[438]12. Daddarajātakavaṇṇanā

YoM3.511 te puttaketi idaṃ satthā gijjhakūṭe viharanto devadattassa vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathesi .

Tasmiñhi samaye dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ aho āvuso devadatto nillajjo anariyo evaṃ uttamaguṇadharassa sammāsambuddhassa ajātasattunā saddhiṃ ekato hutvā dhanuggahapayojanasilāpavijjhananāḷāgirivissajjanehi vadhāya upāyaṃ karotī ’’ ti .

Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ tiP3.537 vutte ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepi devadatto mayhaṃ vadhāya parisakki , idāni pana me tāsamattampi kātuṃ nāsakkhī ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente eko disāpāmokkho ācariyo pañcasatānaṃ māṇavakānaṃ sippaṃ vācento ekadivasaṃ cintesi ‘‘ mayhaṃ idha vasantassa palibodho hoti , māṇavakānampi sippaṃ na niṭṭhāti , himavantapadese araññāyatanaṃ pavisitvā tattha vasanto vācessāmī ’’ ti .

So māṇavakānaṃ kathetvā tilataṇḍulatelavatthādīni gāhāpetvā araññaṃ pavisitvā maggato avidūre ṭhāne paṇṇasālaṃ kāretvā nivāsaṃ kappesi , māṇavāpi attano paṇṇasālaṃ kariṃsu .

Māṇavakānaṃ ñātakā telataṇḍulādīni pesenti .

Raṭṭhavāsinopi ‘‘ disāpāmokkho ācariyo kira araññe asukaṭṭhāne nāma vasanto sippaṃ uggaṇhāpetī ’’ ti tassa taṇḍulādīni abhiharanti , kantārappaṭipannāpi denti , aññataropi puriso khīrapānatthāya savacchaṃV3.474 dhenuṃ adāsi .

Ācariyassa paṇṇasālāya santike dvīhi potakehi saddhiṃ ekā godhā vasati , sīhabyagghāpissa upaṭṭhānaṃ āgacchanti .

Eko tittiropi tattha nibaddhavāso ahosi .

So ācariyassa māṇavānaṃ mante vācentassa saddaṃ sutvā tayopi vede uggaṇhi .

Māṇavā tena saddhiṃ ativissāsikā ahesuṃ .

Aparabhāge māṇavesu nipphattiṃ appattesuyeva ācariyo kālamakāsi .

Māṇavā tassa sarīraṃ jhāpetvā vālukāya thūpaṃ katvā nānāpupphehi pūjetvā rodanti paridevanti .

Atha ne tittiro ‘‘ kasmāM3.512 rodathā ’’ ti āha .

‘‘ Ācariyo no sippe aniṭṭhiteyeva kālakato , tasmā rodāmā ’’ ti .

‘‘ Evaṃ sante mā socittha , ahaṃ vo sippaṃ vācessāmī ’’ ti .

‘‘ Tvaṃ kathaṃ jānāsī ’’ ti ?

‘‘ Ahaṃ ācariye tumhākaṃ vācente saddaṃ sutvā tayo vede paguṇe akāsinti .

Tena hi attano paguṇabhāvaṃ amhe jānāpehī ’’ ti .

TittiroP3.538 ‘‘ tena hi suṇāthā ’’ ti tesaṃ gaṇṭhiṭṭhānameva pabbatamatthakā nadiṃ otaranto viya osāresi .

Māṇavā haṭṭhatuṭṭhā hutvā tittirapaṇḍitassa santike sippaṃ paṭṭhapesuṃ .

Sopi disāpāmokkhācariyassa ṭhāne ṭhatvā tesaṃ sippaṃ vācesi .

Māṇavā tassa suvaṇṇapañjaraṃ karitvā upari vitānaṃ bandhitvā suvaṇṇataṭṭake madhulājādīni upaharantā nānāvaṇṇehi pupphehi pūjentā mahantaṃ sakkāraṃ kariṃsu .

‘‘ Tittiro kira araññāyatane pañcasate māṇavake mantaṃ vācetī ’’ ti sakalajambudīpe pākaṭo ahosi .

Tadā jambudīpe giraggasamajjasadisaṃ mahantaṃ chaṇaṃ ghosayiṃsu .

Māṇavānaṃ mātāpitaro ‘‘ chaṇadassanatthāya āgacchantū ’’ ti pesesuṃ .

Māṇavā tittirassa ārocetvā tittirapaṇḍitaṃ sabbañca assamapadaṃ godhaṃ paṭicchāpetvā attano attano nagarameva agamiṃsu .

Tadā eko nikkāruṇiko duṭṭhatāpaso tattha tattha vicaranto taṃ ṭhānaṃ sampāpuṇi .

Godhā taṃ disvā paṭisanthāraṃ katvā ‘‘ asukaṭṭhāne taṇḍulā , asukaṭṭhāne telādīni atthi , bhattaṃ pacitvā bhuñjāhī ’’ ti vatvā gocaratthāya gatā .

Tāpaso pātova bhattaṃ pacitvā dve godhāputtake māretvā khādi , divā tittirapaṇḍitañca vacchakañca māretvā khādi , sāyaṃ dhenuṃ āgacchantaṃ disvā tampi māretvā maṃsaṃ khāditvā rukkhamūle nipajjitvā ghurughurāyanto niddaṃ okkami .

Godhā sāyaṃ āgantvā puttake apassantī upadhārayamānā vicari .

Rukkhadevatā godhaṃ puttake adisvā kampamānaṃ oloketvā khandhaviṭapabbhantare dibbānubhāvena ṭhatvā ‘‘ godhe mā kampi , iminā pāpapurisena tava puttakā ca tittiro ca vaccho ca dhenu ca māritā , gīvāya naṃ ḍaṃsitvā jīvitakkhayaṃ pāpehī ’’ ti sallapantī paṭhamaṃ gāthamāha –

105.

‘‘ YoV3.475P3.539 te puttake akhādi , dinnabhatto adūsake ;

Tasmiṃ dāṭhaṃ nipātehi , mā te muccittha jīvato ’’ ti .

TatthaM3.513 dinnabhattoti bhattaṃ pacitvā bhuñjāhīti tayā dinnabhatto .

Adūsaketi niddose niraparādhe .

Tasmiṃ dāṭhaṃ nipātehīti tasmiṃ pāpapurise catassopi dāṭhā nipātehīti adhippāyo .

Mā te muccittha jīvatoti jīvanto sajīvo hutvā tava hatthato eso pāpadhammo mā muccittha , mokkhaṃ mā labhatu , jīvitakkhayaṃ pāpehīti attho .

Tato godhā dve gāthā abhāsi –

106.

‘‘ Ākiṇṇaluddo puriso , dhāticelaṃva makkhito ;

Padesaṃ taṃ na passāmi , yattha dāṭhaṃ nipātaye .

107.

‘‘ Akataññussa posassa , niccaṃ vivaradassino ;

Sabbaṃ ce pathaviṃ dajjā , neva naṃ abhirādhaye ’’ ti .

Tattha ākiṇṇaluddoti gāḷhaluddo .

Vivaradassinoti chiddaṃ otāraṃ pariyesantassa .

Neva naṃ abhirādhayeti evarūpaṃ puggalaṃ sakalapathaviṃ dentopi tosetuṃ na sakkuṇeyya , kimaṅgaṃ panāhaṃ bhattamattadāyikāti dasseti .

Godhā evaṃ vatvā ‘‘ ayaṃ pabujjhitvā mampi khādeyyā ’’ ti attano jīvitaṃ rakkhamānā palāyi .

Tepi pana sīhabyagghā tittirassa sahāyakāva , kadāci te āgantvā tittiraṃ passanti , kadāci so gantvā tesaṃ dhammaṃ desetvā āgacchati , tasmiṃ pana divase sīho byagghaṃ āha –

‘‘ samma , ciraṃ diṭṭho no tittiro , ajja sattaṭṭhadivasā honti , gaccha , tāvassa pavattiṃ ñatvā ehī ’’ ti .

Byaggho ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā godhāya palāyanakāle taṃ ṭhānaṃ patvā taṃ pāpapurisaṃ niddāyantaṃ passi .

Tassa jaṭantare tittirapaṇḍitassa lomāniP3.540 paññāyanti , dhenuyā ca vacchakassa ca aṭṭhīni paññāyanti .

Byaggharājā taṃ sabbaṃ disvā suvaṇṇapañjare ca tittirapaṇḍitaṃ adisvā ‘‘ iminā pāpapurisena ete māritā bhavissantī ’’ ti taṃ pādena paharitvā uṭṭhāpesi .

Sopi taṃ disvā bhītatasito ahosi .

Atha naṃ byaggho ‘‘ tvaṃ ete māretvā khādasī ’’ ti pucchi .

‘‘ Neva māremi , na khādāmī ’’ ti .

‘‘ Pāpadhamma tayi amārente aññoV3.476 ko māressati , kathehi tāva kāraṇaṃ , akathentassa jīvitaṃ te natthī ’’ ti .

So maraṇabhayabhīto ‘‘ āma , sāmi , godhāputtake ca vacchakañca dhenuñca māretvā khādāmi , tittiraṃ panaM3.514 na māremī ’’ tiāha .

So tassa bahuṃ kathentassapi asaddahitvā ‘‘ tvaṃ kuto āgatosī ’’ ti pucchitvā ‘‘ sāmi , kaliṅgaraṭṭhato vāṇijakānaṃ bhaṇḍaṃ vahanto jīvikahetu idañcidañca kammaṃ katvā idānimhi idhāgato ’’ ti tena sabbasmiṃ attanā katakamme kathite ‘‘ pāpadhamma tayi tittiraṃ amārente añño ko māressati , ehi sīhassa migarañño santikaṃ taṃ nessāmī ’’ ti taṃ purato katvā tāsento agamāsi .

Sīharājā taṃ ānentaṃ byagghaṃ pucchanto catutthaṃ gāthamāha –

108.

‘‘ Kiṃ nu subāhu taramānarūpo , paccāgatosi saha māṇavena ;

Kiṃ kiccamatthaṃ idhamatthi tuyhaṃ , akkhāhi me pucchito etamatthan ’’ ti .

Tattha subāhūti byagghaṃ nāmenālapati .

Byagghassa hi purimakāyo manāpo hoti , tena taṃ evamāha .

Kiṃ kiccamatthaṃ idhamatthi tuyhan ti kiṃ karaṇīyaṃ atthasaññitaṃ iminā māṇavena idha atthi .

‘‘ Tuyhaṃ kiṃ kiccamatthan ’’ tipi pāṭho , ayamevattho .

TaṃP3.541 sutvā byaggho pañcamaṃ gāthamāha –

109.

‘‘ Yo te sakhā daddaro sādhurūpo , tassa vadhaṃ parisaṅkāmi ajja ;

Purisassa kammāyatanāni sutvā , nāhaṃ sukhiṃ daddaraṃ ajja maññe ’’ ti .

Tattha daddaroti tittiro .

Tassa vadhan ti tassa tittirapaṇḍitassa imamhā purisamhā ajja vadhaṃ parisaṅkāmi .

Nāhaṃ sukhin ti ahaṃ ajja daddaraṃ sukhiṃ arogaṃ na maññāmi .

Atha naṃ sīho chaṭṭhaṃ gāthamāha –

110.

‘‘ Kānissa kammāyatanāni assu , purisassa vuttisamodhānatāya ;

Kaṃ vā paṭiññaṃ purisassa sutvā , parisaṅkasi daddaraṃ māṇavenā ’’ ti .

TatthaM3.515 assūti assosi .

Vuttisamodhānatāyāti jīvitavuttisamodhānatāya , kāni nāma imināV3.477 attano kammāni tuyhaṃ kathitānīti attho .

Māṇavenāti kiṃ sutvā iminā māṇavena māritaṃ parisaṅkasi .

Athassa kathento byaggharājā sesagāthā abhāsi –

111.

‘‘ Ciṇṇā kaliṅgā caritā vaṇijjā , vettācaro saṅkupathopi ciṇṇo ;

Naṭehi ciṇṇaṃ saha vākurehi , daṇḍena yuddhampi samajjamajjhe .

112.

‘‘ Baddhā kulīkā mitamāḷakena , akkhā jitā saṃyamo abbhatīto ;

Abbāhitaṃ pubbakaṃ aḍḍharattaṃ , hatthā daḍḍhā piṇḍapaṭiggahena .

113.

‘‘ TānissaP3.542 kammāyatanāni assu , purisassa vuttisamodhānatāya ;

Yathā ayaṃ dissati lomapiṇḍo , gāvo hatā kiṃ pana daddarassā ’’ ti .

Tattha ciṇṇā kaliṅgāti vāṇijakānaṃ bhaṇḍaṃ vahantena kira tena kaliṅgaraṭṭhe ciṇṇā .

Caritā vaṇijjāti vaṇijjāpi tena katā .

Vettācaroti vettehi sañcaritabbo .

Saṅkupathopi ciṇṇoti khāṇukamaggopi valañjito .

Naṭehīti jīvikahetuyeva naṭehipi saddhiṃ .

Ciṇṇaṃ saha vākurehīti vākuraṃ vahantena vākurehi saddhiṃ caritaṃ .

Daṇḍena yuddhan ti daṇḍena yuddhampi kira tena yujjhitaṃ .

Baddhā kulīkāti sakuṇikāpi kira tena baddhā .

Mitamāḷakenāti dhaññamāpakakammampi kira tena kataṃ .

Akkhā jitāti akkhadhuttānaṃ veyyāvaccaṃ karontenaM3.516 akkhā haṭā .

Saṃyamo abbhatītoti jīvitavuttiṃ nissāya pabbajanteneva sīlasaṃyamo atikkanto .

Abbāhitan ti apaggharaṇaṃ kataṃ .

Pubbakan ti lohitaṃ .

Idaṃ vuttaṃ hoti – iminā kira jīvikaṃ nissāya rājāparādhikānaṃ hatthapāde chinditvā te ānetvā sālāya nipajjāpetvā vaṇamukhehi paggharantaṃ lohitaṃ aḍḍharattasamaye tattha gantvā kuṇḍakadhūmaṃ datvā ṭhapitanti .

Hatthā daḍḍhāti ājīvikapabbajjaṃ pabbajitakāle uṇhapiṇḍapātapaṭiggahaṇe hatthāpi kirassa daḍḍhā .

Tānissa kammāyatanānīti tāni assa kammāni .

Assūti assosiṃ .

Yathā ayan ti yathā esa etassa jaṭantare tittiralomapiṇḍopi dissati , iminā kāraṇena veditabbametaṃ ‘‘ etenevaV3.478 so mārito ’’ ti .

Gāvo hatā kiṃ pana daddarassāti gāvopi etena hatā , daddarassa pana kiṃ na hanitabbaṃ , kasmā esa taṃ na māressatīti .

Sīho taṃ purisaṃ pucchi ‘‘ mārito te tittirapaṇḍito ’’ ti ?

‘‘ Āma , sāmī ’’ ti .

Athassa saccavacanaṃ sutvā sīho taṃ vissajjetukāmo ahosi .

Byaggharājā pana ‘‘ māretabbayuttako eso ’’ ti vatvā tattheva naṃ dāṭhāhi paharitvā māretvā āvāṭaṃ khaṇitvāP3.543 pakkhipi .

Māṇavā āgantvā tittirapaṇḍikaṃ adisvā roditvā paridevitvā nivattiṃsu .

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘ evaṃ , bhikkhave , devadatto pubbepi mayhaṃ vadhāya parisakkī ’’ ti vatvā jātakaṃ samodhānesi –

‘‘ tadā kūṭajaṭilo devadatto ahosi , godhā uppalavaṇṇā , byaggho moggallāno , sīho sāriputto , disāpāmokkho ācariyo mahākassapo , tittirapaṇḍito pana ahameva ahosin ’’ ti .

Daddarajātakavaṇṇanā dvādasamā .

Jātakuddānaṃ –

GijjhakosambīM3.517 suvañca , cūḷasūvaṃ harittacaṃ ;

Kusalaṃ lomakassapaṃ , cakkavākaṃ haliddi ca .

Samuggaṃ pūtimaṃsañca , daddarañceva dvādasa ;

Jātake navanipāte , gīyiṃsu gītikārakā .

Navakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā .

( Tatiyo bhāgo niṭṭhito .)

Issues

( Tatiyo bhāgo )

( Tatiyo bhāgo )