[422]6. Cetiyajātakavaṇṇanā
Dhammo have hato hantīti idaṃ satthā jetavane viharanto devadattassa pathavipavesanaṃ ārabbha kathesi .
Tasmiñhi divase bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ āvuso , devadatto musāvādaṃ katvā pathaviṃ paviṭṭho avīciparāyaṇo jāto ’’ ti .
Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepi pathaviṃ paviṭṭhoyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte paṭhamakappe mahāsammato nāma rājā asaṅkhyeyyāyuko ahosi .
Tassa putto rojo nāma , tassa putto vararojo nāma , tassa putto kalyāṇo nāma , kalyāṇassa putto varakalyāṇo nāma , varakalyāṇassa putto uposatho nāma , uposathassa
V3.401 putto varauposatho nāma , varauposathassa putto mandhātā nāma , mandhātussa putto varamandhātā nāma , varamandhātussa putto varo nāma , varassa putto upavaro nāma ahosi , uparivarotipi tasseva nāmaṃ .So cetiyaraṭṭhe sotthiyanagare rajjaṃ kāresi , catūhi rājiddhīhi samannāgato ahosi uparicaro ākāsagāmī , cattāro naṃ devaputtā catūsu disāsu khaggahatthā rakkhanti , kāyato candanagandho vāyati , mukhato uppalagandho .
Tassa kapilo nāma brāhmaṇo
M3.432 purohito ahosi .Kapilabrāhmaṇassa pana kaniṭṭho korakalambo nāma raññā saddhiṃ ekācariyakule uggahitasippo bālasahāyo .
So tassa kumārakāleyeva ‘‘ ahaṃ rajjaṃ patvā tuyhaṃ
P3.455 purohitaṭṭhānaṃ dassāmī ’’ ti paṭijāni .So rajjaṃ patvā pitu purohitaṃ kapilabrāhmaṇaṃ purohitaṭṭhānato cāvetuṃ nāsakkhi .
Purohite pana attano upaṭṭhānaṃ āgacchante tasmiṃ gāravena apacitākāraṃ dassesi .
Brāhmaṇo taṃ sallakkhetvā ‘‘ rajjaṃ nāma samavayehi saddhiṃ suparihāraṃ hoti , ahaṃ rājānaṃ āpucchitvā pabbajissāmī ’’ ti cintetvā ‘‘ deva , ahaṃ mahallako , gehe kumārako atthi , taṃ purohitaṃ karohi , ahaṃ pabbajissāmī ’’ ti rājānaṃ anujānāpetvā puttaṃ purohitaṭṭhāne ṭhapāpetvā rājuyyānaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññāyo nibbattetvā puttaṃ nissāya tattheva vāsaṃ kappesi .
Korakalambo ‘‘ ayaṃ pabbajantopi na mayhaṃ ṭhānantaraṃ dāpesī ’’ ti bhātari āghātaṃ bandhitvā ekadivasaṃ sukhakathāya nisinnasamaye raññā ‘‘ korakalamba kiṃ tvaṃ purohitaṭṭhānaṃ na karosī ’’ ti vutte ‘‘ āma , deva , na karomi , bhātā me karotī ’’ ti āha .
‘‘ Nanu te bhātā pabbajito ’’ ti ?
‘‘ Āma pabbajito , ṭhānantaraṃ pana puttassa dāpesī ’’ ti .
‘‘ Tena hi tvaṃ karohī ’’ ti ?
‘‘ Deva , paveṇiyā āgataṃ ṭhānantaraṃ mama bhātaraṃ apanetvā na sakkā mayā kātun ’’ ti .
‘‘ Evaṃ sante ahaṃ taṃ mahallakaṃ katvā bhātaraṃ te kaniṭṭhaṃ karissāmī ’’ ti .
‘‘ Kathaṃ , devā ’’ ti ?
‘‘ Musāvādaṃ katvā ’’ ti .
‘‘ Kiṃ deva , na jānātha , yadā mama bhātā mahantena abbhutadhammena samannāgato vijjādharo , so abbhutadhammena tumhe vañcessati , cattāro devaputte antarahite viya karissati , kāyato ca mukhato ca sugandhaṃ duggandhaṃ viya karissati , tumhe ākāsā otāretvā bhūmiyaṃ ṭhite viya karissati , tumhe pathaviṃ pavisantā viya bhavissatha , tadā tumhākaṃ kathāya patiṭṭhātuṃ na sakkhissathā ’’ ti .
‘‘ Tvaṃ evaṃ saññaṃ mā kari , ahaṃ kātuṃ sakkhissāmī ’’ ti .
‘‘ Kadā karissatha , devā ’’ ti ?
‘‘ Ito
P3.456 sattame divase ’’ ti .Sā kathā sakalanagare pākaṭā ahosi .
‘‘ Rājā kira musāvādaṃ katvā mahallakaṃ khuddakaṃ , khuddakaṃ mahallakaṃ karissati , ṭhānantaraṃ khuddakassa dāpessati , kīdiso nu kho musāvādo nāma , kiṃ nīlako , udāhu
M3.433 pītakādīsu aññataravaṇṇo ’’ ti evaṃ mahājanassa vitakko udapādiV3.402 .Tadā kira lokassa saccavādīkālo ,‘‘ musāvādo nāma evarūpo ’’ ti na jānanti .
Purohitaputtopi taṃ kathaṃ sutvā pitu santikaṃ gantvā kathesi ‘‘ tāta , rājā kira musāvādaṃ katvā tumhe khuddake katvā amhākaṃ ṭhānantaraṃ mama cūḷapitussa dassatī ’’ ti .
‘‘ Tāta , rājā musāvādaṃ katvāpi amhākaṃ ṭhānantaraṃ harituṃ na sakkhissati .
Kataradivase pana karissatī ’’ ti ?
‘‘ Ito kira sattame divase ’’ ti .
‘‘ Tena hi tadā mayhaṃ āroceyyāsī ’’ ti .
Sattame divase mahājanā ‘‘ musāvādaṃ passissāmā ’’ ti rājaṅgaṇe sannipatitvā mañcātimañce bandhitvā aṭṭhaṃsu .
Kumāro gantvā pitu ārocesi .
Rājā alaṅkatapaṭiyatto nikkhamma mahājanamajjhe rājaṅgaṇe ākāse aṭṭhāsi .
Tāpaso ākāsenāgantvā rañño purato nisīdanacammaṃ attharitvā ākāse pallaṅkena nisīditvā ‘‘ saccaṃ kira tvaṃ mahārāja , musāvādaṃ katvā khuddakaṃ mahallakaṃ katvā tassa ṭhānantaraṃ dātukāmosī ’’ ti ?
‘‘ Āma ācariya , evaṃ me kathitan ’’ ti .
Atha naṃ so ovadanto ‘‘ mahārāja , musāvādo nāma bhāriyo guṇaparidhaṃsako catūsu apāyesu nibbattāpeti .
Rājā nāma musāvādaṃ karonto dhammaṃ hanati , so dhammaṃ hanitvā sayameva haññatī ’’ ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
45.
‘‘ Dhammo have hato hanti , nāhato hanti kiñcanaṃ ;
Tasmā hi dhammaṃ na hane , mā tvaṃ dhammo hato hanī ’’ ti .
Tattha
P3.457 dhammoti jeṭṭhāpacāyanadhammo idhādhippeto .Atha naṃ uttaripi ovadanto ‘‘ sace , mahārāja , musāvādaṃ karissasi , catasso iddhiyo antaradhāyissantī ’’ ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
46.
‘‘ Alikaṃ bhāsamānassa , apakkamanti devatā ;
Pūtikañca mukhaṃ vāti , sakaṭṭhānā ca dhaṃsati ;
Yo jānaṃ pucchito pañhaṃ , aññathā naṃ viyākare ’’ ti .
Tattha
M3.434 apakkamanti devatāti mahārāja , sace alikaṃ bhaṇissasi , cattāro devaputtā ārakkhaṃV3.403 chaḍḍetvā antaradhāyissantīti adhippāyenetaṃ vadati .Pūtikañca mukhaṃ vātīti mukhañca te kāyo ca ubho pūtigandhaṃ vāyissantīti sandhāyāha .
Sakaṭṭhānā ca dhaṃsatīti ākāsato bhassitvā pathaviṃ pavisissasīti dīpento evamāha .
Taṃ sutvā rājā bhīto korakalambaṃ olokesi .
Atha naṃ so ‘‘ mā bhāyi , mahārāja , nanu mayā paṭhamameva tumhākaṃ etaṃ kathitan ’’ ti āha .
Rājā kapilassa vacanaṃ sutvāpi anādiyitvā attanā kathitameva purato karonto ‘‘ tvaṃsi , bhante , kaniṭṭho , korakalambo jeṭṭho ’’ ti āha .
Athassa saha musāvādena cattāro devaputtā ‘‘ tādisassa musāvādino ārakkhaṃ na gaṇhissāmā ’’ ti khagge pādamūle chaḍḍetvā antaradhāyiṃsu , mukhaṃ bhinnakukkuṭaṇḍapūti viya , kāyo vivaṭavaccakuṭī viya duggandhaṃ vāyi , ākāsato bhassitvā pathaviyaṃ patiṭṭhahi , catassopi iddhiyo parihāyiṃsu .
Atha naṃ mahāpurohito ‘‘ mā bhāyi , mahārāja , sace saccaṃ bhaṇissasi , sabbaṃ te pākatikaṃ karissāmī ’’ ti vatvā tatiyaṃ gāthamāha –
47.
‘‘ Sace hi saccaṃ bhaṇasi , hohi rāja yathā pure ;
Musā ce bhāsase rāja , bhūmiyaṃ tiṭṭha cetiyā ’’ ti .
Tattha
P3.458 bhūmiyaṃ tiṭṭhāti bhūmiyaṃyeva patiṭṭha , puna ākāsaṃ laṅghituṃ na sakkhissasīti attho .So ‘‘ passa , mahārāja , paṭhamaṃ musāvādeneva te catasso iddhiyo antarahitā , sallakkhehi , idānipi sakkā pākatikaṃ kātun ’’ ti vuttopi ‘‘ evaṃ vatvā tumhe maṃ vañcetukāmā ’’ ti dutiyampi musāvādaṃ bhaṇitvā yāva gopphakā pathaviṃ pāvisi .
Atha naṃ punapi brāhmaṇo ‘‘ sallakkhehi , mahārāja , idānipi sakkā pākatikaṃ kātun ’’ ti vatvā catutthaṃ gāthamāha –
48.
‘‘ Akāle vassatī tassa , kāle tassa na vassati ;
Yo jānaṃ pucchito pañhaṃ , aññathā naṃ viyākare ’’ ti .
Tattha
M3.435 tassāti yo jānanto pucchitaṃ pañhaṃ musāvādaṃ katvā aññathā byākaroti , tassa rañño vijite devo yuttakāle avassitvā akāle vassatīti attho .Atha
V3.404 naṃ punapi musāvādaphalena yāva jaṅghā pathaviṃ paviṭṭhaṃ ‘‘ sallakkhehi , mahārājā ’’ ti vatvā pañcamaṃ gāthamāha – 49.
‘‘ Sace hi saccaṃ bhaṇasi , hohi rāja yathā pure ;
Musā ce bhāsase rāja , bhūmiṃ pavisa cetiyā ’’ ti .
So tatiyampi ‘‘ tvaṃsi , bhante , kaniṭṭho , jeṭṭho korakalambo ’’ ti musāvādameva katvā yāva jāṇukā pathaviṃ pāvisi .
Atha naṃ punapi ‘‘ sallakkhehi , mahārājā ’’ ti vatvā dve gāthā abhāsi –
50.
‘‘ Jivhā tassa dvidhā hoti , uragasseva disampati ;
Yo jānaṃ pucchito pañhaṃ , aññathā naṃ viyākare .
51.
‘‘ Sace hi saccaṃ bhaṇasi , hohi rāja yathā pure ;
Musā ce bhāsase rāja , bhiyyo pavisa cetiyā ’’ ti .
Imā dve gāthā vatvā ‘‘ idāni sakkā pākatikaṃ kātun ’’ ti āha .
Rājā tassa vacanaṃ sutvāpi anādiyitvā ‘‘ tvaṃsi , bhante , kaniṭṭho , jeṭṭho korakalambo ’’ ti catutthampi musāvādaṃ katvā
P3.459 yāva kaṭito pathaviṃ pāvisi .Atha naṃ brāhmaṇo ‘‘ sallakkhehi , mahārājā ’’ ti vatvā puna dve gāthā abhāsi –
52.
‘‘ Jivhā tassa na bhavati , macchasseva disampati ;
Yo jānaṃ pucchito pañhaṃ , aññathā naṃ viyākare .
53.
‘‘ Sace hi saccaṃ bhaṇasi , hohi rāja yathā pure ;
Musā ce bhāsase rāja , bhiyyo pavisa cetiyā ’’ ti .
Tattha macchassevāti nibbattanibbattaṭṭhāne musāvādino macchassa viya kathanasamatthā jivhā na hoti , mūgova hotīti attho .
So
V3.405 pañcamampi ‘‘ tvaṃsi kaniṭṭho , jeṭṭho korakalambo ’’ ti musāvādaṃ katvā yāva nābhito pathaviṃ pāvisi .Atha naṃ brāhmaṇo punapi ‘‘ sallakkhehi , mahārājā ’’ ti vatvā dve gāthā abhāsi –
54.
‘‘ Thiyova
M3.436 tassa jāyanti , na pumā jāyare kule ;Yo jānaṃ pucchito pañhaṃ , aññathā naṃ viyākare .
55.
‘‘ Sace hi saccaṃ bhaṇasi , hohi rāja yathā pure ;
Musā ce bhāsase rāja , bhiyyo pavisa cetiyā ’’ ti .
Tattha thiyovāti nibbattanibbattaṭṭhāne musāvādissa dhītarova jāyanti , puttā na jāyantīti attho .
Rājā tassa vacanaṃ anādiyitvā chaṭṭhampi tatheva musāvādaṃ bhaṇitvā yāva thanā pathaviṃ pāvisi .
Atha naṃ punapi brāhmaṇo ‘‘ sallakkhehi , mahārājā ’’ ti vatvā dve gāthā abhāsi –
56.
‘‘ Puttā tassa na bhavanti , pakkamanti disodisaṃ ;
Yo jānaṃ pucchito pañhaṃ , aññathā naṃ viyākare .
57.
‘‘ Sace hi saccaṃ bhaṇasi , hohi rāja yathā pure ;
Musā ce bhāsase rāja , bhiyyo pavisa cetiyā ’’ ti .
Tattha pakkamantīti sace musāvādissa puttā bhavanti , mātāpitūnaṃ anupakārā hutvā palāyantīti attho .
So pāpamittasaṃsaggadosena tassa vacanaṃ anādiyitvā sattamampi tatheva musāvādaṃ akāsi .
Athassa pathavī vivaraṃ adāsi , avīcito jālā uṭṭhahitvā gaṇhi .
58.
‘‘ Sa
P3.460 rājā isinā satto , antalikkhacaro pure ;Pāvekkhi pathaviṃ cecco , hīnatto patva pariyāyaṃ .
59.
Tasmā
V3.406 hi chandāgamanaṃ , nappasaṃsanti paṇḍitā ;Aduṭṭhacitto bhāseyya , giraṃ saccūpasaṃhitan ’’ ti .
–
Imā dve abhisambuddhagāthā honti .
Tattha sa rājāti bhikkhave , so rājā cetiyo pubbe antalikkhacaro hutvā pacchā isinā abhisatto parihīnasabhāvo hutvā .
Patva pariyāyan ti attano kālapariyāyaṃ patvā pathaviṃ pāvisīti attho .
Tasmāti
M3.437 yasmā cetiyarājā chandāgamanena avīciparāyaṇo jāto , tasmā .Aduṭṭhacittoti chandādīhi adūsitacitto hutvā saccameva bhāseyya .
Mahājano ‘‘ cetiyarājā isiṃ akkositvā musāvādaṃ katvā avīciṃ paviṭṭho ’’ ti bhayappatto ahosi .
Rañño pañca puttā āgantvā brāhmaṇassa pādesu patitvā ‘‘ amhākaṃ avassayo hohī ’’ ti vadiṃsu .
Brāhmaṇo ‘‘ tātā , tumhākaṃ pitā dhammaṃ nāsetvā musāvādaṃ katvā isiṃ akkositvā avīciṃ upapanno , dhammo nāmesa hato hanati , tumhehi na sakkā idha vasitun ’’ ti vatvā tesu sabbajeṭṭhakaṃ ‘‘ ehi tvaṃ , tāta , pācīnadvārena nikkhamitvā ujukaṃ gacchanto sabbasetaṃ sattapatiṭṭhaṃ hatthiratanaṃ passissasi , tāya saññāya tattha nagaraṃ māpetvā vasa , taṃ nagaraṃ hatthipuraṃ nāma bhavissatī ’’ ti āha .
Dutiyaṃ āmantetvā ‘‘ tvaṃ , tāta , dakkhiṇadvārena nikkhamitvā ujukameva gacchanto sabbasetaṃ assaratanaṃ passissasi , tāya saññāya tattha nagaraṃ māpetvā vasa , taṃ nagaraṃ assapuraṃ nāma bhavissatī ’’ ti āha .
Tatiyaṃ āmantetvā ‘‘ tvaṃ , tāta , pacchimadvārena nikkhamitvā ujukameva gacchanto kesarasīhaṃ passissasi , tāya saññāya tattha nagaraṃ māpetvā vasa , taṃ nagaraṃ sīhapuraṃ nāma bhavissatī ’’ ti āha .
Catutthaṃ āmantetvā ‘‘ tvaṃ , tāta , uttaradvārena nikkhamitvā ujukameva gacchanto sabbaratanamayaṃ cakkapañjaraṃ passissasi , tāya saññāya tattha
P3.461 nagaraṃ māpetvā vasa , taṃ nagaraṃ uttarapañcālaṃ nāma bhavissatī ’’ ti āha .Pañcamaṃ āmantetvā ‘‘ tāta , tayā imasmiṃ ṭhāne vasituṃ na sakkā , imasmiṃ nagare mahāthūpaṃ katvā nikkhamitvā pacchimuttarāya disāya ujukameva gacchanto dve pabbate aññamaññaṃ paharitvā paharitvā daddarasaddaṃ karonte passissasi , tāya saññāya tattha nagaraṃ māpetvā vasa , taṃ nagaraṃ daddarapuraṃ nāma bhavissatī ’’ ti āha .
Te pañcapi janā tāya tāya saññāya gantvā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne nagarāni māpetvā vasiṃsu .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepi devadatto musāvādaṃ katvā
V3.407 pathaviṃ paviṭṭho ’’ ti vatvā jātakaṃ samodhānesi –‘‘ tadā cetiyarājā devadatto ahosi , kapilabrāhmaṇo pana ahameva ahosin ’’ ti .
Cetiyajātakavaṇṇanā chaṭṭhā .