[416]11. Parantapajātakavaṇṇanā
Āgamissati
V3.368 me pāpan ti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattassa vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathesi .Tadā hi dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ āvuso , devadatto tathāgatassa
P3.415 māraṇatthameva parisakkati , dhanuggahe payojesi , silaṃ pavijjhi , nāḷāgiriṃ vissajjāpesi , tathāgatassaM3.394 vināsatthameva upāyaṃ karotī ’’ ti .Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepesa mama vadhāya parisakki , tāsamattampi pana kātuṃ asakkonto attanāva dukkhaṃ anubhosī ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni sikkhi , sabbarutajānanamantaṃ uggaṇhi .
So ācariyassa anuyogaṃ datvā bārāṇasiṃ paccāgacchi , pitā taṃ oparajje ṭhapesi .
Kiñcāpi oparajje ṭhapeti , mārāpetukāmo pana naṃ hutvā daṭṭhumpi na icchi .
Athekā siṅgālī dve potake gahetvā rattiṃ manussesu paṭisallīnesu niddhamanena nagaraṃ pāvisi .
Bodhisattassa ca pāsāde sayanagabbhassa avidūre ekā sālā atthi , tattheko addhikamanusso upāhanā omuñcitvā pādamūle bhūmiyaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ phalake nipajji , na tāva niddāyati .
Tadā siṅgāliyā potakā chātā viraviṃsu .
Atha tesaṃ mātā ‘‘ tātā , mā saddaṃ karittha , etissā sālāya eko manusso upāhanā omuñcitvā bhūmiyaṃ ṭhapetvā phalake nipanno na tāva niddāyati , etassa niddāyanakāle etā upāhanā āharitvā tumhe khādāpessāmī ’’ ti attano bhāsāya āha .
Bodhisatto mantānubhāvena tassā bhāsaṃ jānitvā sayanagabbhā nikkhamma vātapānaṃ vivaritvā ‘‘ ko etthā ’’ ti āha .
‘‘ Ahaṃ , deva , addhikamanusso ’’ ti .
‘‘ Upāhanā te kuhin ’’ ti ?
‘‘ Bhūmiyaṃ , devā ’’ ti .
‘‘ Ukkhitvā olambetvā ṭhapehī ’’ ti .
Taṃ sutvā siṅgālī bodhisattassa kujjhi .
Puna ekadivasaṃ sā tatheva nagaraṃ pāvisi .
Tadā ceko mattamanusso ‘‘ pānīyaṃ
P3.416 pivissāmī ’’ ti pokkharaṇiṃ otaranto patitvā nimuggo nirassāso mari .Nivatthā panassa dve sāṭakā nivāsanantare kahāpaṇasahassaṃ aṅguliyā ca muddikā atthi .
Tadāpi sā puttake ‘‘ chātamhā , ammā ’’ ti viravante ‘‘ tātā , mā saddaṃ karittha , etissā pokkharaṇiyā manusso mato , tassa idañcidañca atthi , so pana maritvā sopāneyeva nipanno , tumhe etaṃ manussaṃ khādāpessāmī ’’ ti
V3.369 āha .Bodhisatto
M3.395 taṃ sutvā vātapānaṃ vivaritvā ‘‘ sālāya ko atthī ’’ ti vatvā ekenuṭṭhāya ‘‘ ahaṃ , devā ’’ ti vutte ‘‘ gaccha etissā pokkharaṇiyā matamanussassa sāṭake ca kahāpaṇasahassañca aṅgulimuddikañca gahetvā sarīramassa yathā na uṭṭhahati , evaṃ udake osīdāpehī ’’ ti āha .So tathā akāsi .
Sā punapi kujjhitvā ‘‘ purimadivase tāva me puttakānaṃ upāhanā khādituṃ na adāsi , ajja matamanussaṃ khādituṃ na deti , hotu , ito dāni tatiyadivase eko sapattarājā āgantvā nagaraṃ parikkhipissati .
Atha naṃ pitā yuddhatthāya pesessati , tatra te sīsaṃ chindissanti , atha te galalohitaṃ pivitvā veraṃ muñcissāmi .
Tvaṃ mayā saddhiṃ veraṃ bandhasi , jānissāmī ’’ ti viravitvā bodhisattaṃ tajjetvā puttake gahetvā nikkhamati .
Tatiyadivase eko sapattarājā āgantvā nagaraṃ parivāresi .
Rājā bodhisattaṃ ‘‘ gaccha , tāta , tena saddhiṃ yujjhā ’’ ti āha .
‘‘ Mayā , deva , ekaṃ diṭṭhaṃ atthi , gantuṃ na visahāmi , jīvitantarāyaṃ bhāyāmī ’’ ti .
‘‘ Mayhaṃ tayi mate vā amate vā kiṃ , gacchāheva tvan ’’ ti ?
So ‘‘ sādhu , devā ’’ ti mahāsatto parisaṃ gahetvā sapattarañño ṭhitadvārena anikkhamitvā aññaṃ dvāraṃ vivaritvā nikkhami .
Tasmiṃ gacchante sakalanagaraṃ tucchaṃ viya ahosi .
Sabbe teneva saddhiṃ nikkhamiṃsu .
So ekasmiṃ sabhāgaṭṭhāne khandhāvāraṃ nivāsetvā acchi .
Rājā cintesi ‘‘ uparājā nagaraṃ tucchaṃ katvā balaṃ gahetvā palāyi , sapattarājāpi nagaraṃ parivāretvā
P3.417 ṭhito , idāni mayhaṃ jīvitaṃ natthī ’’ ti .So ‘‘ jīvitaṃ rakkhissāmī ’’ ti deviñca purohitañca parantapaṃ nāmekaṃ pādamūlikañca dāsaṃ gahetvā rattibhāge aññātakavesena palāyitvā araññaṃ pāvisi .
Bodhisatto tassa palātabhāvaṃ ñatvā nagaraṃ pavisitvā yuddhaṃ katvā sapattaṃ palāpetvā rajjaṃ gaṇhi .
Pitāpissa ekasmiṃ nadītīre paṇṇasālaṃ kāretvā phalāphalena yāpento vasi .
Rājā ca purohito ca phalāphalatthāya gacchanti .
Parantapadāso deviyā saddhiṃ paṇṇasālāyameva hoti .
Tatrāpi rājānaṃ paṭicca deviyā kucchismiṃ gabbho patiṭṭhāsi .
Sā abhiṇhasaṃsaggavasena parantapena saddhiṃ aticari .
Sā ekadivasaṃ parantapaṃ āha ‘‘ raññā ñāte neva tava , na mayhaṃ jīvitaṃ atthi , tasmā mārehi nan ’’ ti .
‘‘ Kathaṃ māremī ’’ ti ?
Esa taṃ khaggañca nhānasāṭakañca
M3.396 gāhāpetvā nhāyituṃ gacchati , tatrassa nhānaṭṭhāne pamādaṃ ñatvā khaggena sīsaṃ chinditvā sarīraṃ khaṇḍākhaṇḍikaṃ katvā bhūmiyaṃ nikhaṇāhīti .So ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchi .
Athekadivasaṃ purohitoyeva phalāphalatthāya gantvā avidūre rañño nhānatitthasāmante ekaṃ rukkhaṃ
V3.370 āruyha phalāphalaṃ gaṇhāti .Rājā ‘‘ nhāyissāmī ’’ ti parantapaṃ khaggañca nhānasāṭakañca gāhāpetvā nadītīraṃ agamāsi .
Tattha naṃ nhānakāle pamādamāpannaṃ ‘‘ māressāmī ’’ ti parantapo gīvāya gahetvā khaggaṃ ukkhipi .
So maraṇabhayena viravi .
Purohito taṃ saddaṃ sutvā olokento parantapaṃ rājānaṃ mārentaṃ disvā bhītatasito sākhaṃ vissajjetvā rukkhato oruyha ekaṃ gumbaṃ pavisitvā nilīyi .
Parantapo tassa sākhāvissajjanasaddaṃ sutvā rājānaṃ māretvā bhūmiyaṃ khaṇitvā ‘‘ imasmiṃ ṭhāne sākhāvissajjanasaddo ahosi , ko nu kho etthā ’’ ti vicinanto kañci adisvā nhatvā gato .
Tassa gatakāle purohito nisinnaṭṭhānā nikkhamitvā rañño sarīraṃ khaṇḍākhaṇḍikaṃ
P3.418 chinditvā āvāṭe nikhātabhāvaṃ ñatvā nhatvā attano vadhabhayena andhavesaṃ gahetvā paṇṇasālaṃ agamāsi .Taṃ disvā parantapo ‘‘ kiṃ te , brāhmaṇa , katan ’’ ti āha .
So ajānanto viya ‘‘ deva , akkhīni me nāsetvā āgatomhi , ussannāsīvise araññe ekasmiṃ vammikapasse aṭṭhāsiṃ , tatrekena āsīvisena nāsavāto vissaṭṭho me bhavissatī ’’ ti āha .
Parantapo ‘‘ na maṃ sañjānāti ,‘ devā ’ ti vadati , samassāsessāmi nan ’’ ti cintetvā ‘‘ brāhmaṇa , mā cintayi , ahaṃ taṃ paṭijaggissāmī ’’ ti assāsetvā phalāphalaṃ datvā santappesi .
Tato paṭṭhāya parantapadāso phalāphalaṃ āhari , devīpi puttaṃ vijāyi .
Sā putte vaḍḍhante ekadivasaṃ paccūsasamaye sukhanisinnā saṇikaṃ parantapadāsaṃ etadavoca ‘‘ tvaṃ rājānaṃ mārento kenaci diṭṭho ’’ ti .
‘‘ Na maṃ koci addasa , sākhāvissajjanasaddaṃ pana assosiṃ , tassā sākhāya manussena vā tiracchānena vā vissaṭṭhabhāvaṃ na jānāmi , yadā kadāci pana me bhayaṃ āgacchantaṃ sākhāvissaṭṭhaṭṭhānato āgamissatī ’’ ti tāya saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –
154.
‘‘ Āgamissati
M3.397 me pāpaṃ , āgamissati me bhayaṃ ;Tadā hi calitā sākhā , manussena migena vā ’’ ti .
Tattha pāpan ti lāmakaṃ aniṭṭhaṃ akantaṃ .
Bhayan ti cittutrāsabhayampi me āgamissati , na sakkā nāgantuṃ .
Kiṃkāraṇā ?
Tadā hi calitā sākhā manussena migena vāti na paññāyati , tasmā tato maṃ bhayaṃ āgamissati .
Te ‘‘ purohito niddāyatī ’’ ti maññiṃsu .
So pana aniddāyamānova tesaṃ kathaṃ assosi .
Athekadivasaṃ purohito parantapadāse phalāphalatthāya gate attano brāhmaṇiṃ saritvā vilapanto dutiyaṃ gāthamāha –
155.
‘‘ Bhīruyā
V3.371P3.419 nūna me kāmo , avidūre vasantiyā ;Karissati kisaṃ paṇḍuṃ , sāva sākhā parantapan ’’ ti .
Tattha bhīruyāti itthī ca nāma appamattakenāpi bhāyati , tasmā ‘‘ bhīrū ’’ ti vuccati .
Avidūreti nātidūre ito katipayayojanamatthake vasantiyā bhīruyā mayhaṃ brāhmaṇiyā yo mama kāmo uppanno , so nūna maṃ kisañca paṇḍuñca karissatīti dasseti .
‘‘ Sāva sākhā ’’ ti iminā pana opammaṃ dasseti , yathā sākhā parantapaṃ kisaṃ paṇḍuṃ karoti , evanti attho .
Iti brāhmaṇo gāthameva vadati , atthaṃ pana na katheti , tasmā imāya gāthāya kiccaṃ deviyā apākaṭaṃ .
Atha naṃ ‘‘ kiṃ kathesi brāhmaṇā ’’ ti āha .
Sopi ‘‘ sallakkhitaṃ me ’’ ti vatvā puna ekadivasaṃ tatiyaṃ gāthamāha –
156.
‘‘ Socayissati maṃ kantā , gāme vasamaninditā ;
Karissati kisaṃ paṇḍuṃ , sāva sākhā parantapan ’’ ti .
Tattha socayissatīti sokuppādanena sukkhāpessati .
Kantāti iṭṭhabhariyā .
Gāme vasan ti bārāṇasiyaṃ vasantīti adhippāyo .
Aninditāti agarahitā uttamarūpadharā .
Punekadivasaṃ
M3.398 catutthaṃ gāthamāha – 157.
‘‘ Tayā maṃ asitāpaṅgi , sitāni bhaṇitāni ca ;
Kisaṃ paṇḍuṃ karissanti , sāva sākhā parantapan ’’ ti .
Tattha tayā maṃ asitāpaṅgīti tayā maṃ asitā apaṅgi .
Idaṃ vuttaṃ hoti – bhadde , akkhikoṭito añjanasalākāya nīharitvā abhisaṅkhataasitāpaṅgi tayā pavattitāni mandahasitāni ca madhurabhāsitāni ca maṃ sā vissaṭṭhasākhā viravamānā parantapaṃ viya kisaṃ paṇḍuṃ karissatīti .
Pa-kārassa va-kāraṃ katvā ‘‘ vaṅgī ’’ tipi pāṭhoyeva .
Aparabhāge kumāro vayappatto ahosi soḷasavassuddesiko .
Atha naṃ brāhmaṇo yaṭṭhikoṭiṃ gāhāpetvā nhānatitthaṃ gantvā akkhīni ummīletvā olokesi .
Kumāro ‘‘ nanu tvaṃ brāhmaṇa , andho ’’ ti
V3.372P3.420 āha .So ‘‘ nāhaṃ andho , iminā me upāyena jīvitaṃ rakkhāmī ’’ ti vatvā ‘‘ tava pitaraṃ jānāsī ’’ ti āha .
‘‘ Ayaṃ me pitā ’’ ti vutte ‘‘ nāyaṃ tava pitā , pitā pana te bārāṇasirājā , ayaṃ tumhākaṃ dāso , so mātari te vippaṭipajjitvā imasmiṃ ṭhāne tava pitaraṃ māretvā nikhaṇī ’’ ti aṭṭhīni nīharitvā dassesi .
Kumārassa balavakodho uppajji .
Atha naṃ ‘‘ idāni kiṃ karomī ’’ ti pucchi .
‘‘ Yaṃ te ismiṃyeva titthe pitu tena kataṃ , taṃ karohī ’’ ti sabbaṃ pavattiṃ ācikkhitvā kumāraṃ katipāhaṃ tharugaṇhanaṃ sikkhāpesi .
Athekadivasaṃ kumāro khaggañca nhānasāṭakañca gahetvā ‘‘ nhāyituṃ gacchāma , tātā ’’ ti āha .
Parantapo ‘‘ sādhū ’’ ti tena saddhiṃ gato .
Athassa nhāyituṃ otiṇṇakāle dakkhiṇahatthena asiṃ , vāmahatthena cūḷaṃ gahetvā ‘‘ tvaṃ kira imasmiṃyeva titthe mama pitaraṃ cūḷāya gahetvā viravantaṃ māresi , ahampi taṃ tatheva karissāmī ’’ ti āha .
So maraṇabhayabhīto paridevamāno dve gāthā abhāsi –
158.
‘‘ Āgamā nūna so saddo , asaṃsi nūna so tava ;
Akkhātaṃ nūna taṃ tena , yo taṃ sākhamakampayi .
159.
‘‘ Idaṃ
M3.399 kho taṃ samāgamma , mama bālassa cintitaṃ ;Tadā hi calitā sākhā , manussena migena vā ’’ ti .
Tattha āgamāti so sākhasaddo nūna taṃ āgato sampatto .
Asaṃsi nūna so tavāti so saddo tava ārocesi maññe .
Akkhātaṃ nūna taṃ tenāti yo satto tadā taṃ sākhaṃ akampayi , tena ‘‘ evaṃ te pitā mārito ’’ ti nūna taṃ kāraṇaṃ akkhātaṃ .
Samāgammāti saṅgamma , samāgatanti attho .
Yaṃ mama bālassa ‘‘ tadā calitā sākhā manussena migena vā , tato me bhayaṃ uppajjissatī ’’ ti cintitaṃ parivitakkitaṃ ahosi , idaṃ tayā saddhiṃ samāgatanti vuttaṃ hoti .
Tato kumāro osānagāthamāha –
160.
‘‘ Tatheva tvaṃ avedesi , avañci pitaraṃ mama ;
Hantvā sākhāhi chādento , āgamissati me bhayan ’’ ti .
Tattha
P3.421 tatheva tvaṃ avedesīti tatheva tvaṃ aññāsi .Avañci pitaraṃ mamāti tvaṃ mama pitaraṃ
V3.373 ‘‘ nhāyituṃ gacchāmā ’’ ti vissāsetvā nhāyantaṃ māretvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinditvā nikhaṇitvā ‘‘ sace koci jānissati , mayhampi evarūpaṃ bhayaṃ āgacchissatī ’’ ti vañcesi , idaṃ kho pana maraṇabhayaṃ idāni tavāgatanti .Iti taṃ vatvā tattheva jīvitakkhayaṃ pāpetvā nikhaṇitvā sākhāhi paṭicchādetvā khaggaṃ dhovitvā nhatvā paṇṇasālaṃ gantvā tassa māritabhāvaṃ purohitassa kathetvā mātaraṃ paribhāsitvā ‘‘ idha kiṃ karissāmā ’’ ti tayo janā bārāṇasimeva agamaṃsu .
Bodhisatto kaniṭṭhassa oparajjaṃ datvā dānādīni puññāni katvā saggapadaṃ pūresi .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā piturājā devadatto ahosi , purohito ānando , puttarājā pana ahameva ahosin ’’ ti .
Parantapajātakavaṇṇanā ekādasamā .
Gandhāravaggo dutiyo .
Jātakuddānaṃ –
Kukku
M3.400 manoja sutano , gijjha dabbhapuppha paṇṇako ;Sattubhasta aṭṭhiseno , kapi bakabrahmā dasa .
Gandhāro mahākapi ca , kumbhakāro daḷhadhammo ;
Somadatto susīmo ca , koṭasimbali dhūmakārī ;
Jāgaro kummāsapiṇḍo , parantapā ekādasa .
Sattakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā .