[386]1. Kharaputtajātakavaṇṇanā

SaccaṃV3.242P3.275 kirevamāhaṃsūti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi .

Tañhi bhikkhuṃ satthā ‘‘ saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ukkaṇṭhitosī ’’ ti pucchitvā ‘‘ āma , bhante ’’ ti vutte ‘‘ kena ukkaṇṭhāpitosī ’’ ti vatvā ‘‘ purāṇadutiyikāyā ’’ ti vutte ‘‘ bhikkhu ayaṃ te itthī anatthakārikā , pubbepi tvaṃ imaṃ nissāya aggiṃ pavisitvā maranto paṇḍite nissāya jīvitaṃ labhī ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .

Atīte bārāṇasiyaṃ senake nāma raññe rajjaṃ kārente bodhisatto sakkattaṃ kāresi .

Tadā senakassa rañño ekena nāgarājena saddhiṃ mittabhāvo hoti .

So kira nāgarājā nāgabhavanā nikkhamitvā thale gocaraṃ gaṇhanto carati .

Atha naṃ gāmadārakā disvā ‘‘ sappo ayan ’’ ti leḍḍudaṇḍādīhi pahariṃsu .

Atha rājā uyyānaṃ kīḷituṃ gacchanto disvā ‘‘ kiṃ ete dārakā karontī ’’ ti pucchitvā ‘‘ ekaṃ sappaṃ paharantī ’’ ti sutvā ‘‘ paharituṃ mā detha , palāpetha ne ’’ ti palāpesi .

Nāgarājā jīvitaṃM3.260 labhitvā nāgabhavanaṃ gantvā bahūni ratanāni ādāya aḍḍharattasamaye rañño sayanagharaṃ pavisitvā tāni ratanāni datvā ‘‘ mahārāja , mayā tumhe nissāya jīvitaṃ laddhan ’’ ti raññā saddhiṃ mittabhāvaṃ katvā punappunaṃ gantvā rājānaṃ passati .

So attano nāgamāṇavikāsu ekaṃ kāmesu atittaṃ nāgamāṇavikaṃ rakkhaṇatthāya rañño santike ṭhapetvā ‘‘ yadā etaṃ na passasi , tadā imaṃ mantaṃ parivatteyyāsī ’’ ti tassa ekaṃ mantaṃ adāsi .

So ekadivasaṃ uyyānaṃ gantvā nāgamāṇavikāya saddhiṃ pokkharaṇiyaṃ udakakīḷaṃ kīḷi .

Nāgamāṇavikā ekaṃ udakasappaṃ disvā attabhāvaṃ vijahitvā tena saddhiṃ asaddhammaṃ paṭisevi .

Rājā taṃ apassanto ‘‘ kahaṃ nuP3.276 kho gatā ’’ ti mantaṃ parivattetvā anācāraṃ karontiṃ disvā veḷupesikāya pahari .

Sā kujjhitvā tato nāgabhavanaṃ gantvā ‘‘ kasmā āgatāsī ’’ ti puṭṭhā ‘‘ tumhākaṃ sahāyo maṃ attano vacanaṃ agaṇhantiṃ piṭṭhiyaṃ paharī ’’ ti pahāraṃ dassesi .

Nāgarājā tathatoV3.243 ajānitvāva cattāro nāgamāṇavake āmantetvā ‘‘ gacchatha , senakassa sayanagharaṃ pavisitvā nāsavātena taṃ bhusaṃ viya viddhaṃsethā ’’ ti pesesi .

Te gantvā rañño sirisayane nipannakāle gabbhaṃ pavisiṃsu .

Tesaṃ pavisanavelāyameva rājā deviṃ āha –

‘‘ jānāsi nu kho bhadde , nāgamāṇavikāya gataṭṭhānan ’’ ti ?

‘‘ Na jānāmi , devā ’’ ti .

‘‘ Ajja sā amhākaṃ pokkharaṇiyaṃ kīḷanakāle attabhāvaṃ vijahitvā ekena udakasappena saddhiṃ anācāraṃ akāsi , atha naṃ ahaṃ ‘ evaṃ mā karī ’ ti sikkhāpanatthāya veḷupesikāya pahariṃ , sā ‘ nāgabhavanaṃ gantvā sahāyassa me aññaṃ kiñci kathetvā mettiṃ bhindeyyā ’ ti me bhayaṃ uppajjatī ’’ ti .

Taṃ sutvā nāgamāṇavakā tatova nivattitvā nāgabhavanaṃ gantvā nāgarājassa tamatthaṃ ārocesuṃ .

So saṃvegappatto hutvā taṅkhaṇaññeva rañño sayanagharaṃ āgantvā tamatthaṃ ācikkhitvā khamāpetvā ‘‘ idaṃ me daṇḍakamman ’’ ti sabbarutajānanaṃ nāma mantaṃ datvā ‘‘ ayaṃ , mahārāja , anaggho manto , sace imaṃ mantaṃ aññassa dadeyyāsi , datvāva aggiṃ pavisitvā mareyyāsī ’’ ti āha .

Rājā ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchi .

So tato paṭṭhāya kipillikānampi saddaṃ jānāti .

TassekadivasaṃM3.261 mahātale nisīditvā madhuphāṇitehi khādanīyaṃ khādantassa ekaṃ madhubindu ca phāṇitabindu ca pūvakhaṇḍañca bhūmiyaṃ pati .

Ekā kipillikā taṃ disvā ‘‘ rañño mahātale madhucāṭi bhinnā , phāṇitasakaṭaṃ pūvasakaṭaṃP3.277 nikkujjitaṃ , madhuphāṇitañca pūvañca khādathā ’’ ti viravantī vicarati .

Atha rājā tassā ravaṃ sutvā hasi .

Rañño samīpe ṭhitā devī ‘‘ kiṃ nu kho disvā rājā hasī ’’ ti cintesi .

Tasmiṃ khādanīyaṃ khāditvā nhatvā pallaṅke nisinne ekaṃ makkhikaṃ sāmiko ‘‘ ehi bhadde , kilesaratiyā ramissāmā ’’ ti āha .

Atha naṃ sā ‘‘ adhivāsehi tāva sāmi , idāni rañño gandhe āharissanti , tassa vilimpantassa pādamūle gandhacuṇṇaṃ patissati , ahaṃ tattha vaṭṭetvā sugandhā bhavissāmi , tato rañño piṭṭhiyaṃ nipajjitvā ramissāmā ’’ ti āha .

Rājā tampi saddaṃ sutvā hasi .

Devīpi ‘‘ kiṃ nu kho disvā hasī ’’ ti puna cintesi .

Puna rañño sāyamāsaṃ bhuñjantassa ekaṃ bhattasitthaṃ bhūmiyaṃ pati .

Kipillikā ‘‘ rājakule bhattasakaṭaṃ bhaggaṃ , bhattaṃ bhuñjathā ’’ ti viravi .

Taṃ sutvā rājā punapi hasi .

Devī suvaṇṇakaṭacchuṃ gahetvā rājānaṃ parivisantī ‘‘ maṃ nu kho disvā rājā hasatī ’’ ti vitakkesi .

Sā raññā saddhiṃ sayanaṃ āruyha nipajjanakāle ‘‘ kiṃkāraṇā deva , hasī ’’ ti pucchi .

So ‘‘ kiṃ te mama hasitakāraṇenā ’’ ti vatvā punappunaṃ nibaddho kathesi .

Atha naṃ sā ‘‘ tumhākaṃ jānanamantaṃ mayhaṃ dethā ’’ ti vatvā ‘‘ na sakkā dātun ’’ ti paṭikkhittāpi punappunaṃ nibandhiV3.244 .

Rājā ‘‘ sacāhaṃ imaṃ mantaṃ tuyhaṃ dassāmi , marissāmī ’’ ti āha .

‘‘ Marantopi mayhaṃ dehi , devā ’’ ti .

Rājā mātugāmavasiko hutvā ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā ‘‘ imissā mantaṃ datvā aggiṃ pavisissāmī ’’ ti rathena uyyānaṃ pāyāsi .

Tasmiṃ khaṇe sakko lokaṃ olokento imaṃ kāraṇaṃ disvā ‘‘ ayaṃ bālarājā mātugāmaṃ nissāya ‘ aggiṃ pavisissāmī ’ ti gacchati , jīvitamassa dassāmī ’’ ti sujaṃ asurakaññaṃ ādāya bārāṇasiṃ āgantvā taṃ ajikaṃP3.278 katvā attanā ajo hutvā ‘‘ mahājano mā passatū ’’ ti adhiṭṭhāya rañño rathassa purato ahosi .

Taṃ rājā ceva rathe yuttasindhavā ca passanti , añño koci na passati .

Ajo kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ rathapurato ajikāya saddhiṃ methunaṃ dhammaṃ paṭisevanto viyaM3.262 ahosi .

Tameko rathe yuttasindhavo disvā ‘‘ samma ajarāja , mayaṃ pubbe ‘ ajā kira bālā ahirikā ’ ti assumha , na ca taṃ passimha , tvaṃ pana raho paṭicchannaṭṭhāne kattabbaṃ anācāraṃ amhākaṃ ettakānaṃ passantānaññeva karosi , na lajjasi , taṃ no pubbe sutaṃ iminā diṭṭhena sametī ’’ ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –

77.

‘‘ Saccaṃ kirevamāhaṃsu , vastaṃ bāloti paṇḍitā ;

Passa bālo rahokammaṃ , āvikubbaṃ na bujjhatī ’’ ti .

Tattha vastan ti ajaṃ .

Paṇḍitāti ñāṇasampannā taṃ bāloti vadanti , saccaṃ kira vadanti .

Passāti ālapanaṃ , passathāhi attho .

Na bujjhatīti evaṃ kātuṃ ayuttanti na jānāti .

Taṃ sutvā ajo dve gāthā abhāsi –

78.

‘‘ Tvaṃ khopi samma bālosi , kharaputta vijānahi ;

Rajjuyā hi parikkhitto , vaṅkoṭṭho ohitomukho .

79.

‘‘ Aparampi samma te bālyaṃ , yo mutto na palāyasi ;

So ca bālataro samma , yaṃ tvaṃ vahati senakan ’’ ti .

Tattha tvaṃ khopi sammāti samma sindhava mayāpi kho tvaṃ bālataro .

Kharaputtāti so kira gadrabhassa jātako , tena taṃ evamāha .

Vijānahīti ahameva bāloti evaṃ jānāhi .

ParikkhittotiV3.245 yugena saddhiṃ gīvāya parikkhitto .

Vaṅkoṭṭhoti vaṅkaoṭṭho .

Ohitomukhoti mukhabandhanena pihitamukho .

Yo mutto na palāyasīti yo tvaṃ rathato mutto samāno muttakāle palāyitvā araññaṃ na pavisasi , taṃ te apalāyanaṃ aparampi bālyaṃP3.279 , so ca bālataroti yaṃ tvaṃ senakaṃ vahasi , so senako tayāpi bālataro .

Rājā tesaṃ ubhinnampi kathaṃ jānāti , tasmā taṃ suṇanto saṇikaṃ rathaṃ pesesi .

Sindhavopi tassa kathaṃ sutvā puna catutthaṃ gāthamāha –

80.

‘‘ Yaṃ nu samma ahaṃ bālo , ajarāja vijānahi ;

Atha kena senako bālo , taṃ me akkhāhi pucchito ’’ ti .

TatthaM3.263 yan ti karaṇatthe paccattavacanaṃ .

Nūti anussavatthe nipāto .

Idaṃ vuttaṃ hoti – samma ajarāja , yena tāva tiracchānagatattena kāraṇena ahaṃ bālo , taṃ tvaṃ kāraṇaṃ jānāhi , sakkā etaṃ tayā ñātuṃ , ahañhi tiracchānagatattāva bālo , tasmā maṃ kharaputtātiādīni vadanto suṭṭhu vadasi , ayaṃ pana senako rājā kena kāraṇena bālo , taṃ me kāraṇaṃ pucchito akkhāhīti .

Taṃ sutvā ajo ācikkhanto pañcamaṃ gāthamāha –

81.

‘‘ Uttamatthaṃ labhitvāna , bhariyāya yo padassati ;

Tena jahissatattānaṃ , sā cevassa na hessatī ’’ ti .

Tattha uttamatthan ti sabbarutajānanamantaṃ .

Tenāti tassā mantappadānasaṅkhātena kāraṇena taṃ datvā aggiṃ pavisanto attānañca jahissati , sā cassa bhariyā na bhavissati , tasmā esa tayāpi bālataro , yo laddhaṃ yasaṃ rakkhituṃ na sakkotīti .

Rājā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘ ajarāja , amhākaṃ sotthiṃ karontopi tvaññeva karissasi , kathehi tāva no kattabbayuttakan ’’ ti āha .

Atha naṃ ajarājā ‘‘ mahārāja , imesaṃ sattānaṃ attanā añño piyataro nāma natthi , ekaṃ piyabhaṇḍaṃ nissāyaP3.280 attānaṃ nāsetuṃ laddhayasaṃ pahātuṃ na vaṭṭatī ’’ ti vatvā chaṭṭhaṃ gāthamāha –

82.

‘‘ NaV3.246 ve piyammeti janinda tādiso , attaṃ niraṃkatvā piyāni sevati ;

Attāva seyyo paramā ca seyyo , labbhā piyā ocitatthena pacchā ’’ ti .

Tattha piyammeti piyaṃ me , ayameva vā pāṭho .

Idaṃ vuttaṃ hoti – janinda , tādiso tumhādiso yasamahatte ṭhito puggalo ekaṃ piyabhaṇḍaṃ nissāya ‘‘ idaṃ piyaṃ me ’’ ti attaṃ niraṃkatvā attānaṃ chaḍḍetvā tāni piyāni na sevateva .

Kiṃkāraṇā ?

Attāva seyyo paramā ca seyyoti , yasmā sataguṇena sahassaguṇena attāva seyyo varoM3.264 uttamo , paramā ca seyyo , paramā uttamāpi aññasmā piyabhaṇḍāti attho .

Ettha hi ca-kāro pi-kāratthe nipātoti daṭṭhabbo .

Labbhā piyā ocitatthena pacchāti ocitatthena vaḍḍhitatthena yasasampannena purisena pacchā piyā nāma sakkā laddhuṃ , na tassā kāraṇā attā nāsetabboti .

Evaṃ mahāsatto rañño ovādaṃ adāsi .

Rājā tussitvā ‘‘ ajarāja , kuto āgatosī ’’ ti pucchi .

Sakko ahaṃ , mahārāja , tava anukampāya taṃ maraṇā mocetuṃ āgatomhīti .

Devarāja , ahaṃ etissā ‘‘ mantaṃ dassāmī ’’ ti avacaṃ , idāni ‘‘ kiṃ karomī ’’ ti ?

‘‘ Mahārāja , tumhākaṃ ubhinnampi vināsena kiccaṃ natthi ,‘ sippassa upacāro ’ ti vatvā etaṃ katipaye pahāre paharāpehi , iminā upāyena na gaṇhissatī ’’ ti .

Rājā ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchi .

Mahāsatto rañño ovādaṃ datvā sakaṭṭhānameva gato .

Rājā uyyānaṃ gantvā deviṃ pakkosāpetvā āha ‘‘ gaṇhissasi bhadde , mantan ’’ ti ?

‘‘ Āma , devā ’’ ti .

‘‘ Tena hi upacāraṃ karomī ’’ ti .

‘‘ Ko upacāro ’’ ti ?

‘‘ Piṭṭhiyaṃ pahārasateP3.281 pavattamāne saddaṃ kātuṃ na vaṭṭatī ’’ ti .

Sā mantalobhena ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchi .

Rājā coraghātake pakkosāpetvā kasā gāhāpetvā ubhosu passesu paharāpesi .

Sā dve tayo pahāre adhivāsetvā tato paraṃ ‘‘ na me mantena attho ’’ ti ravi .

Atha naṃ rājā ‘‘ tvaṃ maṃ māretvā mantaṃ gaṇhitukāmāsī ’’ ti piṭṭhiyaṃ niccammaṃ kāretvā vissajjāpesi .

Sā tato paṭṭhāya puna kathetuṃ nāsakkhi .

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi , saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi .

Tadā rājā ukkaṇṭhitabhikkhu ahosi , devī purāṇadutiyikā , asso sāriputto , sakko pana ahameva ahosinti .

Kharaputtajātakavaṇṇanā paṭhamā .

Issues

( Tatiyo bhāgo )

( Tatiyo bhāgo )