[413]8. Dhūmakārijātakavaṇṇanā
Rājā
V3.354 apucchi vidhuran ti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarañño āgantukasaṅgahaṃ ārabbha kathesi .So kira ekasmiṃ samaye paveṇiāgatānaṃ porāṇakayodhānaṃ saṅgahaṃ akatvā abhinavāgatānaṃ āgantukānaññeva sakkārasammānaṃ akāsi .
Athassa paccante kupite yujjhanatthāya gatassa ‘‘ āgantukā laddhasakkārā yujjhissantī ’’ ti porāṇakayodhā na yujjhiṃsu ,‘‘ porāṇakayodhā yujjhissantī ’’ ti āgantukāpi na yujjhiṃsu .
Corā rājānaṃ jiniṃsu .
Rājā parājito āgantukasaṅgahadosena attano parājitabhāvaṃ ñatvā sāvatthiṃ paccāgantvā ‘‘ kiṃ nu kho ahameva evaṃ karonto parājito , udāhu aññepi rājāno parājitapubbāti dasabalaṃ pucchissāmī ’’ ti bhuttapātarāso jetavanaṃ gantvā sakkāraṃ katvā satthāraṃ vanditvā tamatthaṃ pucchi .
Satthā ‘‘ na kho , mahārāja , tvameveko , porāṇakarājānopi āgantukasaṅgahaṃ katvā parājitā ’’ ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari .
Atīte
M3.379 kururaṭṭhe indapatthanagare yudhiṭṭhilagotto dhanañcayo nāma korabyarājā rajjaṃ kāresi .Tadā bodhisatto tassa purohitakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā indapatthaṃ paccāgantvā pitu accayena purohitaṭṭhānaṃ labhitvā rañño atthadhammānusāsako ahosi , vidhurapaṇḍitotissa nāmaṃ kariṃsu .
Tadā dhanañcayarājā porāṇakayodhe agaṇetvā āgantukānaññeva saṅgahaṃ akāsi .
Tassa paccante kupite yujjhanatthāya gatassa ‘‘ āgantukā jānissantī ’’ ti neva porāṇakā yujjhiṃsu ,‘‘ porāṇakā yujjhissantī ’’ ti na āgantukā yujjhiṃsu .
Rājā parājito indapatthameva paccāgantvā ‘‘ āgantukasaṅgahassa katabhāvena parājitomhī ’’ ti
P3.401 cintesi .So ekadivasaṃ ‘‘ kiṃ nu kho ahameva āgantukasaṅgahaṃ katvā parājito , udāhu aññepi rājāno parājitapubbā atthīti vidhurapaṇḍitaṃ pucchissāmī ’’ ti cintetvā taṃ rājupaṭṭhānaṃ āgantvā nisinnaṃ tamatthaṃ pucchi .
Athassa taṃ pucchanākāraṃ āvikaronto satthā upaḍḍhaṃ gāthamāha –
128.
‘‘ Rājā apucchi vidhuraṃ , dhammakāmo yudhiṭṭhilo ’’ ti .
Tattha dhammakāmoti sucaritadhammappiyo .
‘‘ Api brāhmaṇa jānāsi , ko eko bahu socatī ’’ ti –
Sesaupaḍḍhagāthāya pana ayamattho – api nāma , brāhmaṇa , tvaṃ jānāsi ‘‘ ko imasmiṃ loke
Eko
V3.355 bahu socati , nānākāraṇena socatī ’’ ti .Taṃ sutvā bodhisatto ‘‘ mahārāja , kiṃ soko nāma tumhākaṃ soko , pubbe dhūmakārī nāmeko ajapālabrāhmaṇo mahantaṃ ajayūthaṃ gahetvā araññe vajaṃ katvā tattha ajā ṭhapetvā aggiñca dhūmañca katvā ajayūthaṃ paṭijagganto khīrādīni paribhuñjanto vasi .
So tattha āgate suvaṇṇavaṇṇe sarabhe disvā tesu sinehaṃ katvā ajā agaṇetvā ajānaṃ sakkāraṃ sarabhānaṃ katvā saradakāle sarabhesu palāyitvā himavantaṃ gatesu ajāsupi naṭṭhāsu sarabhe apassanto sokena paṇḍurogī hutvā jīvitakkhayaṃ patto , ayaṃ āgantukasaṅgahaṃ katvā tumhehi sataguṇena sahassaguṇena socitvā kilamitvā
M3.380 vināsaṃ patto ’’ ti idaṃ udāharaṇaṃ ānetvā dassento imā gāthā āha – 129.
‘‘ Brāhmaṇo ajayūthena , pahūtejo vane vasaṃ ;
Dhūmaṃ akāsi vāseṭṭho , rattindivamatandito .
130.
‘‘ Tassa taṃdhūmagandhena , sarabhā makasaḍḍitā ;
Vassāvāsaṃ upagacchuṃ , dhūmakārissa santike .
131.
‘‘ Sarabhesu manaṃ katvā , ajā so nāvabujjhatha ;
Āgacchantī vajantī vā , tassa tā vinasuṃ ajā .
132.
‘‘ Sarabhā
P3.402 sarade kāle , pahīnamakase vane ;Pāvisuṃ giriduggāni , nadīnaṃ pabhavāni ca .
133.
‘‘ Sarabhe ca gate disvā , ajā ca vibhavaṃ gatā ;
Kiso ca vivaṇṇo cāsi , paṇḍurogī ca brāhmaṇo .
134.
‘‘ Evaṃ yo saṃ niraṃkatvā , āgantuṃ kurute piyaṃ ;
So eko bahu socati , dhūmakārīva brāhmaṇo ’’ ti .
Tattha pahūtejoti pahūtaindhano .
Dhūmaṃ akāsīti makkhikaparipanthaharaṇatthāya aggiñca dhūmañca akāsi .
Vāseṭṭhoti tassa gottaṃ .
Atanditoti analaso hutvā .
Taṃdhūmagandhenāti tena dhūmagandhena .
Sarabhāti sarabhamigā .
Makasaḍḍitāti makasehi upaddutā pīḷitā .
Sesamakkhikāpi makasaggahaṇeneva
V3.356 gahitā .Vassāvāsan ti vassārattavāsaṃ vasiṃsu .
Manaṃ katvāti sinehaṃ uppādetvā .
Nāvabujjhathāti araññato caritvā vajaṃ āgacchantī ceva vajato araññaṃ gacchantī ca ‘‘ ettakā āgatā , ettakā anāgatā ’’ ti na jānāti .
Tassa tā vinasun ti tassa tā evaṃ apaccavekkhantassa sīhaparipanthādito arakkhiyamānā ajā sīhaparipanthādīhi vinassiṃsu , sabbāva vinaṭṭhā .
Nadīnaṃ pabhavāni cāti pabbateyyānaṃ nadīnaṃ pabhavaṭṭhānāni ca paviṭṭhā .
Vibhavan ti abhāvaṃ .
Ajā ca vināsaṃ pattā disvā jānitvā .
Kiso ca vivaṇṇoti khīrādidāyikā ajā pahāya sarabhe saṅgaṇhitvā tepi apassanto ubhato
M3.381 parihīno sokābhibhūto kiso ceva dubbaṇṇo ca ahosi .Evaṃ yo saṃ niraṃkatvāti evaṃ mahārāja , yo sakaṃ porāṇaṃ ajjhattikaṃ janaṃ nīharitvā pahāya kismiñci agaṇetvā āgantukaṃ piyaṃ karoti , so tumhādiso eko bahu socati , ayaṃ te mayā dassito dhūmakārī brāhmaṇo viya bahu socatīti .
Evaṃ mahāsatto rājānaṃ saññāpento kathesi .
Sopi saññattaṃ gantvā tassa pasīditvā bahuṃ dhanaṃ adāsi .
Tato paṭṭhāya ca ajjhattikasaṅgahameva karonto dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo ahosi .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā korabyarājā ānando ahosi , dhūmakārī pasenadikosalo , vidhurapaṇḍito pana ahameva ahosin ’’ ti .
Dhūmakārijātakavaṇṇanā aṭṭhamā .