[432]6. Padakusalamāṇavajātakavaṇṇanā

Bahussutan ti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ dārakaṃ ārabbha kathesi .

So kira sāvatthiyaṃ kuṭumbikaputto sattavassakāleyeva padakusalo ahosi .

Athassa pitā ‘‘ imaṃ vīmaṃsissāmī ’’ ti tassa ajānantassevaM3.478 mittagharaṃ agamāsi .

So pitu gataṭṭhānaṃ apucchitvāva tassa padānusārena gantvā pitu santike aṭṭhāsi .

Atha naṃ pitā ekadivasaṃ pucchiV3.444 ‘‘ tāta , tvaṃ mayi taṃ ajānāpetvā gatepi mama gataṭṭhānaṃ kiṃ jānāsī ’’ ti ?

‘‘ TātaP3.502 , padaṃ te sañjānāmi , padakusalo ahan ’’ ti .

Athassa vīmaṃsanatthāya pitā bhuttapātarāso gharā nikkhamitvā anantaraṃ paṭivissakagharaṃ gantvā tato dutiyaṃ , tato tatiyaṃ gharaṃ pavisitvā tatiyagharā nikkhamitvā puna attano gharaṃ āgantvā tato uttaradvārena nikkhamitvā nagaraṃ vāmaṃ karonto jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā dhammaṃ suṇanto nisīdi .

Dārako ‘‘ kahaṃ me pitā ’’ ti pucchitvā ‘‘ na jānāmā ’’ ti vutte tassa padānusārena anantarapaṭivissakassa gharaṃ ādiṃ katvā pitu gatamaggeneva jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā pitu santike aṭṭhāsi .

Pitarā ca ‘‘ kathaṃ tāta , mama idhāgatabhāvaṃ aññāsī ’’ ti puṭṭho ‘‘ padaṃ te sañjānitvā padānusārena āgatomhī ’’ ti āha .

Satthā ‘‘ kiṃ kathesi upāsakā ’’ ti pucchitvā ‘‘ bhante , ayaṃ dārako padakusalo , ahaṃ imaṃ vīmaṃsanto iminā nāma upāyena āgato , ayampi maṃ gehe adisvā mama padānusārena āgato ’’ ti vutte ‘‘ anacchariyaṃ , upāsaka , bhūmiyaṃ padasañjānanaṃ , porāṇakapaṇḍitā ākāse padaṃ sañjāniṃsū ’’ ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari .

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente tassa aggamahesī aticaritvā raññā pucchitā ‘‘ sace ahaṃ tumhe aticarāmi , assamukhī yakkhinī homī ’’ ti sapathaṃ katvā tato kālaṃ katvā ekasmiṃ pabbatapāde assamukhī yakkhinī hutvā leṇaguhāyaṃ vasamānā mahāaṭaviyaṃ pubbantato aparantaṃ gamanamagge anusañcarante manusse gahetvā khādati .

Sā kira tīṇi vassāni vessavaṇaṃ upaṭṭhahitvā āyāmato tiṃsayojane vitthārato pañcayojane ṭhāne manusse khādituṃ labhi .

Athekadivasaṃ eko aḍḍho mahaddhano mahābhogo abhirūpo brāhmaṇo bahūhi manussehi parivuto taṃ maggaṃ abhiruhi .

Taṃ disvā yakkhinī tussitvā pakkhandi , taṃ disvā parivāramanussā palāyiṃsu .

Sā vātavegena gantvā brāhmaṇaṃ gahetvā piṭṭhiyāP3.503 nipajjāpetvā guhaṃ gacchantī purisasamphassaṃ paṭilabhitvā kilesavasena tasmiṃ sinehaṃ uppādetvā taṃ akhāditvā attano sāmikaṃ akāsi .

Te ubhopi samaggasaṃvāsaṃ vasiṃsuM3.479 tato paṭṭhāya yakkhinī manusse gaṇhantī vatthataṇḍulatelādīnipi gahetvā tassa nānaggarasabhojanaṃ upanetvā attanā manussamaṃsaṃ khādati .

Gamanakāle tassa palāyanabhayena mahatiyā silāya guhādvāraṃ pidahitvā gacchati .

Evaṃ tesu sammodamānesu vasantesu bodhisatto nibbattaṭṭhānā cavitvā brāhmaṇaṃ paṭicca tassā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi .

Sā dasamāsaccayena puttaṃ vijāyitvā putte ca brāhmaṇe ca balavasinehā hutvā ubhopi posesi .

Sā aparabhāge putte vuḍḍhippatte puttampi pitarā saddhiṃ antoguhāyaṃ pavesetvā dvāraṃ pidahi .

AthekadivasaṃV3.445 bodhisatto tassā gatakālaṃ ñatvā silaṃ apanetvā pitaraṃ bahi akāsi .

Sā āgantvā ‘‘ kena silā apanītā ’’ ti vatvā ‘‘ amma , mayā apanītā , andhakāre nisīdituṃ na sakkomī ’’ ti vutte puttasinehena na kiñci avoca .

Athekadivasaṃ bodhisatto pitaraṃ pucchi ‘‘ tāta , mayhaṃ mātu mukhaṃ aññādisaṃ , tumhākaṃ mukhaṃ aññādisaṃ , kiṃ nu kho kāraṇan ’’ ti ?

‘‘ Tāta , tava mātā manussamaṃsakhādikā yakkhinī , mayaṃ ubho manussā ’’ ti .

‘‘ Tāta , yadi evaṃ , idha kasmā vasāma , ehi manussapathaṃ gacchāmā ’’ ti .

‘‘ Tāta , sace mayaṃ palāyissāma , ubhopi amhe tava mātā khādissatī ’’ ti .

Bodhisatto ‘‘ mā bhāyi , tāta , tava manussapathasampāpanaṃ mama bhāro ’’ ti pitaraṃ samassāsetvā punadivase mātari gatāya pitaraṃ gahetvā palāyi .

Yakkhinī āgantvā te adisvā vātavegena pakkhanditvā te gahetvā ‘‘ brāhmaṇa , kiṃ palāyasi , kiṃ te idha natthī ’’ ti vatvā ‘‘ bhadde , mā mayhaṃ kujjhi , putto te maṃP3.504 gahetvā palāyatī ’’ ti vutte puttasinehena kiñci avatvā te assāsetvā attano vasanaṭṭhānaññeva te gahetvā gantvā evaṃ punapi katipaye divase palāyante ānesi .

Bodhisatto cintesi ‘‘ mayhaṃ mātu paricchinnena okāsena bhavitabbaṃ , yaṃnūnāhaṃ imissā āṇāpavattiṭṭhānasīmaṃ puccheyyaṃ , atha naṃ atikkamitvā palāyissāmā ’’ ti .

So ekadivasaṃ mātaraṃ gahetvā ekamantaṃ nisinno ‘‘ amma , mātusantakaṃ nāma puttānaṃ pāpuṇāti , akkhāhi tāva me attano santakāya bhūmiyā paricchedan ’’ ti āha .

Sā sabbadisāsu pabbatanadīnimittādīni kathetvā āyāmato tiṃsayojanaṃ , vitthārato pañcayojanaṃ puttassa kathetvā ‘‘ idaṃ ettakaṃ ṭhānaṃ sallakkhehi puttā ’’ ti āha .

SoM3.480 dve tayo divase atikkamitvā mātu aṭavigatakāle pitaraṃ khandhaṃ āropetvā tassā dinnasaññāya vātavegena pakkhando paricchedanadītīraṃ sampāpuṇi .

Sāpi āgantvā te apassantī anubandhi .

Bodhisatto pitaraṃ gahetvā nadīmajjhaṃ agamāsi .

Sā āgantvā nadītīre ṭhatvā attano paricchedaṃ atikkantabhāvaṃ ñatvā tattheva ṭhatvā ‘‘ tāta , pitaraṃ gahetvā ehi , ko mayhaṃ doso , tumhākaṃ maṃ nissāya kiṃ nāma na sampajjati , nivatta , sāmī ’’ ti puttañca patiñca yāci .

Atha brāhmaṇo nadiṃ uttari .

Sā puttameva yācantī ‘‘ tāta , mā evaṃ kari , nivattāhī ’’ ti āha .

‘‘ Amma , mayaṃ manussā , tvaṃ yakkhinī , na sakkā sabbakālaṃ tava santike vasitun ’’ ti .

‘‘ Neva nivattissasi , tātā ’’ ti .

‘‘ Āma , ammā ’’ ti .

‘‘ Tāta , yadi na nivattissasi , manussaloke jīvitaṃ nāma dukkhaṃ , sippaṃ ajānantā jīvituṃ na sakkonti , ahaṃ ekaṃ cintāmaṇiṃ nāma vijjaṃ jānāmi , tassānubhāvena dvādasasaṃvaccharamatthake haṭabhaṇḍampi padānupadaṃ gantvāV3.446 sakkā jānituṃ .

Ayaṃ te jīvikā bhavissati , uggaṇha , tāta , anagghaṃ mantan ’’ ti tathārūpena dukkhena abhibhūtāpi puttasinehena mantaṃP3.505 adāsi .

Bodhisatto nadiyā ṭhitakova mātaraṃ vanditvā atisakkaccaṃ sutaṃ katvā mantaṃ gahetvā mātaraṃ vanditvā ‘‘ gacchatha , ammā ’’ ti āha .

‘‘ Tāta , tumhesu anivattantesu mayhaṃ jīvitaṃ natthī ’’ ti vatvā –

‘‘ Ehi putta nivattassu , mā anāthaṃ karohi me ;

Ajja puttaṃ apassantī , yakkhinī maraṇaṃ gatā ’’ ti .

Yakkhinī uraṃ pahari , tāvadevassā puttasokena hadayaṃ phali .

Sā maritvā tattheva patitā .

Tadā bodhisatto tassā matabhāvaṃ ñatvā pitaraṃ pakkositvā mātu santikaṃ gantvā citakaṃ katvā jhāpetvā āḷāhanaṃ nibbāpetvā nānāvaṇṇehi pupphehi pūjetvā vanditvā roditvā paridevitvā pitaraṃ ādāya bārāṇasiṃ gantvā rājadvāre ṭhatvā ‘‘ padakusalo māṇavo dvāre ṭhito ’’ ti rañño paṭivedetvā ‘‘ tena hi āgacchatū ’’ ti vutte pavisitvā rājānaṃ vanditvā ‘‘ tāta , kiṃ sippaṃ jānāsī ’’ ti vutte ‘‘ deva , dvādasasaṃvaccharamatthake haṭabhaṇḍaṃ padānupadaṃ gantvā gaṇhituṃM3.481 jānāmī ’’ ti āha .

‘‘ Tena hi maṃ upaṭṭhāhī ’’ ti .

‘‘ Deva , devasikaṃ sahassaṃ labhanto upaṭṭhahissāmī ’’ ti .

‘‘ Sādhu tāta , upaṭṭhahā ’’ ti .

Rājā devasikaṃ sahassaṃ dāpesi .

Athekadivasaṃ purohito rājānaṃ āha –

‘‘ mahārāja , mayaṃ tassa māṇavassa sippānubhāvena kassaci kammassa akatattā ‘ sippaṃ atthi vā natthi vā ’ ti na jānāma , vīmaṃsissāma tāva nan ’’ ti .

Rājā ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā ubhopi janā nānāratanagopakānaṃ saññaṃ datvā ratanasārabhaṇḍikaṃ gahetvā pāsādā oruyha rājanivesanantare tikkhattuṃ āvijjhitvā nisseṇiṃ attharitvā pākāramatthakena bahi otaritvā vinicchayasālaṃ pavisitvā tattha nisīditvā puna gantvā nisseṇiṃ attharitvā pākāramatthakena otaritvā antepure pokkharaṇiyā tīraṃ gantvā pokkharaṇiṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā otaritvā antopokkharaṇiyaṃ bhaṇḍikaṃ ṭhapetvā pāsādaṃ abhiruhiṃsu .

Punadivase ‘‘ rājanivesanatoP3.506 kira ratanaṃ hariṃsū ’’ ti ekakolāhalaṃ ahosi .

Rājā ajānanto viya hutvā bodhisattaṃ pakkosāpetvā ‘‘ tāta , rājanivesanato bahuratanabhaṇḍaṃ haṭaṃ , handa naṃ anuvicinituṃ vaṭṭatī ’’ ti āhaV3.447 .

‘‘ Mahārāja , dvādasasaṃvaccharamatthake haṭabhaṇḍaṃ corānaṃ padānupadaṃ gantvā āharaṇasamatthassa mama anacchariyaṃ ajja rattiṃ haṭabhaṇḍaṃ āharituṃ , āharissāmi taṃ , mā cintayitthā ’’ ti .

‘‘ Tena hi āharā ’’ ti .

So ‘‘ sādhu , devā ’’ ti vatvā mātaraṃ vanditvā mantaṃ parivattetvā mahātale ṭhitova ‘‘ mahārāja , dvinnaṃ corānaṃ padaṃ paññāyatī ’’ ti vatvā rañño ca purohitassa ca padānusārena sirigabbhaṃ pavisitvā tato nikkhamitvā pāsādā oruyha rājanivesanantare tikkhattuṃ parigantvā padānusāreneva pākārasamīpaṃ gantvā pākāre ṭhatvā ‘‘ mahārāja , imasmiṃ ṭhāne pākārato muccitvā ākāse padaṃ paññāyati , nisseṇiṃ attharāpetvā dethā ’’ ti nisseṇiṃ pākāramatthakena otaritvā padānusāreneva vinicchayasālaṃ gantvā puna rājanivesanaṃ āgantvā nisseṇiṃ attharāpetvā pākāramatthakena oruyha pokkharaṇiṃ gantvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā ‘‘ mahārāja , corā imaṃ pokkharaṇiṃ otiṇṇā ’’ ti vatvā attanā ṭhapitaṃ viya bhaṇḍikaṃ nīharitvāM3.482 rañño datvā ‘‘ mahārāja , ime dve corā abhiññātamahācorā iminā maggena rājanivesanaṃ abhiruḷhā ’’ ti āha .

Mahājanā tuṭṭhapahaṭṭhā aṅguliyo phoṭesuṃ , celukkhepā pavattiṃsu .

Rājā cintesi –

‘‘ ayaṃ māṇavo padānusārena gantvā corehi ṭhapitabhaṇḍaṭṭhānameva maññe jānāti , core pana gaṇhituṃ na sakkotī ’’ ti .

Atha naṃ āha ‘‘ corehi haṭabhaṇḍaṃ tāva no tayā āhaṭaṃ , corā pana na āhaṭā ’’ ti .

‘‘ Mahārāja , idheva corā , na dūre ’’ ti .

‘‘ KoP3.507 ca ko cā ’’ ti .

‘‘ Yo mahārāja , icchati , sova coro hoti , tato tumhākaṃ bhaṇḍikassa laddhakālato paṭṭhāya corehi ko attho , mā pucchitthā ’’ ti .

‘‘ Tāta , ahaṃ tuyhaṃ devasikaṃ sahassaṃ dammi , core me gahetvā dehī ’’ ti .

‘‘ Mahārāja , dhane laddhe kiṃ corehī ’’ ti .

‘‘ Dhanatopi no , tāta , core laddhuṃ vaṭṭatī ’’ ti .

‘‘ Tena hi , mahārāja ,‘ ime nāma corā ’ ti tumhākaṃ na kathessāmi , atīte pavattakāraṇaṃ pana te āharissāmi , sace tumhe paññavanto , taṃ kāraṇaṃ jānāthā ’’ ti so evaṃ vatvā atītaṃ āhari .

Atīte bārāṇasito avidūre nadītīragāmake pāṭali nāma eko naṭo vasati .

So ekasmiṃ ussavadivase bhariyamādāya bārāṇasiṃ pavisitvā naccitvā vīṇaṃ vāditvā gāyitvā dhanaṃ labhitvā ussavapariyosāne bahuṃ surābhattaṃ gāhāpetvā attano gāmaṃ gacchanto nadītīraṃ patvā navodakaṃ āgacchantaṃ disvā bhattaṃ bhuñjanto suraṃ pivanto nisīditvā matto hutvā attano balaṃ ajānanto ‘‘ mahāvīṇaṃ gīvāya bandhitvā nadiṃ uttaritvā gamissāmī ’’ ti bhariyaṃ hatthe gahetvā nadiṃ otari .

Vīṇāchiddehi udakaṃ pāvisi .

Atha naṃ sā vīṇā udake osīdāpesiV3.448 .

Bhariyā panassa osīdanabhāvaṃ ñatvā taṃ vissajjetvā uttaritvā tīre aṭṭhāsi .

Naṭapāṭali sakiṃ ummujjati , sakiṃ nimujjati , udakaṃ pavisitvā uddhumātaudaro ahosi .

Athassa bhariyā cintesi ‘‘ mayhaṃ sāmiko idāni marissati , ekaṃ naṃ gītakaṃ yācitvā parisamajjhe taṃ gāyantī jīvikaṃ kappessāmī ’’ ti cintetvā ‘‘ sāmi , tvaṃ udake nimujjasi , ekaṃ me gītakaṃ dehi , tena jīvikaṃ kappessāmī ’’ ti vatvā gāthamāha –

49.

‘‘ BahussutaṃM3.483 cittakathiṃ , gaṅgā vahati pāṭaliṃ ;

Vuyhamānaka bhaddante , ekaṃ me dehi gāthakan ’’ ti .

Tattha gāthakan ti khuddakaṃ gāthaṃ .

AthaP3.508 naṃ naṭapāṭali ‘‘ bhadde , kathaṃ tava gītakaṃ dassāmi , idāni mahājanassa paṭisaraṇabhūtaṃ udakaṃ maṃ māretī ’’ ti vatvā gāthamāha –

50.

‘‘ Yena siñcanti dukkhitaṃ , yena siñcanti āturaṃ ;

Tassa majjhe marissāmi , jātaṃ saraṇato bhayan ’’ ti .

Bodhisatto imaṃ gāthaṃ vatvā ‘‘ mahārāja , yathā udakaṃ mahājanassa paṭisaraṇaṃ , tathā rājānopi , tesaṃ santikā bhaye uppanne taṃ bhayaṃ ko paṭibāhissatī ’’ ti vatvā ‘‘ mahārāja , idaṃ kāraṇaṃ paṭicchannaṃ , mayā pana paṇḍitavedanīyaṃ katvā kathitaṃ , jānāhi , mahārājā ’’ ti āha .

‘‘ Tāta ahaṃ evarūpaṃ paṭicchannakathaṃ na jānāmi , core me gahetvā dehī ’’ ti .

Athassa mahāsatto ‘‘ tena hi , mahārāja , idaṃ sutvā jānāhī ’’ ti aparampi kāraṇaṃ āhari .

Deva , pubbe imissāva bārāṇasiyā dvāragāme eko kumbhakāro bhājanatthāya mattikaṃ āharanto ekasmiṃyeva ṭhāne nibaddhaṃ gaṇhitvā antopabbhāraṃ mahantaṃ āvāṭaṃ khaṇi .

Athekadivasaṃ tassa mattikaṃ gaṇhantassa akālamahāmegho uṭṭhahitvā mahāvuṭṭhiṃ pātesi .

Udakaṃ avattharamānaṃ āvāṭaṃ pātesi , tenassa matthako bhijji .

So paridevanto gāthamāha –

51.

‘‘ Yattha bījāni rūhanti , sattā yattha patiṭṭhitā ;

Sā me sīsaṃ nipīḷeti , jātaṃ saraṇato bhayan ’’ ti .

TatthaV3.449 nipīḷetīti nipatitvā pīḷeti bhindati .

Yathā hi deva , mahājanassa paṭisaraṇabhūtā mahāpathavī kumbhakārassa sīsaṃ bhindi , evameva mahāpathavīsame sabbalokassa paṭisaraṇe narinde uṭṭhāya corakammaṃ karonte ko bāhissati , sakkhissasi , mahārāja , evaṃ paṭicchādetvāP3.509 kathitaṃ coraṃ jānitunti .

Tāta , mayhaṃ paṭicchannena kāraṇaṃ natthi , ayaṃ coroti evaṃ me coraṃ gahetvā dehīti .

So rājānaṃ rakkhanto ‘‘ tvaṃ coro ’’ ti avatvā aparampi udāharaṇaṃ āhari .

Mahārāja , pubbe imasmiṃyeva nagare ekassa purisassa gehaṃ ādittaṃ .

SoM3.484 ‘‘ anto pavisitvā bhaṇḍakaṃ nīharā ’’ ti aññaṃ āṇāpesi .

Tasmiṃ pavisitvā nīharante gehadvāraṃ pidahi .

So dhūmandho hutvā nikkhamanamaggaṃ alabhanto uppannaḍāhadukkho hutvā anto ṭhitova paridevanto gāthamāha –

52.

‘‘ Yena bhattāni paccanti , sītaṃ yena vihaññati ;

So maṃ ḍahati gattāni , jātaṃ saraṇato bhayan ’’ ti .

Tattha so maṃ ḍahatīti so me ḍahati , ayameva vā pāṭho .

‘‘ Mahārāja , aggi viya mahājanassa paṭisaraṇabhūto eko manusso ratanabhaṇḍikaṃ hari , mā maṃ coraṃ pucchā ’’ ti .

‘‘ Tāta , mayhaṃ coraṃ dehiyevā ’’ ti .

So rājānaṃ ‘‘ tvaṃ coro ’’ ti avatvā aparampi udāharaṇaṃ āhari .

Deva , pubbe imasmiṃyeva nagare eko puriso atibahuṃ bhuñjitvā jīrāpetuṃ asakkonto vedanāppatto hutvā paridevanto gāthamāha –

53.

‘‘ Yena bhuttena yāpanti , puthū brāhmaṇakhattiyā ;

So maṃ bhutto byāpādeti , jātaṃ saraṇato bhayan ’’ ti .

Tattha so maṃ bhutto byāpādetīti so odano bhutto maṃ byāpādeti māreti .

‘‘ Mahārāja , bhattaṃ viya mahājanassa paṭisaraṇabhūto eko bhaṇḍaṃ hari , tasmiṃ laddhe kiṃ coraṃ pucchasī ’’ ti ?

‘‘ Tāta , sakkonto coraṃ me dehī ’’ ti .

So tassa saññāpanatthaṃ aparampi udāharaṇaṃ āhari .

MahārājaP3.510 , pubbepi imasmiṃyeva nagare ekassa vāto uṭṭhahitvā gattāni bhañji .

So paridevanto gāthamāha –

54.

‘‘ GimhānaṃV3.450 pacchime māse , vātamicchanti paṇḍitā ;

So maṃ bhañjati gattāni , jātaṃ saraṇato bhayan ’’ ti .

Iti mahārāja , saraṇato bhayaṃ uppannaṃ , jānāhi taṃ kāraṇanti .

Tāta , coraṃ me dehīti .

So tassa saññāpanatthaṃ aparampi udāharaṇaṃ āhari .

Deva , atīte himavantapadese sākhāviṭapasampanno mahārukkho ahosi pupphaphalasampanno anekasahassānaṃ sakuṇānaṃ nivāsoM3.485 tassa dve sākhā aññamaññaṃ saṅghaṭṭesuṃ , tato dhūmo uppajji , aggicuṇṇāni patiṃsu .

Taṃ disvā sakuṇajeṭṭhako gāthamāha –

55.

‘‘ Yaṃ nissitā jagatiruhaṃ , svāyaṃ aggiṃ pamuñcati ;

Disā bhajatha vakkaṅgā , jātaṃ saraṇato bhayan ’’ ti .

Tattha jagatiruhan ti mahīruhaṃ .

Yathā hi , deva , rukkho pakkhīnaṃ paṭisaraṇaṃ , evaṃ rājā mahājanassa paṭisaraṇaṃ , tasmiṃ corikaṃ karonte ko paṭibāhissati , sallakkhehi , devāti .

Tāta , mayhaṃ corameva dehīti .

Athassa so aparampi udāharaṇaṃ āhari .

Mahārāja , ekasmiṃ kāsigāme aññatarassa kulagharassa pacchimabhāge kakkhaḷā susumāranadī atthi , tassa ca kulassa ekova putto .

So pitari kālakate mātaraṃ paṭijaggi .

Tassa mātā anicchamānasseva ekaṃ kuladhītaraṃ ānesi .

Sā pubbabhāge sassuṃ sampiyāyitvā pacchā puttadhītāhi vaḍḍhamānā taṃ nīharitukāmā ahosi .

Tassā pana mātāpi tasmiṃyeva ghare vasati .

Sā sāmikassa santike sassuyā nānappakāraṃ dosaṃ vatvā paribhinditvā ‘‘ ahaṃ te mātaraṃ posetuṃ na sakkomi , mārehi nan ’’ ti vatvā ‘‘ manussamāraṇaṃ nāmaP3.511 bhāriyaṃ , kathaṃ naṃ māremī ’’ ti vutte ‘‘ niddokkamanakāle naṃ mañcakeneva saddhiṃ gahetvā susumāranadiyaṃ khipissāma , atha naṃ susamārā khādissantī ’’ ti āha .

‘‘ Tuyhaṃ pana mātā kahan ’’ ti ?

‘‘ Tassāyeva santike supatī ’’ ti .

‘‘ Tena hi gaccha , tassā nipannamañcake rajjuṃ bandhitvā saññaṃ karohī ’’ ti .

Sā tathā katvā ‘‘ katā me saññā ’’ ti āha .

Itaro ‘‘ thokaṃ adhivāsehi , manussā tāva niddāyantū ’’ ti niddāyanto viya nipajjitvā gantvā taṃ rajjukaṃ bhariyāya mātu mañcake bandhitvā bhariyaṃ pabodhetvā ubhopi gantvā taṃ mañcakeneva saddhiṃ ukkhipitvā nadiyaṃ khipiṃsu .

Tattha naṃ niddāyamānaṃ susumārā viddhaṃsetvā khādiṃsu .

SāV3.451 punadivase mātu parivattitabhāvaṃ ñatvā ‘‘ sāmi , mama mātāva māritā , idāni tava mātaraṃ mārehī ’’ ti vatvā ‘‘ tena hi sādhū ’’ ti vutte ‘‘ susāne citakaṃ katvā aggimhi naṃ pakkhipitvā māressāmā ’’ ti āha .

Atha naṃ niddāyamānaṃ ubhopi susānaṃ netvā ṭhapayiṃsu .

Tattha sāmikoM3.486 bhariyaṃ āha ‘‘ aggi te ābhato ’’ ti ?

‘‘ Pamuṭṭhāsmi , sāmī ’’ ti .

‘‘ Tena hi gantvā ānehī ’’ ti .

‘‘ Na sakkomi sāmi , gantuṃ , tayi gatepi ṭhātuṃ na sakkhissāmi , ubhopi mayaṃ gacchissāmā ’’ ti .

Tesu gatesu mahallikā sītavātena pabodhitā susānabhāvaṃ ñatvā ‘‘ ime maṃ māretukāmā aggiatthāya gatā ’’ ti ca upadhāretvā ‘‘ na me balaṃ jānantī ’’ ti ekaṃ matakaḷevaraṃ gahetvā mañcake nipajjāpetvā upari pilotikāya paṭicchādetvā sayaṃ palāyitvā tattheva leṇaguhaṃ pāvisi .

Itare aggiṃ āharitvā ‘‘ mahallikā ’’ ti saññāya kaḷevaraṃ jhāpetvā pakkamiṃsu .

Ekena corena tasmiṃ guhāleṇe pubbe bhaṇḍikā ṭhapitā , so ‘‘ taṃ gaṇhissāmī ’’ ti āgantvā mahallikaṃ disvā ‘‘ ekā yakkhinī bhavissati , bhaṇḍikā me amanussapariggahitā ’’ ti ekaṃ bhūtavejjaṃ ānesi .

Vejjo mantaṃ karonto guhaṃ pāvisi .

Atha naṃ sā āha ‘‘ nāhaṃ yakkhinī , ehi ubhopi imaṃ dhanaṃ bhājessāmā ’’ ti .

‘‘ Kathaṃ saddahitabban ’’ ti ?

‘‘ Tava jivhaṃ mama jivhāya ṭhapehī ’’ ti .

So tathā akāsi .

Athassa sā jivhaṃ ḍaṃsitvā chinditvā pātesi .

Bhūtavejjo ‘‘ addhā esā yakkhinī ’’ ti jivhāya lohitaṃ paggharantiyā viravamānoP3.512 palāyi .

Mahallikā punadivase maṭṭhasāṭakaṃ nivāsetvā nānāratanabhaṇḍikaṃ gahetvā gharaṃ agamāsi .

Suṇisā taṃ disvā ‘‘ kahaṃ te , amma , idaṃ laddhan ’’ ti pucchi .

‘‘ Amma , etasmiṃ susāne dārucitakāya jhāpitā evarūpaṃ labhantī ’’ ti .

‘‘ Amma , mayāpi sakkā laddhun ’’ ti .

‘‘ Mādisī hutvā labhissasī ’’ ti .

Sā laddhabhaṇḍikalobhena sāmikassa kathetvā tattha attānaṃ jhāpesi .

Atha naṃ punadivase sāmiko apassanto ‘‘ amma , imāyapi velāya tvaṃ āgatā , suṇisā te nāgacchatī ’’ ti āha .

Sā taṃ sutvā ‘‘ are pāpapurisa , kiṃ matā nāma āgacchantī ’’ ti taṃ tajjetvā gāthamāha –

56.

‘‘ Yamānayiṃ somanassaṃ , māliniṃ candanussadaṃ ;

Sā maṃ gharā nicchubhati , jātaṃ saraṇato bhayan ’’ ti .

Tattha somanassan ti somanassaṃ uppādetvā .

‘‘ Somanassā ’’ tipi pāṭho , somanassavatī hutvāti attho .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yamahaṃ ‘‘ imaṃM3.487 me nissāya putto puttadhītāhi vaḍḍhissati , mañcaV3.452 mahallikakāle posessatī ’’ ti māliniṃ candanussadaṃ katvā alaṅkaritvā somanassajātā ānesiṃ .

Sā maṃ ajja gharā nīharati , saraṇatoyeva me bhayaṃ uppannanti .

‘‘ Mahārāja , suṇisā viya sassuyā mahājanassa rājā paṭisaraṇaṃ , tato bhaye uppanne kiṃ sakkā kātuṃ , sallakkhehi , devā ’’ ti .

Taṃ sutvā rājā ‘‘ tāta , nāhaṃ tayā ānītakāraṇāni jānāmi , corameva me dehī ’’ ti āha .

So ‘‘ rājānaṃ rakkhissāmī ’’ ti aparampi udāharaṇaṃ āhari .

Deva , pubbe imasmiṃyeva nagare eko puriso patthanaṃ katvā puttaṃ labhi .

So puttajātakāle ‘‘ putto me laddho ’’ ti somanassajāto taṃ posetvā vayappattakāle dārena saṃyojetvā aparabhāge jaraṃ patvā kammaṃ adhiṭṭhātuṃ nāsakkhi .

Atha naṃ putto ‘‘ tvaṃ kammaṃ kātuṃ na sakkosi , ito nikkhamā ’’ ti gehato nīhariP3.513 .

So kicchena kasirena jīvikaṃ kappento paridevamāno gāthamāha –

57.

‘‘ Yena jātena nandissaṃ , yassa ca bhavamicchisaṃ ;

So maṃ gharā nicchubhati , jātaṃ saraṇato bhayan ’’ ti .

Tattha so man ti so putto maṃ gharato nicchubhati nīharati .

Svāhaṃ bhikkhaṃ caritvā dukkhena jīvāmi , saraṇatoyeva me bhayaṃ uppannanti .

‘‘ Mahārāja , yathā pitā nāma mahallako paṭibalena puttena rakkhitabbo , evaṃ sabbopi janapado raññā rakkhitabbo , idañca bhayaṃ uppajjamānaṃ sabbasatte rakkhantassa rañño santikā uppannaṃ , iminā kāraṇena ‘ asuko nāma coro ’ ti jānāhi , devā ’’ ti .

‘‘ Tāta , nāhaṃ kāraṇaṃ vā akāraṇaṃ vā jānāmi , coraṃ vā me dehi , tvaññeva vā coro hohī ’’ ti evaṃ rājā punappunaṃ māṇavaṃ anuyuñji .

Atha naṃ so evamāha ‘‘ kiṃ pana , mahārāja , ekaṃsena coragahaṇaṃ rocethā ’’ ti ?

‘‘ Āma , tātā ’’ ti .

Tena hi ‘‘ asuko ca asuko ca coro ’’ ti parisamajjhe pakāsemīti .

‘‘ Evaṃ karohi , tātā ’’ ti .

So tassa vacanaṃ sutvā ‘‘ ayaṃ rājā attānaṃ rakkhituṃ na deti , gaṇhissāmi dāni coran ’’ ti sannipatite mahājane āmantetvā imā gāthā āha –

58.

‘‘ SuṇantuM3.488 me jānapadā , negamā ca samāgatā ;

Yatodakaṃ tadādittaṃ , yato khemaṃ tato bhayaṃ .

59.

‘‘ RājāV3.453 vilumpate raṭṭhaṃ , brāhmaṇo ca purohito ;

Attaguttā viharatha , jātaṃ saraṇato bhayan ’’ ti .

Tattha yatodakaṃ tadādittan ti yaṃ udakaṃ tadeva ādittaṃ .

Yato kheman ti yato rājato khemena bhavitabbaṃ , tatova bhayaṃ uppannaṃ .

Atthaguttā viharathāti tumhe idāni anāthā jātā , attānaṃ mā vināsetha , attanāvaP3.514 guttā hutvā attano santakaṃ dhanadhaññaṃ rakkhatha , rājā nāma mahājanassa paṭisaraṇaṃ , tato tumhākaṃ bhayaṃ uppannaṃ , rājā ca purohito ca vilopakhādakacorā , sace core gaṇhitukāmattha , ime dve gahetvā kammakaraṇaṃ karothāti .

Te tassa kathaṃ sutvā cintayiṃsu ‘‘ ayaṃ rājā rakkhaṇārahopi samāno idāni aññassa upari dosaṃ āropetvā attano bhaṇḍikaṃ sayameva pokkharaṇiyaṃ ṭhapetvā coraṃ pariyesāpeti , ito dāni paṭṭhāya puna corakammassa akaraṇatthāya mārema naṃ pāparājānan ’’ ti .

Te daṇḍamuggarādihatthā uṭṭhāya tattheva rājānañca purohitañca pothetvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā mahāsattaṃ abhisiñcitvā rajje patiṭṭhapesuṃ .

Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘ anacchariyaṃ , upāsaka , pathaviyaṃ padasañjānanaṃ , porāṇakapaṇḍitā evaṃ ākāse padaṃ sañjāniṃsū ’’ ti vatvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi , saccapariyosāne upāsako ca putto ca sotāpattiphale patiṭṭhitā .

Tadā pitā kassapo ahosi , padakusalamāṇavo pana ahameva ahosinti .

Padakusalamāṇavajātakavaṇṇanā chaṭṭhā .

Issues

( Tatiyo bhāgo )

( Tatiyo bhāgo )