phalikapāsādaṃ māpetvā dibbasayanadibbavatthālaṅkāradibbannapānāni māpesi .

So pāsādo tassā abhiruhanakāle otaritvā bhūmiyaṃ patiṭṭhāti , abhiruḷhakāle laṅghitvā ākāse tiṭṭhati .

Sā bodhisattassaM3.235 vattapaṭivattaṃ kurumānā pāsāde vasati .

Tameko vanacarako disvā ‘‘ ayaṃ , vo bhante , kiṃ hotī ’’ ti pucchitvā ‘‘ dhītā me ’’ ti sutvā bārāṇasiṃ gantvā ‘‘ deva , mayā himavantapadese evarūpā nāma ekassa tāpasassa dhītā diṭṭhā ’’ ti rañño ārocesi .

Taṃ sutvā so savanasaṃsaggena bajjhitvā vanacarakaṃ maggadesakaṃ katvā caturaṅginiyā senāya taṃ ṭhānaṃ gantvā khandhāvāraṃ nivāsāpetvā vanacarakaṃ ādāya amaccagaṇaparivuto assamapadaṃ pavisitvāP3.250 mahāsattaṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno ‘‘ bhante , itthiyo nāma brahmacariyassa malaṃ , tumhākaṃ dhītaraṃ ahaṃ paṭijaggissāmī ’’ ti āha .

Bodhisatto pana ‘‘ kiṃ nu kho etasmiṃ padume ’’ ti āsaṅkaṃ katvā udakaṃ otaritvā ānītabhāvena tassā kumārikāya āsaṅkāti nāmaṃ akāsi .

So taṃ rājānaṃ ‘‘ imaṃ gahetvā gacchā ’’ ti ujukaṃ avatvā ‘‘ mahārāja , imāya kumārikāya nāmaṃ jānanto gaṇhitvā gacchā ’’ ti āha .

‘‘ TumhehiV3.219 kathite ñassāmi , bhante ’’ ti .

‘‘ Ahaṃ te na kathemi , tvaṃ attano paññābalena nāmaṃ jānantova gahetvā yāhī ’’ ti .

So ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā tato paṭṭhāya amaccehi saddhiṃ ‘‘ kinnāmā nu kho esā ’’ ti nāmaṃ upadhāreti .

So yāni dujjānāni nāmāni , tāni kittetvā ‘‘ asukā nāma bhavissatī ’’ ti bodhisattena saddhiṃ katheti .

Bodhisatto ‘‘ na evaṃnāmā ’’ ti paṭikkhipati .

Rañño ca nāmaṃ upadhārentassa saṃvaccharo atīto .

Tadā hatthiassamanusse sīhādayo vāḷā gaṇhanti , dīghajātikaparipantho hoti , makkhikaparipantho hoti , sītena kilamitvā bahū manussā maranti .

Atha rājā kujjhitvā ‘‘ kiṃ me etāyā ’’ ti bodhisattassa kathetvā pāyāsi .

Āsaṅkā kumārikā taṃ divasaṃ phalikavātapānaṃ vivaritvā attānaṃ dassentī aṭṭhāsi .

Rājā taṃ disvā ‘‘ mayaṃ tava nāmaṃ jānituṃ na sakkoma , tvaṃ himavanteyeva vasa , mayaṃ gamissāmā ’’ ti āha .

‘‘ Kahaṃ , mahārāja , gacchanto mādisaṃ itthiṃ labhissasi , mama vacanaṃ suṇāhi , tāvatiṃsadevaloke cittalatāvane āsāvatī nāma latā atthi , tassā phalassa abbhantare dibbapānaṃ nibbattaṃ , taṃ ekavāraṃ pivitvā cattāro māse mattā hutvā dibbasayane sayanti , sā pana vassasahassenaP3.251 phalati , surāsoṇḍā devaputtā ‘ ito phalaṃ labhissāmā ’ ti dibbapānapipāsaṃ adhivāsetvā vassasahassaṃM3.236 nibaddhaṃ gantvā taṃ lataṃ ‘ arogā nu kho ’ ti olokenti , tvaṃ pana ekasaṃvacchareneva ukkaṇṭhito , āsāphalavatī nāma sukhā , mā ukkaṇṭhī ’’ ti vatvā tisso gāthā abhāsi –

26.

‘‘ Āsāvatī nāma latā , jātā cittalatāvane ;

Tassā vassasahassena , ekaṃ nibbattate phalaṃ .

27.

‘‘ Taṃ devā payirupāsanti , tāva dūraphalaṃ satiṃ ;

Āsīseva tuvaṃ rāja , āsā phalavatī sukhā .

28.

‘‘ Āsīsateva so pakkhī , āsīsateva so dijo ;

Tassa cāsā samijjhati , tāva dūragatā satī ;

Āsīseva tuvaṃ rāja , āsā phalavatī sukhā ’’ ti .

Tattha āsāvatīti evaṃnāmikā .

Sā hi yasmā tassā phale āsā uppajjati , tasmā etaṃV3.220 nāmaṃ labhati .

Cittalatāvaneti evaṃnāmake uyyāne .

Tasmiṃ kira uyyāne tiṇarukkhalatādīnaṃ pabhā tattha paviṭṭhapaviṭṭhānaṃ devatānaṃ sarīravaṇṇaṃ cittaṃ karoti , tenassa ‘‘ cittalatāvanan ’’ ti nāmaṃ jātaṃ .

Payirupāsantīti punappunaṃ upenti .

Āsīsevāti āsīsāhiyeva patthehiyeva , mā āsacchedaṃ karohīti .

Rājā tassā kathāya bajjhitvā puna amacce sannipātāpetvā dasanāmakaṃ kāretvā nāmaṃ gavesanto aparampi saṃvaccharaṃ vasi .

Tassā dasanāmakampi nāmaṃ nāhosi ,‘‘ asukā nāmā ’’ ti vutte bodhisatto paṭikkhipateva .

Puna rājā ‘‘ kiṃ me imāyā ’’ ti turaṅgaṃ āruyha pāyāsi .

Sāpi puna vātapāne ṭhatvā attānaṃ dassesi .

Rājā ‘‘ tiṭṭha tvaṃ , mayaṃ gamissāmā ’’ tiP3.252 āha .

‘‘ Kasmā yāsi , mahārājā ’’ ti ?

‘‘ Tava nāmaṃ jānituṃ na sakkomī ’’ ti .

‘‘ Mahārāja , kasmā nāmaṃ na jānissasi , āsā nāma asamijjhanakā nāma natthi , eko kira bako pabbatamuddhani ṭhito attanā patthitaṃ labhi , tvaṃ kasmā na labhissasi , adhivāsehi , mahārājā ’’ ti .

Eko kira bako ekasmiṃ padumasare gocaraṃ gahetvā uppatitvā pabbatamatthake nilīyi .

So taṃ divasaṃ tattheva vasitvā punadivase cintesi ‘‘ ahaṃ imasmiṃ pabbatamatthake sukhaṃM3.237 nisinno , sace ito anotaritvā ettheva nisinno gocaraṃ gahetvā pānīyaṃ pivitvā imaṃ divasaṃ vaseyyaṃ , bhadrakaṃ vata assā ’’ ti .

Atha taṃ divasameva sakko devarājā asuranimmathanaṃ katvā tāvatiṃsabhavane devissariyaṃ laddhā cintesi ‘ mama tāva manoratho matthakaṃ patto , atthi nu kho añño koci aparipuṇṇamanoratho ’ ti upadhārento taṃ disvā ‘ imassa manorathaṃ matthakaṃ pāpessāmī ’ ti bakassa nisinnaṭṭhānato avidūre ekā nadī atthi , taṃ nadiṃ oghapuṇṇaṃ katvā pabbatamatthakena pesesi .

Sopi bako tattheva nisinno macche khāditvā pānīyaṃ pivitvā taṃ divasaṃ tattheva vasi , udakampi bhassitvā gataṃ .

‘‘ Evaṃ , mahārāja , bakopi tāva attano āsāphalaṃ labhi , kiṃ tvaṃ na labhissasī ’’ ti vatvā ‘‘ āsīsatevā ’’ tiādimāha .

Tattha āsīsatevāti āsīsatiyeva patthetiyeva .

Pakkhīti pakkhehi yuttatāya pakkhī .

Dvikkhattuṃ jātatāya dijo .

Tāva dūragatā satīti pabbatamatthakato macchānañca udakassa ca dūrabhāvaṃ passa , evaṃ dūragatā samānā sakkassa ānubhāvena bakassa āsā pūriyevāti .

Atha rājā tassā kathaṃ sutvā rūpe bajjhitvā kathāya allīno gantuṃ asakkonto amacce sannipātetvā satanāmaṃ kāresi , satanāmavasenaP3.253 nāmaṃ gavesatopissa aññaṃ saṃvaccharaṃ atītaṃV3.221 .

So tiṇṇaṃ saṃvaccharānaṃ accayena bodhisattaṃ upasaṅkamitvā satanāmavasena ‘‘ asukā nāma bhavissatī ’’ ti pucchi .

‘‘ Na jānāsi , mahārājā ’’ ti .

So ‘‘ gamissāma dāni mayan ’’ ti bodhisattaṃ vanditvā pāyāsi .

Āsaṅkā kumārikā ca puna phalikavātapānaṃ nissāya ṭhitāva .

Rājā taṃ disvā ‘‘ tvaṃ accha , mayaṃ gamissāmā ’’ ti āha .

‘‘ Kasmā , mahārājā ’’ ti .

‘‘ Tvaṃ maṃ vacaneneva santappesi , na ca kāmaratiyā , tava madhuravacanena bajjhitvā vasantassa mama tīṇi saṃvaccharāni atikkantāni , idāni gamissāmī ’’ ti imā gāthā āha –

29.

‘‘ Sampesi kho maṃ vācāya , na ca sampesi kammunā ;

Mālā sereyyakasseva , vaṇṇavantā agandhikā .

30.

‘‘ AphalaṃM3.238 madhuraṃ vācaṃ , yo mittesu pakubbati ;

Adadaṃ avissajaṃ bhogaṃ , sandhi tenassa jīrati .

31.

‘‘ Yañhi kayirā tañhi vade , yaṃ na kayirā na taṃ vade ;

Akarontaṃ bhāsamānaṃ , parijānanti paṇḍitā .

32.

‘‘ Balañca vata me khīṇaṃ , pātheyyañca na vijjati ;

Saṅke pāṇūparodhāya , handa dāni vajāmahan ’’ ti .

Tattha sampesīti santappesi pīṇesi .

Sereyyakassāti suvaṇṇakuraṇḍakassa .

Desanāsīsamevetaṃ , yaṃkiñci pana suvaṇṇakuraṇḍakajayasumanādikaṃ aññampi pupphaṃ vaṇṇasampannaṃ agandhakaṃ , sabbaṃ taṃ sandhāyevamāha .

Vaṇṇavantā agandhikāti yathā sereyyakādīnaṃ mālā vaṇṇavantatāya dassanena tappeti , agandhatāya gandhena na tappeti , evaṃ tvampi dassanena piyavacanena ca santappesi , na kammunāti dīpeti .

Adadan ti bhadde , yo ‘‘ imaṃ nāma vo bhogaṃ dassāmī ’’ ti madhuravacanena vatvā taṃ bhogaṃ adadanto avissajjento kevalaṃ madhuravacanameva karoti , tena saddhiṃ assa mittassaP3.254 sandhi jīrati , mittasanthavo na ghaṭīyati .

Pātheyyañcāti bhadde , mayhaṃ tava madhuravacanena bajjhitvā tīṇi saṃvaccharāni vasantasseva hatthiassarathapattisaṅkhātaṃ balañca khīṇaṃ , manussānaṃ bhattavetanasaṅkhātaṃ pātheyyañca natthi .

Saṅke pāṇūparodhāyāti svāhaṃ idheva attano jīvitavināsaṃ āsaṅkāmi , handa dānāhaṃ gacchāmīti .

ĀsaṅkāV3.222 kumārikā rañño vacanaṃ sutvā ‘‘ mahārāja , tvaṃ mayhaṃ nāmaṃ jānāsi , tayā vuttameva mama nāmaṃ , idaṃ me pitu kathetvā maṃ gaṇhitvā yāhī ’’ ti raññā saddhiṃ sallapantī āha –

33.

‘‘ Etadeva hi me nāmaṃ , yaṃnāmasmi rathesabha ;

Āgamehi mahārāja , pitaraṃ āmantayāmahan ’’ ti .

Tassattho – yaṃnāmā ahaṃ asmi , taṃ etaṃ āsaṅkātveva mama nāmanti .

TaṃM3.239 sutvā rājā bodhisattassa santikaṃ gantvā ‘‘ bhante , tumhākaṃ dhītā āsaṅkā nāmā ’’ ti āha .

‘‘ Nāmaṃ ñātakālato paṭṭhāya taṃ gahetvā gaccha , mahārājā ’’ ti .

So mahāsattaṃ vanditvā phalikavimānadvāraṃ āgantvā āha –

‘‘ bhadde , pitarāpi te mayhaṃ dinnā , ehi dāni gamissāmā ’’ ti .

‘‘ Āgamehi , mahārāja , pitaraṃ āmantayāmahan ’’ ti pāsādā otaritvā mahāsattaṃ vanditvā roditvā khamāpetvā rañño santikaṃ āgatā .

Rājā taṃ gahetvā bārāṇasiṃ gantvā puttadhītāhi vaḍḍhanto piyasaṃvāsaṃ vasi .

Bodhisatto aparihīnajjhāno brahmaloke uppajji .

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi , saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi .

Tadā āsaṅkā kumārikā purāṇadutiyikā ahosi , rājā ukkaṇṭhitabhikkhu , tāpaso pana ahameva ahosinti .

Āsaṅkajātakavaṇṇanā pañcamā .

Issues

( Tatiyo bhāgo )

( Tatiyo bhāgo )