6. Chakkanipāto
1. Avāriyavaggo
[376]1. Avāriyajātakavaṇṇanā
Māsu
V3.200P3.228M3.214 kujjha bhūmipatīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ titthanāvikaṃ ārabbha kathesi .So kira bālo ahosi aññāṇo , neva so buddhādīnaṃ ratanānaṃ , na aññesaṃ puggalānaṃ guṇaṃ jānāti , caṇḍo pharuso sāhasiko .
Atheko jānapado bhikkhu ‘‘ buddhupaṭṭhānaṃ karissāmī ’’ ti āgacchanto sāyaṃ aciravatītitthaṃ patvā taṃ evamāha ‘‘ upāsaka , paratīraṃ gamissāmi , nāvaṃ me dehī ’’ ti .
‘‘ Bhante , idāni akālo , ekasmiṃ ṭhāne vasassū ’’ ti .
‘‘ Upāsaka , idha kuhiṃ vasissāmi , maṃ gaṇhitvā gacchā ’’ ti .
So kujjhitvā ‘‘ ehi re samaṇa , vahāmī ’’ ti theraṃ nāvaṃ āropetvā ujukaṃ agantvā heṭṭhā nāvaṃ netvā ulloḷaṃ katvā tassa pattacīvaraṃ temetvā kilametvā tīraṃ patvā andhakāravelāyaṃ uyyojesi .
Atha so vihāraṃ gantvā taṃ divasaṃ buddhupaṭṭhānassa okāsaṃ alabhitvā punadivase satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīditvā satthārā katapaṭisanthāro ‘‘ kadā āgatosī ’’ ti vutte ‘‘ hiyyo , bhante ’’ ti vatvā ‘‘ atha kasmā ajja buddhupaṭṭhānaṃ āgatosī ’’ ti vutte tamatthaṃ ārocesi .
Taṃ sutvā satthā ‘‘ na kho bhikkhu idāneva , pubbepesa caṇḍo pharuso sāhasiko , idāni pana tena tvaṃ kilamito , pubbepesa paṇḍite kilamesī ’’ ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ
P3.229 sabbasippāni uggaṇhitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā dīghamaddhānaṃ himavante phalāphalena yāpetvā loṇambilasevanatthāya bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase nagaraṃ bhikkhāya pāvisi .Atha naṃ rājaṅgaṇappattaṃ rājā disvā tassa iriyāpathe pasīditvā antepuraṃ ānetvā bhojetvā paṭiññaṃ gahetvā
M3.215 rājuyyāne vasāpesi , devasikaṃ upaṭṭhānaṃV3.201 agamāsi .Tamenaṃ bodhisatto ‘‘ raññā nāma , mahārāja , cattāri agatigamanāni vajjetvā appamattena khantimettānuddayasampannena hutvā dhammena rajjaṃ kāretabban ’’ ti vatvā devasikaṃ ovadanto –
1.
‘‘ Māsu kujjha bhūmipati , māsu kujjha rathesabha ;
Kuddhaṃ appaṭikujjhanto , rājā raṭṭhassa pūjito .
2.
‘‘ Gāme vā yadi vāraññe , ninne vā yadi vā thale ;
Sabbattha anusāsāmi , māsu kujjha rathesabhā ’’ ti .
– dve gāthā abhāsi ;
Tattha raṭṭhassa pūjitoti evarūpo rājā raṭṭhassa pūjanīyo hotīti attho .
Sabbattha anusāsāmīti etesu gāmādīsu yattha katthaci vasantopāhaṃ mahārāja , imāya eva anusiṭṭhiyā tamanusāsāmi , etesu vā gāmādīsu yattha katthaci ekasmimpi ekasattepi anusāsāmi .
Māsu kujjha rathesabhāti evamevāhaṃ taṃ anusāsāmi , raññā nāma kujjhatuṃ na vaṭṭati .
Kiṃkāraṇā ?
Rājāno nāma vācāvudhā , tesaṃ kuddhānaṃ vacanamatteneva bahū jīvitakkhayaṃ pāpuṇantīti .
Evaṃ bodhisatto rañño āgatāgatadivase imā dve gāthā abhāsi .
Rājā anusiṭṭhiyā pasannacitto mahāsattassa satasahassuṭṭhānakaṃ ekaṃ gāmavaraṃ adāsi , bodhisatto paṭikkhipi .
Iti so tattheva dvādasasaṃvaccharaṃ vasitvā ‘‘ aticiraṃ nivutthomhi , janapadacārikaṃ tāva caritvā āgamissāmī ’’ ti rañño akathetvāva uyyānapālaṃ āmantetvā ‘‘ tāta , ukkaṇṭhitarūposmi , janapadaṃ caritvā āgamissāmi , tvaṃ rañño katheyyāsī ’’ ti vatvā pakkanto
P3.230 gaṅgāya nāvātitthaṃ pāpuṇi .Tattha avāriyapitā nāma nāviko ahosi .
So bālo neva guṇavantānaṃ guṇaṃ jānāti , na attano āyāpāyaṃ jānāti , so gaṅgaṃ taritukāmaṃ janaṃ paṭhamaṃ tāretvā pacchā vetanaṃ yācati , vetanaṃ adentehi saddhiṃ kalahaṃ karonto akkosappahāreyeva bahū labhati , appaṃ lābhaṃ , evarūpo andhabālo .
Taṃ sandhāya satthā abhisambuddho hutvā tatiyaṃ gāthamāha –
3.
‘‘ Avāriyapitā
M3.216 nāma , ahu gaṅgāya nāviko ;Pubbe janaṃ tāretvāna , pacchā yācati vetanaṃ ;
Tenassa bhaṇḍanaṃ hoti , na ca bhogehi vaḍḍhatī ’’ ti .
Tattha
V3.202 avāriyapitā nāmāti avāriyā nāma tassa dhītā , tassā vasena avāriyapitā nāma jāto .Tenassa bhaṇḍanan ti tena kāraṇena , tena vā pacchā yāciyamānena janena saddhiṃ tassa bhaṇḍanaṃ hoti .
Bodhisatto taṃ nāvikaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ āvuso , paratīraṃ maṃ nehī ’’ ti āha .
Taṃ sutvā so āha ‘‘ samaṇa , kiṃ me nāvāvetanaṃ dassasī ’’ ti ?
‘‘ Āvuso , ahaṃ bhogavaḍḍhiṃ atthavaḍḍhiṃ dhammavaḍḍhiṃ nāma te kathessāmī ’’ ti .
Taṃ sutvā nāviko ‘‘ dhuvaṃ esa mayhaṃ kiñci dassatī ’’ ti taṃ paratīraṃ netvā ‘‘ dehi me nāvāya vetanan ’’ ti āha .
So tassa ‘‘ sādhu , āvuso ’’ ti paṭhamaṃ bhogavaḍḍhiṃ kathento –
4.
‘‘ Atiṇṇaṃyeva yācassu , apāraṃ tāta nāvika ;
Añño hi tiṇṇassa mano , añño hoti pāresino ’’ ti .
– gāthamāha ;
Tattha apāran ti tāta , nāvika paratīraṃ atiṇṇameva janaṃ orimatīre ṭhitaññeva vetanaṃ yācassu , tato laddhañca gahetvā guttaṭṭhāne ṭhapetvā pacchā manusse paratīraṃ neyyāsi , evaṃ te bhogavaḍḍhi bhavissati .
Añño hi tiṇṇassa manoti tāta nāvika , paratīraṃ gatassa añño mano bhavati , adatvāva gantukāmo hoti .
Yo panesa pāresī nāma paratīraṃ esati , paratīraṃ gantukāmo hoti , so atirekampi datvā gantukāmo hoti , iti pāresino añño mano hoti , tasmā tvaṃ atiṇṇameva yāceyyāsi , ayaṃ tāva te bhogānaṃ vaḍḍhi nāmāti .
Taṃ sutvā nāviko
P3.231 cintesi ‘‘ ayaṃ tāva me ovādo bhavissati , idāni panesa aññaṃ kiñci mayhaṃ dassatī ’’ ti .Atha naṃ bodhisatto ‘‘ ayaṃ tāva te , āvuso , bhogavaḍḍhi , idāni atthadhammavaḍḍhiṃ suṇāhī ’’ ti vatvā ovadanto –
5.
‘‘ Gāme
M3.217 vā yadi vāraññe , ninne vā yadi vā thale ;Sabbattha anusāsāmi , māsu kujjhittha nāvikā ’’ ti .
– gāthamāha ;
Itissa imāya gāthāya atthadhammavaḍḍhiṃ kathetvā ‘‘ ayaṃ te atthavaḍḍhi ca dhammavaḍḍhi cā ’’ ti āha .
So pana dandhapuriso taṃ ovādaṃ na kiñci maññamāno ‘‘ idaṃ , samaṇa , tayā mayhaṃ dinnaṃ
V3.203 nāvāvetanan ’’ ti āha .‘‘ Āmāvuso ’’ ti .
‘‘ Mayhaṃ iminā kammaṃ natthi , aññaṃ me dehī ’’ ti .
‘‘ Āvuso , idaṃ ṭhapetvā mayhaṃ aññaṃ natthī ’’ ti .
‘‘ Atha tvaṃ kasmā mama nāvaṃ āruḷhosī ’’ ti tāpasaṃ gaṅgātīre pātetvā ure nisīditvā mukhamevassa pothesi .
Satthā ‘‘ iti so , bhikkhave , tāpaso yaṃ ovādaṃ datvā rañño santikā gāmavaraṃ labhi , tameva ovādaṃ andhabālassa nāvikassa kathetvā mukhapothanaṃ pāpuṇi , tasmā ovādaṃ dentena yuttajanasseva dātabbo , na ayuttajanassā ’’ ti vatvā abhisambuddho hutvā tadanantaraṃ gāthamāha –
6.
‘‘ Yāyevānusāsaniyā , rājā gāmavaraṃ adā ;
Tāyevānusāsaniyā , nāviko paharī mukhan ’’ ti .
Tassa taṃ paharantasseva bhariyā bhattaṃ gahetvā āgatā pāpapurisaṃ disvā ‘‘ sāmi , ayaṃ tāpaso nāma rājakulūpako , mā paharī ’’ ti āha .
So kujjhitvā ‘‘ tvaṃ me imaṃ kūṭatāpasaṃ paharituṃ na desī ’’ ti uṭṭhāya taṃ paharitvā pātesi .
Atha bhattapāti patitvā bhijji , tassā ca pana garugabbhāya gabbho bhūmiyaṃ pati .
Atha naṃ manussā samparivāretvā ‘‘ purisaghātakacoro ’’ ti
P3.232 gahetvā bandhitvā rañño dassesuṃ .Rājā vinicchinitvā tassa rājāṇaṃ kāresi .
Satthā abhisambuddho hutvā tamatthaṃ pakāsento osānagāthamāha –
7.
‘‘ Bhattaṃ bhinnaṃ hatā bhariyā , gabbho ca patito chamā ;
Migova jātarūpena , na tenatthaṃ abandhi sū ’’ ti .
Tattha
M3.218 bhattaṃ bhinnan ti bhattapāti bhinnā .Hatāti pahatā .
Chamāti bhūmiyaṃ .
Migova jātarūpenāti yathā migo suvaṇṇaṃ vā hiraññaṃ vā muttāmaṇiādīni vā madditvā gacchantopi attharitvā nipajjantopi tena jātarūpena attano atthaṃ vaḍḍhetuṃ nibbattetuṃ na sakkoti , evameva so andhabālo paṇḍitehi dinnaṃ ovādaṃ sutvāpi attano atthaṃ vaḍḍhetuṃ nibbattetuṃ nāsakkhīti vuttaṃ hoti .
Abandhi sūti ettha abandhi soti evamattho daṭṭhabbo .
Sa-oiti imesaṃ padānañhi sūti sandhi hoti .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi , saccapariyosāne
V3.204 so bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi .Tadā nāviko idāni nāvikova ahosi , rājā ānando , tāpaso pana ahameva ahosinti .
Avāriyajātakavaṇṇanā paṭhamā .