[397]2. Manojajātakavaṇṇanā
Yathā cāpo ninnamatīti idaṃ satthā veḷuvane viharanto vipakkhasevakaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi .
Vatthu pana heṭṭhā mahiḷāmukhajātake ( jā .1.1.26) vitthāritameva .
Tadā pana satthā ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepesa vipakkhasevakoyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sīho hutvā sīhiyā saddhiṃ saṃvasanto dve potake labhi – puttañca dhītarañca .
Puttassa manojoti nāmaṃ ahosi , so vayappatto ekaṃ sīhapotikaṃ gaṇhi .
Iti te pañca janā ahesuṃ .
Manojo vanamahiṃsādayo vadhitvā maṃsaṃ āharitvā mātāpitaro ca bhaginiñca pajāpatiñca poseti .
So
P3.322 ekadivasaṃ gocarabhūmiyaṃ giriyaṃ nāma siṅgālaṃ palāyituṃ appahontaṃ urena nipannaṃ disvā ‘‘ kiṃ , sammā ’’ tiV3.283 pucchitvā ‘‘ upaṭṭhātukāmomhi , sāmī ’’ ti vutte ‘‘ sādhu , upaṭṭhahassū ’’ ti taṃ gahetvā attano vasanaguhaṃ ānesi .Bodhisatto taṃ disvā ‘‘ tāta manoja , siṅgālā nāma dussīlā pāpadhammā akicce niyojenti , mā etaṃ attano santike karī ’’ ti vāretuṃ nāsakkhi .
Athekadivasaṃ siṅgālo assamaṃsaṃ khāditukāmo manojaṃ āha –
‘‘ sāmi , amhehi ṭhapetvā assamaṃsaṃ aññaṃ akhāditapubbaṃ nāma natthi , assaṃ gaṇhissāmā ’’ ti .
‘‘ Kahaṃ pana , samma , assā hontī ’’ ti ?
‘‘ Bārāṇasiyaṃ nadītīre ’’ ti .
So tassa vacanaṃ gahetvā tena saddhiṃ assānaṃ nadiyā nhānavelāyaṃ gantvā ekaṃ assaṃ gahetvā piṭṭhiyaṃ āropetvā vegena attano guhādvārameva āgato .
Athassa pitā assamaṃsaṃ khāditvā ‘‘ tāta , assā nāma rājabhogā , rājāno ca nāma anekamāyā kusalehi
M3.303 dhanuggahehi vijjhāpenti , assamaṃsakhādanasīhā nāma dīghāyukā na honti , ito paṭṭhāya mā assaṃ gaṇhī ’’ ti āha .So pitu vacanaṃ akatvā gaṇhateva .
‘‘ Sīho asse gaṇhātī ’’ ti sutvā rājā antonagareyeva assānaṃ pokkharaṇiṃ kārāpesi .
Tatopi āgantvā gaṇhiyeva .
Rājā assasālaṃ kāretvā antosālāyameva tiṇodakaṃ dāpesi .
Sīho pākāramatthakena gantvā antosālātopi gaṇhiyeva .
Rājā ekaṃ akkhaṇavedhiṃ dhanuggahaṃ pakkosāpetvā ‘‘ sakkhissasi tāta , sīhaṃ vijjhitun ’’ ti āha .
So ‘‘ sakkomī ’’ ti vatvā pākāraṃ nissāya sīhassa āgamanamagge aṭṭakaṃ kāretvā aṭṭhāsi .
Sīho āgantvā bahisusāne siṅgālaṃ ṭhapetvā assagahaṇatthāya nagaraṃ pakkhandi .
Dhanuggaho āgamanakāle ‘‘ atitikhiṇo vego ’’ ti sīhaṃ avijjhitvā assaṃ gahetvā gamanakāle garubhāratāya olīnavegaṃ sīhaṃ tikhiṇena nārācena pacchābhāge vijjhi .
Nārāco purimakāyena nikkhamitvā ākāsaṃ pakkhandi .
Sīho
P3.323 ‘‘ viddhosmī ’’ ti viravi .Dhanuggaho taṃ vijjhitvā asani viya jiyaṃ pothesi .
Siṅgālo sīhassa ca jiyāya ca saddaṃ sutvā ‘‘ sahāyo me dhanuggahena vijjhitvā mārito bhavissati , matakena hi saddhiṃ vissāso nāma natthi , idāni mama pakatiyā vasanavanameva gamissāmī ’’ ti attanāva saddhiṃ sallapanto dve gāthā abhāsi –
8.
‘‘ Yathā cāpo ninnamati , jiyā cāpi nikūjati ;
Haññate nūna manojo , migarājā sakhā mama .
9.
‘‘ Handa
V3.284 dāni vanantāni , pakkamāmi yathāsukhaṃ ;Netādisā sakhā honti , labbhā me jīvato sakhā ’’ ti .
Tattha yathāti yenākāreneva cāpo ninnamati .
Haññate nūnāti nūna haññati .
Netādisāti evarūpā matakā sahāyā nāma na honti .
Labbhā meti jīvato mama sahāyo nāma sakkā laddhuṃ .
Sīhopi ekavegena gantvā assaṃ guhādvāre pātetvā sayampi maritvā pati .
Athassa ñātakā nikkhamitvā taṃ lohitamakkhitaṃ pahāramukhehi
M3.304 paggharitalohitaṃ pāpajanasevitāya jīvitakkhayaṃ pattaṃ addasaṃsu , disvā cassa mātā pitā bhaginī pajāpatīti paṭipāṭiyā catasso gāthā bhāsiṃsu – 10.
‘‘ Na pāpajanasaṃsevī , accantaṃ sukhamedhati ;
Manojaṃ passa semānaṃ , giriyassānusāsanī .
11.
‘‘ Na pāpasampavaṅkena , mātā puttena nandati ;
Manojaṃ passa semānaṃ , acchannaṃ samhi lohite .
12.
‘‘ Evamāpajjate poso , pāpiyo ca nigacchati ;
Yo ve hitānaṃ vacanaṃ , na karoti atthadassinaṃ .
13.
‘‘ Evañca so hoti tato ca pāpiyo , yo uttamo adhamajanūpasevī ;
Passuttamaṃ
P3.324 adhamajanūpasevitaṃ , migādhipaṃ saravaraveganiddhutan ’’ ti .Tattha accantaṃ sukhamedhatīti na ciraṃ sukhaṃ labhati .
Giriyassānusāsanīti ayaṃ evarūpā giriyassānusāsanīti garahanto āha .
Pāpasampavaṅkenāti pāpesu sampavaṅkena pāpasahāyena .
Acchannan ti nimuggaṃ .
Pāpiyo ca nigacchatīti pāpañca vindati .
Hitānan ti atthakāmānaṃ .
Atthadassinan ti anāgataatthaṃ passantānaṃ .
Pāpiyoti pāpataro .
Adhamajanūpasevīti adhamajanaṃ upasevī .
Uttaman ti sarīrabalena jeṭṭhakaṃ .
Pacchimā
V3.285 abhisambuddhagāthā – 14.
‘‘ Nihīyati puriso nihīnasevī , na ca hāyetha kadāci tulyasevī ;
Seṭṭhamupagamaṃ udeti khippaṃ , tasmāttanā uttaritaraṃ bhajethā ’’ ti .
Tattha nihīyatīti bhikkhave , nihīnasevī nāma manojo sīho viya nihīyati parihāyati vināsaṃ pāpuṇāti .
Tulyasevīti sīlādīhi attanā
M3.305 sadisaṃ sevamāno na hāyati , vaḍḍhiyeva panassa hoti .Seṭṭhamupagaman ti sīlādīhi uttaritaraṃyeva upagacchanto .
Udeti khippan ti sīghameva sīlādīhi guṇehi udeti , vuddhiṃ upagacchatīti .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi , saccapariyosāne vipakkhasevako sotāpattiphale patiṭṭhahi .
Tadā siṅgālo devadatto ahosi , manojo vipakkhasevako , bhaginī uppalavaṇṇā , bhariyā khemā bhikkhunī , mātā rāhulamātā , pitā sīharājā pana ahameva ahosinti .
Manojajātakavaṇṇanā dutiyā .