3. Kuṭidūsakavaggo
[321]1. Kuṭidūsakajātakavaṇṇanā
Manussasseva
V3.61P3.71 te sīsan ti idaṃ satthā jetavane viharanto mahākassapattherassa paṇṇasālajhāpakaṃ daharabhikkhuṃ ārabbha kathesi .Vatthu pana rājagahe samuṭṭhitaṃ .
Tadā kira thero rājagahaṃ nissāya araññakuṭiyaṃ viharati , tassa dve daharā upaṭṭhānaṃ karonti .
Tesu eko therassa upakārako , eko dubbaco itarena kataṃ attanā katasadisaṃ karoti .
Tena mukhodakādīsu upaṭṭhāpitesu therassa santikaṃ gantvā vanditvā ‘‘ bhante , udakaṃ ṭhapitaṃ , mukhaṃ dhovathā ’’ tiādīni vadati .
Tena kālasseva vuṭṭhāya therassa pariveṇe sammaṭṭhe therassa nikkhamanavelāya ito cito ca paharanto sakalapariveṇaṃ attanā sammaṭṭhaṃ viya karoti .
Vattasampanno cintesi ‘‘ ayaṃ dubbaco mayā kataṃ attanā katasadisaṃ karoti , etassa saṭhakammaṃ pākaṭaṃ karissāmī ’’ ti .
Tasmiṃ
M3.66 antogāme bhutvā āgantvā niddāyanteva nhānodakaṃ tāpetvā piṭṭhikoṭṭhake ṭhapetvā aññaṃ aḍḍhanāḷimattaṃ udakaṃ uddhane ṭhapesi .Itaro pabujjhitvāva gantvā usumaṃ uṭṭhahantaṃ disvā ‘‘ udakaṃ tāpetvā koṭṭhake ṭhapitaṃ bhavissatī ’’ ti therasssa santikaṃ gantvā ‘‘ bhante , nhānakoṭṭhake udakaṃ ṭhapitaṃ , nhāyathā ’’ ti āha .
Thero ‘ nhāyissāmī ’’ ti tena saddhiṃyeva āgantvā koṭṭhake udakaṃ aditvā ‘‘ kahaṃ udakan ’’ ti pucchi .
So vegena aggisālaṃ gantvā tucchabhājane uḷuṅkaṃ otāresi , uḷuṅko tucchabhājanassa tale paṭihato ‘‘ tatā ’’ ti saddamakāsi .
Tato paṭṭhāya tassa ‘‘ uḷuṅkasaddako ’’ tveva nāmaṃ jātaṃ .
Tasmiṃ khaṇe itaro piṭṭhikoṭṭhakato udakaṃ āharitvā ‘‘ nhāyatha , bhante ’’ ti āha .
Thero nhatvā āvajjento uḷuṅkasaddakassa dubbacabhāvaṃ
P3.72 ñatvā taṃ sāyaṃ therupaṭṭhānaṃ āgataṃ ovadi ‘‘ āvuso , samaṇena nāma attanā katameva ‘ kataṃ me ’ ti vattuṃ vaṭṭati , aññathā sampajānamusāvādo hoti , ito paṭṭhāya evarūpaṃ mā akāsī ’’ ti .So therassa kujjhitvā punadivase therena saddhiṃ piṇḍāya gāmaṃ na pāvisi .
Thero itareneva saddhiṃ pāvisi .
Uḷuṅkasaddakopi
V3.62 therassa upaṭṭhākakulaṃ gantvā ‘‘ bhante , thero kahan ’’ ti vutte ‘‘ aphāsukena vihāreyeva nisinno ’’ ti vatvā ‘‘ kiṃ , bhante , laddhuṃ vaṭṭatī ’’ ti vutte ‘‘ idañcidañca dethā ’’ ti gahetvā attano rucitaṭṭhānaṃ gantvā bhuñjitvā vihāraṃ agamāsi .Punadivase thero taṃ kulaṃ gantvā nisīdi .
Manussehi ‘‘ kiṃ , bhante , ayyassa aphāsukaṃ , hiyyo kirattha vihāreyeva nisinnā , asukadaharassa hatthe āhāraṃ pesayimha , paribhutto ayyenā ’’ ti vutte thero tuṇhībhūtova bhattakiccaṃ katvā vihāraṃ gantvā sāyaṃ therupaṭṭhānakāle āgataṃ āmantetvā ‘‘ āvuso , asukagāme nāma asukakule ‘ therassa idañcidañca laddhuṃ vaṭṭatī ’ ti viññāpetvā kira te bhuttan ’’ ti vatvā ‘‘ viññatti nāma na vaṭṭati , mā puna evarūpaṃ anācāraṃ carā ’’ ti āha .
So ettakena there āghātaṃ bandhitvā ‘‘ ayaṃ hiyyopi udakamattaṃ nissāya mayā saddhiṃ kalahaṃ kari , idāni panassa upaṭṭhākānaṃ gehe mayā bhattamuṭṭhi bhuttāti asahanto puna kalahaṃ karoti , jānissāmissa kattabbayuttakan ’’ ti
M3.67 punadivase there piṇḍāya paviṭṭhe muggaraṃ gahetvā paribhogabhājanāni bhinditvā paṇṇasālaṃ jhāpetvā palāyi .So jīvamānova manussapeto hutvā sussitvā kālaṃ katvā avīcimahāniraye nibbatti .
So tena kato anācāro mahājanassa majjhe pākaṭo jāto .
Athekacce bhikkhū rājagahā sāvatthiṃ gantvā sabhāgaṭṭhāne pattacīvaraṃ paṭisāmetvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā nisīdiṃsu .
Satthā tehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘ kuto āgatatthā ’’ ti pucchi .
‘‘ Rājagahā , bhante ’’ ti .
‘‘ Ko tattha ovādadāyako ācariyo ’’ ti .
‘‘ Mahākassapatthero , bhante ’’ ti .
‘‘ Sukhaṃ , bhikkhave , kassapassā ’’ ti .
‘‘ Āma , bhante , therassa sukhaṃ , saddhivihāriko panassa ovāde dinne kujjhitvā therassa paṇṇasālaṃ jhāpetvā
P3.73 palāyīti .Taṃ sutvā satthā ‘‘ bhikkhave , kassapassa evarūpena bālena saddhiṃ caraṇato ekacariyāva seyyo ’’ ti vatvā imaṃ dhammapade gāthamāha –
‘‘ Carañce nādhigaccheyya , seyyaṃ sadisamattano ;
Ekacariyaṃ daḷhaṃ kayirā , natthi bāle sahāyatā ’’ ti .( dha . pa .61);
Idañca pana vatvā puna te bhikkhū āmantetvā ‘‘ na , bhikkhave , idāneva so kuṭidūsako , pubbepi kuṭidūsakoyeva , na ca idāneva ovādadāyakassa kujjhati , pubbepi kujjhiyevā ’’ ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari .
Atīte
V3.63 bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto siṅgilasakuṇayoniyaṃ nibbattitvā vayappatto attano manāpaṃ anovassakaṃ kulāvakaṃ katvā himavantapadese vasati .Atheko makkaṭo vassakāle acchinnadhāre deve vassante sītapīḷito dante khādanto bodhisattassa avidūre nisīdi .
Bodhisatto taṃ tathā kilamantaṃ disvā tena saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –
81.
‘‘ Manussasseva te sīsaṃ , hatthapādā ca vānara ;
Atha kena nu vaṇṇena , agāraṃ te na vijjatī ’’ ti .
Tattha
M3.68 vaṇṇenāti kāraṇena .Agāran ti tava nivāsagehaṃ kena kāraṇena natthīti pucchi .
Taṃ sutvā vānaro dutiyaṃ gāthamāha –
82.
‘‘ Manussasseva me sīsaṃ , hatthapādā ca siṅgila ;
Yāhu seṭṭhā manussesu , sā me paññā na vijjatī ’’ ti .
Tattha siṅgilāti taṃ sakuṇaṃ nāmenālapati .
Yāhu seṭṭhā manussesūti yā manussesu seṭṭhāti kathenti , sā mama vicāraṇapaññā natthi .
Sīsahatthapādakāyabalāni hi loke appamāṇaṃ , vicāraṇapaññāva seṭṭhā , sā mama natthi , tasmā me agāraṃ na vijjatīti .
Taṃ sutvā bodhisatto itaraṃ gāthādvayamāha –
83.
‘‘ Anavaṭṭhitacittassa , lahucittassa dubbhino ;
Niccaṃ addhuvasīlassa , sukhabhāvo na vijjati .
84.
‘‘ So
P3.74 karassu ānubhāvaṃ , vītivattassu sīliyaṃ ;Sītavātaparittāṇaṃ , karassu kuṭavaṃ kapī ’’ ti .
Tattha anavaṭṭhitacittassāti appatiṭṭhitacittassa .
Dubbhinoti mittadubbhissa .
Addhuvasīlassāti na sabbakālaṃ sīlarakkhakassa .
So karassu ānubhāvan ti so tvaṃ samma makkaṭa paññāya uppādanatthaṃ ānubhāvaṃ balaṃ upāyaṃ karohi .
Vītivattassu sīliyan ti attano dussīlabhāvasaṅkhātaṃ
V3.64 sīliyaṃ atikkamitvā sīlavā hoti .Kuṭavaṃ kapīti sītavātassa parittāṇasamatthaṃ attano kuṭavaṃ kulāvakaṃ ekaṃ vasanāgārakaṃ karohīti .
Makkaṭo cintesi ‘‘ ayaṃ tāva attano anovassakaṭṭhāne nisinnabhāvena maṃ paribhāsati , na nisīdāpessāmi naṃ imasmiṃ kulāvake ’’ ti .
Tato bodhisattaṃ gaṇhitukāmo pakkhandi , bodhisatto uppatitvā aññattha gato .
Makkaṭo kulāvakaṃ viddhaṃsetvā cuṇṇavicuṇṇaṃ katvā pakkāmi .
Satthā
M3.69 imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –‘‘ tadā makkaṭo kuṭijhāpako ahosi , siṅgilasakuṇo pana ahameva ahosin ’’ ti .
Kuṭidūsakajātakavaṇṇanā paṭhamā .