[426]10. Dīpijātakavaṇṇanā
Khamanīyaṃ
P3.479M3.455 yāpanīyan ti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ekaṃ eḷikaṃ ārabbha kathesi .Ekasmiñhi samaye mahāmoggallānatthero giriparikkhitte ekadvāre giribbajasenāsane vihāsi .
Dvārasamīpeyevassa caṅkamo ahosi .
Tadā eḷakapālakā ‘‘ eḷakā ettha carantū ’’ ti giribbajaṃ pavesetvā kīḷantā viharanti .
Tesu ekadivasaṃ sāyaṃ āgantvā eḷake gahetvā gacchantesu ekā eḷikā dūre caramānā eḷake nikkhamante adisvā ohīyi .
Taṃ pacchā nikkhamantiṃ eko dīpiko disvā ‘‘ khādissāmi nan ’’ ti giribbajadvāre aṭṭhāsi .
Sāpi ito cito ca olokentī taṃ disvā ‘‘ esa maṃ māretvā khāditukāmatāya ṭhito , sace nivattitvā palāyissāmi , jīvitaṃ me natthi , ajja mayā purisakāraṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti cintetvā siṅgāni ukkhipitvā tassa abhimukhaṃ vegena pakkhanditvā dīpikassa ‘‘ ito gaṇhissāmi , ito gaṇhissāmī ’’ ti vipphandatova gahaṇaṃ anupagantvā vegena palāyitvā eḷakānaṃ antaraṃ pāvisi .
Atha thero taṃ tesaṃ kiriyaṃ disvā punadivase gantvā tathāgatassa ārocetvā ‘‘ evaṃ bhante , sā eḷikā attano upāyakusalatāya parakkamaṃ katvā dīpikato muccī ’’ ti āha .
Satthā ‘‘ moggallāna , idāni tāva so dīpiko taṃ gahetuṃ nāsakkhi , pubbe pana naṃ viravantiṃ māretvā khādī ’’ ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari .
Atīte
V3.423 magadharaṭṭhe bodhisatto ekasmiṃ gāme mahābhogakule nibbattitvā vayappatto kāme pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññāyo nibbattetvā ciraṃ himavante vasitvā loṇambilasevanatthāya rājagahaṃ gantvā ekasmiṃyeva giribbaje paṇṇasālaṃ māpetvā vāsaṃ kappesi .Tadā imināva niyāmena eḷakapālakesu eḷake carantesu ekadivasaṃ evameva ekaṃ eḷikaṃ pacchā nikkhamantiṃ disvā eko dīpiko ‘‘ khādissāmi nan ’’ ti dvāre aṭṭhāsi .
Sāpi taṃ disvā ‘‘ ajja mayhaṃ jīvitaṃ natthi , ekenupāyena iminā saddhiṃ madhurapaṭisanthāraṃ katvā hadayamassa mudukaṃ janetvā
P3.480 jīvitaṃ rakkhissāmī ’’ ti cintetvā dūratova tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karontī āgacchamānā paṭhamaṃ gāthamāha – 88.
‘‘ Khamanīyaṃ
M3.456 yāpanīyaṃ , kacci mātula te sukhaṃ ;Sukhaṃ te ammā avaca , sukhakāmāva te mayan ’’ ti .
Tattha sukhaṃ te ammāti mayhaṃ mātāpi ‘‘ tumhākaṃ sukhaṃ puccheyyāsī ’’ ti ajja maṃ avacāti attho .
Mayan ti mātula mayampi tumhākaṃ sukhaṃ eva icchāmāti .
Taṃ sutvā dīpiko ‘‘ ayaṃ dhuttikā maṃ mātulavādena vañcetukāmā , na me kakkhaḷabhāvaṃ jānātī ’’ ti cintetvā dutiyaṃ gāthamāha –
89.
‘‘ Naṅguṭṭhaṃ me avakkamma , heṭhayitvāna eḷike ;
Sājja mātulavādena , muñcitabbā nu maññasī ’’ ti .
Tassattho – tvaṃ mama naṅguṭṭhamaṇḍalaṃ akkamitvā heṭhayitvā āgacchasi , sā tvaṃ ‘‘ ajja mātulavādena muñcitabbāhamasmī ’’ ti maññasi nu , evaṃ maññasi maññeti .
Taṃ sutvā itarā ‘‘ mātula , mā evaṃ karī ’’ ti vatvā tatiyaṃ gāthamāha –
90.
‘‘ Puratthāmukho nisinnosi , ahaṃ te mukhamāgatā ;
Pacchato tuyhaṃ naṅguṭṭhaṃ , kathaṃ khvāhaṃ avakkamin ’’ ti .
Tattha
V3.424 mukhan ti abhimukhaṃ .Kathaṃ khvāhaṃ avakkamin ti tava pacchato ṭhitaṃ ahaṃ kathaṃ avakkaminti attho .
Atha naṃ so ‘‘ kiṃ kathesi eḷike , mama naṅguṭṭhassa aṭṭhitaṭṭhānaṃ nāma natthī ’’ ti vatvā catutthaṃ gāthamāha –
91.
‘‘ Yāvatā
P3.481 caturo dīpā , sasamuddā sapabbatā ;Tāvatā mayhaṃ naṅguṭṭhaṃ , kathaṃ kho taṃ vivajjayī ’’ ti .
Tattha tāvatāti ettakaṃ ṭhānaṃ mama naṅguṭṭhaṃ parikkhipitvā gatanti vadati .
Taṃ sutvā eḷikā ‘‘ ayaṃ pāpo madhurakathāya na allīyati , paṭisattu hutvā tassa kathessāmī ’’ ti vatvā pañcamaṃ gāthamāha –
92.
‘‘ Pubbeva
M3.457 metamakkhiṃsu , mātā pitā ca bhātaro ;Dīghaṃ duṭṭhassa naṅguṭṭhaṃ , sāmhi vehāyasāgatā ’’ ti .
Tattha akkhiṃsūti pubbeva me etaṃ mātā ca pitā ca bhātaro ca ācikkhiṃsu .
Sāmhīti sā ahaṃ ñātakānaṃ santikā tava naṅguṭṭhassa dīghabhāvaṃ sutvā tava naṅguṭṭhaṃ pariharantī vehāyasā ākāsena āgatāti .
Atha naṃ so ‘‘ jānāmi te ahaṃ ākāsena āgatabhāvaṃ , evaṃ āgacchantī pana mayhaṃ bhakkhe nāsetvā āgatāsī ’’ ti vatvā chaṭṭhaṃ gāthamāha –
93.
‘‘ Tañca disvāna āyantiṃ , antalikkhasmi eḷike ;
Migasaṅgho palāyittha , bhakkho me nāsito tayā ’’ ti .
Taṃ sutvā itarā maraṇabhayabhītā aññaṃ kāraṇaṃ āharituṃ asakkontī ‘‘ mātula , mā evarūpaṃ kakkhaḷakammaṃ kari , jīvitaṃ me dehī ’’ ti vilapi .
Itaropi naṃ vilapantiññeva khandhe gahetvā māretvā khādi .
94.
‘‘ Iccevaṃ
V3.425 vilapantiyā , eḷakiyā ruhagghaso ;Galakaṃ anvāvamaddi , natthi duṭṭhe subhāsitaṃ .
95.
‘‘ Neva duṭṭhe nayo atthi , na dhammo na subhāsitaṃ ;
Nikkamaṃ duṭṭhe yuñjetha , so ca sabbhiṃ na rañjatī ’’ ti .
–
Imā dve abhisambuddhagāthā –
Tattha
P3.482 ruhagghasoti ruhirabhakkho lohitapāyī sāhasikadīpiko .Galakaṃ anvāvamaddīti gīvaṃ maddi , ḍaṃsitvā phālesīti attho .
Nayoti kāraṇaṃ .
Dhammoti sabhāvo .
Subhāsitan ti sukathitavacanaṃ , sabbametaṃ duṭṭhe natthīti attho .
Nikkamaṃ duṭṭhe yuñjethāti bhikkhave , duṭṭhapuggale parakkamameva yuñjeyya .
So ca sabbhiṃ na rañjatīti so pana puggalo sabbhiṃ sundaraṃ subhāsitaṃ na rañjati , na piyāyatīti attho .
Tāpaso tesaṃ kiriyaṃ sabbaṃ addasa .
Satthā
M3.458 imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –‘‘ tadā eḷikāva etarahi eḷikā ahosi , dīpikopi etarahi dīpikova , tāpaso pana ahameva ahosin ’’ ti .
Dīpijātakavaṇṇanā dasamā .
Jātakuddānaṃ –
Kaccānī aṭṭhasaddañca , sulasā ca sumaṅgalaṃ ;
Gaṅgamālañca cetiyaṃ , indriyañceva ādittaṃ ;
Aṭṭhānañceva dīpi ca , dasa aṭṭhanipātake .
Aṭṭhakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā .