5. Pañcakanipāto
1. Maṇikuṇḍalavaggo
[351]1. Maṇikuṇḍalajātakavaṇṇanā
Jīno
V3.132P3.153M3.142 rathassaṃ maṇikuṇḍale cāti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarañño antepure sabbatthasādhakaṃ paduṭṭhāmaccaṃ ārabbha kathesi .Vatthu heṭṭhā vitthāritameva .
Idha pana bodhisatto bārāṇasirājā ahosi .
Paduṭṭhāmacco kosalarājānaṃ ānetvā kāsirajjaṃ gāhāpetvā bārāṇasirājānaṃ bandhāpetvā bandhanāgāre pakkhipāpesi .
Rājā jhānaṃ uppādetvā ākāse pallaṅkena nisīdi , corarañño sarīre ḍāho uppajji .
So bārāṇasirājānaṃ upasaṅkamitvā paṭhamaṃ gāthamāha –
1.
‘‘ Jīno rathassaṃ maṇikuṇḍale ca , putte ca dāre ca tatheva jīno ;
Sabbesu bhogesu asesakesu , kasmā na santappasi sokakāle ’’ ti .
Tattha jīno rathassaṃ maṇikuṇḍale cāti mahārāja , tvaṃ rathañca assañca maṇikuṇḍalāni ca jīno ,‘‘ jīno rathasse ca maṇikuṇḍale cā ’’ tipi pāṭho .
Asesakesūti nissesakesu .
Taṃ
P3.154 sutvā bodhisatto imā dve gāthā abhāsi – 2.
‘‘ Pubbeva maccaṃ vijahanti bhogā , macco vā te pubbataraṃ jahāti ;
Asassatā bhogino kāmakāmi , tasmā na socāmahaṃ sokakāle .
3.
‘‘ Udeti
V3.133M3.143 āpūrati veti cando , atthaṃ tapetvāna paleti sūriyo ;Viditā mayā sattuka lokadhammā , tasmā na socāmahaṃ sokakāle ’’ ti .
Tattha pubbeva maccan ti maccaṃ vā bhogā pubbeva paṭhamataraññeva vijahanti , macco vā te bhoge pubbataraṃ jahāti .
Kāmakāmīti corarājānaṃ ālapati .
Ambho , kāme kāmayamāna kāmakāmi bhogino nāma loke asassatā , bhogesu vā naṭṭhesu jīvamānāva abhogino honti , bhoge vā pahāya sayaṃ nassanti , tasmā ahaṃ mahājanassa sokakālepi na socāmīti attho .
Viditā mayā sattuka lokadhammāti corarājānaṃ ālapati .
Ambho , sattuka , mayā lābho alābho yaso ayasotiādayo lokadhammā viditā .
Yatheva hi cando udeti ca pūrati ca puna ca khīyati , yathā ca sūriyo andhakāraṃ vidhamanto mahantaṃ ālokaṃ tapetvāna puna sāyaṃ atthaṃ paleti atthaṃ gacchati na dissati , evameva bhogā uppajjanti ca nassanti ca , tattha kiṃ sokena , tasmā na socāmīti attho .
Evaṃ mahāsatto corarañño dhammaṃ desetvā idāni tameva coraṃ garahanto āha –
4.
‘‘ Alaso gihī kāmabhogī na sādhu , asaññato pabbajito na sādhu ;
Rājā na sādhu anisammakārī , yo paṇḍito kodhano taṃ na sādhu .
5.
‘‘ Nisamma khattiyo kayirā , nānisamma disampati ;
Nisammakārino rāja , yaso kitti ca vaḍḍhatī ’’ ti .
Imā
P3.155 pana dve gāthā heṭṭhā vitthāritāyeva .Corarājā bodhisattaṃ khamāpetvā rajjaṃ paṭicchāpetvā attano janapadameva gato .
Satthā
M3.144 imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –‘‘ tadā kosalarājā ānando ahosi , bārāṇasirājā pana ahameva ahosin ’’ ti .
Maṇikuṇḍalajātakavaṇṇanā paṭhamā .