[313]3. Khantivādījātakavaṇṇanā
Yo te hatthe ca pāde cāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kodhanabhikkhuṃ ārabbha kathesi .
Vatthu heṭṭhā kathitameva .
Satthā pana taṃ bhikkhuṃ ‘‘ kasmā , tvaṃ bhikkhu , akkodhanassa buddhassa sāsane pabbajitvā kodhaṃ karosi , porāṇakapaṇḍitā sarīre pahārasahasse patante hatthapādakaṇṇanāsāsu chijjamānāsu parassa kodhaṃ na kariṃsū ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ kalābu nāma rājā rajjaṃ kāresi .
Tadā bodhisatto asītikoṭivibhave brāhmaṇakule nibbattitvā kuṇḍalakumāro nāma māṇavo hutvā vayappatto takkasilaṃ gantvā sabbasippāni uggaṇhitvā kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā mātāpitūnaṃ accayena dhanarāsiṃ oloketvā ‘‘ imaṃ dhanaṃ uppādetvā mama ñātakā aggahetvāva gatā , mayā panetaṃ gahetvā gantuṃ vaṭṭatī ’’ ti sabbaṃ dhanaṃ viceyyadānavasena yo yaṃ āharati , tassa taṃ datvā himavantaṃ pavisitvā pabbajitvā phalāphalena yāpento ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya manussapathaṃ āgantvā anupubbena bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase nagare bhikkhāya caranto senāpatissa nivāsanadvāraṃ sampāpuṇi .
Senāpati tassa iriyāpathesu pasīditvā gharaṃ pavesetvā attano paṭiyāditabhojanaṃ
P3.40 bhojetvā paṭiññaṃ gahetvā tattheva rājuyyāne vasāpesi .Athekadivasaṃ
M3.38 kalāburājā surāmadamatto chekanāṭakaparivuto mahantena yasena uyyānaṃ gantvā maṅgalasilāpaṭṭe sayanaṃ attharāpetvā ekissā piyamanāpāya itthiyā aṅke sayi .Gītavāditanaccesu chekā nāṭakitthiyo gītādīni payojesuṃ , sakkassa devarañño viya mahāsampatti ahosi , rājā niddaṃ okkami .
Atha tā itthiyo ‘‘ yassatthāya mayaṃ gītādīni payojayāma , so niddaṃ upagato , kiṃ no gītādīhī ’’ ti vīṇādīni tūriyāni tattha tattheva chaḍḍetvā
V3.35 uyyānaṃ pakkantā pupphaphalapallavādīhi palobhiyamānā uyyāne abhiramiṃsu .Tadā bodhisatto tasmiṃ uyyāne supupphitasālamūle pabbajjāsukhena vītināmento mattavaravāraṇo viya nisinno hoti .
Atha tā itthiyo uyyāne caramānā taṃ disvā ‘‘ etha , ayyāyo , etasmiṃ rukkhamūle pabbajito nisinno , yāva rājā na pabujjhati , tāvassa santike kiñci suṇamānā nisīdissāmā ’’ ti gantvā vanditvā parivāretvā nisinnā ‘‘ amhākaṃ kathetabbayuttakaṃ kiñci kathethā ’’ ti vadiṃsu .
Bodhisatto tāsaṃ dhammaṃ kathesi .
Atha sā itthī aṅkaṃ cāletvā rājānaṃ pabodhesi .
Rājā pabuddho tā apassanto ‘‘ kahaṃ gatā vasaliyo ’’ ti āha .
Etā , mahārāja , gantvā ekaṃ tāpasaṃ parivāretvā nisīdiṃsūti .
Rājā kupito khaggaṃ gahetvā ‘‘ sikkhāpessāmi naṃ kūṭajaṭilan ’’ ti vegena agamāsi .
Atha tā itthiyo rājānaṃ kuddhaṃ āgacchantaṃ disvā tāsu vallabhatarā gantvā rañño hatthā asiṃ gahetvā rājānaṃ vūpasamesuṃ .
So āgantvā bodhisattassa santike ṭhatvā ‘‘ kiṃvādī tvaṃ , samaṇā ’’ ti pucchi .
‘‘ Khantivādī , mahārājā ’’ ti .
‘‘ Kā esā khanti nāmā ’’ ti ?
‘‘ Akkosantesu paribhāsantesu paharantesu akujjhanabhāvo ’’ ti .
Rājā ‘‘ passissāmi dāni te khantiyā atthibhāvan ’’ ti
P3.41 coraghātakaṃ pakkosāpesi .So attano cārittena pharasuñca kaṇṭakakasañca ādāya kāsāyanivasano rattamālādharo āgantvā rājānaṃ vanditvā ‘‘ kiṃ karomi , devā ’’ ti āha .
Imaṃ coraṃ duṭṭhatāpasaṃ gahetvā ākaḍḍhitvā bhūmiyaṃ pātetvā kaṇṭakakasaṃ gahetvā purato ca pacchato ca ubhosu passesu cāti catūsupi passesu dvepahārasahassamassa dehīti .
So tathā akāsi
M3.39 .Bodhisattassa chavi bhijji .
Cammaṃ bhijji , maṃsaṃ chijji , lohitaṃ paggharati .
Puna rājā ‘‘ kiṃvādī tvaṃ bhikkhū ’’ ti āha .
‘‘ Khantivādī , mahārāja ’’.
‘‘ Tvaṃ pana mayhaṃ cammantare khantī ’’ ti maññasi , natthi mayhaṃ cammantare khanti , tayā pana daṭṭhuṃ asakkuṇeyye hadayabbhantare mama khanti patiṭṭhitā .
‘‘ Mahārājā ’’ ti .
Puna coraghātako ‘‘ kiṃ karomī ’’ ti pucchi .
‘‘ Imassa kūṭajaṭilassa ubho hatthe chindā ’’ ti .
So pharasuṃ gahetvā gaṇḍiyaṃ ṭhapetvā hatthe chindi .
Atha naṃ ‘‘ pāde chindā ’’ ti āha , pādepi chindi .
Hatthapādakoṭīhi ghaṭachiddehi lākhāraso viya lohitaṃ paggharati .
Puna rājā ‘‘ kiṃvādīsī ’’ ti pucchi .
‘‘ Khantivādī , mahārāja ’’.
‘‘ Tvaṃ pana mayhaṃ hatthapādakoṭīsu ‘ khanti atthī ’ ti maññasi , natthesā ettha , mayhaṃ khanti gambhīraṭṭhāne patiṭṭhitā ’’ ti .
So ‘‘ kaṇṇanāsamassa chindā ’’ ti āha .
Itaro kaṇṇanāsaṃ chindi , sakalasarīre lohitaṃ ahosi .
Puna naṃ ‘‘ kiṃvādī
V3.36 nāma tvan ’’ ti pucchi .‘‘ Mahārāja , khantivādī nāma ’’.
‘‘ Mā kho pana tvaṃ ‘ kaṇṇanāsikakoṭīsu patiṭṭhitā khantī ’ ti maññasi , mama khanti gambhīre hadayabbhantare patiṭṭhitā ’’ ti .
Rājā ‘‘ kūṭajaṭila tava khantiṃ tvameva ukkhipitvā nisīdā ’’ ti bodhisattassa hadayaṃ pādena paharitvā pakkāmi .
Tasmiṃ gate senāpati bodhisattassa sarīrato lohitaṃ puñchitvā
P3.42 hatthapādakaṇṇanāsakoṭiyo sāṭakakaṇṇe katvā bodhisattaṃ saṇikaṃ nisīdāpetvā vanditvā ekamantaṃ nisīditvā ‘‘ sace , bhante , tumhe kujjhitukāmā , tumhesu katāparādhassa raññova kujjheyyātha , mā aññesan ’’ ti yācanto paṭhamaṃ gāthamāha – 49.
‘‘ Yo te hatthe ca pāde ca , kaṇṇanāsañca chedayi ;
Tassa kujjha mahāvīra , mā raṭṭhaṃ vinasā idan ’’ ti .
Tattha mahāvīrāti mahāvīriya .
Mā raṭṭhaṃ vinasā idan ti idaṃ niraparādhaṃ kāsiraṭṭhaṃ mā vināsehi .
Taṃ sutvā bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha –
50.
‘‘ Yo me hatthe ca pāde ca , kaṇṇanāsañca chedayi ;
Ciraṃ jīvatu so rājā , na hi kujjhanti mādisā ’’ ti .
Tattha
M3.40 mādisāti mama sadisā khantibalena samannāgatā paṇḍitā ‘‘ ayaṃ maṃ akkosi paribhāsi pahari , chindi bhindī ’’ ti taṃ na kujjhanti .Rañño uyyānā nikkhamantassa bodhisattassa cakkhupathaṃ vijahanakāleyeva ayaṃ catunahutādhikā dviyojanasatasahassabahalā mahāpathavī khalibaddhasāṭako viya phalitā , avīcito jālā nikkhamitvā rājānaṃ kuladattiyena rattakambalena pārupantī viya gaṇhi .
So uyyānadvāreyeva pathaviṃ pavisitvā avīcimahāniraye patiṭṭhahi .
Bodhisattopi taṃ divasameva kālamakāsi .
Rājaparisā ca nāgarā ca gandhamālādhūmahatthā āgantvā bodhisattassa sarīrakiccaṃ akaṃsu .
Keci panāhu ‘‘ bodhisatto puna himavantameva gato ’’ ti , taṃ abhūtaṃ .
51.
‘‘ Ahū
V3.37P3.43 atītamaddhānaṃ , samaṇo khantidīpano ;Taṃ khantiyāyeva ṭhitaṃ , kāsirājā achedayi .
52.
‘‘ Tassa kammapharusassa , vipāko kaṭuko ahu ;
Yaṃ kāsirājā vedesi , nirayamhi samappito ’’ ti .
–
Imā dve abhisambuddhagāthā .
Tattha atītamaddhānan ti atīte addhāne .
Khantidīpanoti adhivāsanakhantisaṃvaṇṇano .
Achedayīti mārāpesi .
Ekacce pana ‘‘ bodhisattassa puna hatthapādakaṇṇanāsā ghaṭitā ’’ ti vadanti , tampi abhūtameva .
Samappitoti patiṭṭhito .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi , saccapariyosāne kodhano bhikkhu anāgāmiphale patiṭṭhahi , aññe bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu .
Tadā kalāburājā devadatto ahosi , senāpati sāriputto , khantivādī tāpaso pana ahameva ahosinti .
Khantivādījātakavaṇṇanā tatiyā .