[409]4. Daḷhadhammajātakavaṇṇanā
Ahaṃ ce
P3.384 daḷhadhammassāti idaṃ satthā kosambiṃ nissāya ghositārāme viharanto udenassa rañño bhaddavatikaṃ hatthiniṃ ārabbha kathesi .Tassā pana hatthiniyā laddhavidhānañca udenassa rājavaṃso ca mātaṅgajātake ( jā .1.15.1 ādayo ) āvi bhavissati .
Ekadivasaṃ pana sā hatthinī nagarā nikkhamantī bhagavantaṃ pātova ariyagaṇaparivutaṃ anomāya buddhasiriyā nagaraṃ piṇḍāya pavisantaṃ disvā tathāgatassa pādamūle nipajjitvā ‘‘ bhagavā sabbaññu sabbalokanittharaṇa udeno vaṃsarājā maṃ taruṇakāle kammaṃ nittharituṃ samatthakāle ‘ imaṃ nissāya mayā jīvitañca rajjañca devī ca laddhā ’ ti piyāyitvā mahantaṃ parihāraṃ adāsi , sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā ṭhitaṭṭhānaṃ
M3.363 gandhena paribhaṇḍaṃ kāretvā matthake suvaṇṇatārakakhacitavitānaṃ bandhāpetvā samantā citrasāṇiṃ parikkhipāpetvā gandhatelena dīpaṃ jālāpetvā dhūmataṭṭakaṃ ṭhapāpetvā karīsachaḍḍanaṭṭhāne suvaṇṇakaṭāhaṃ patiṭṭhapāpetvā maṃ cittattharaṇapiṭṭhe ṭhapesi , rājārahañca me nānaggarasabhojanaṃ dāpesi .Idāni pana me mahallakakāle kammaṃ nittharituṃ asamatthakāle sabbaṃ taṃ parihāraṃ acchindi , anāthā nippaccayā hutvā araññe ketakāni khādantī jīvāmi , aññaṃ mayhaṃ paṭisaraṇaṃ natthi , udenaṃ mama guṇaṃ sallakkhāpetvā porāṇakaparihāraṃ me paṭipākatikaṃ kāretha bhagavā ’’ ti paridevamānā tathāgataṃ yāci .
Satthā ‘‘ gaccha tvaṃ , ahaṃ te rañño kathetvā yasaṃ paṭipākatikaṃ kāressāmī ’’ ti vatvā rañño nivesanadvāraṃ agamāsi .
Rājā tathāgataṃ antonivesanaṃ pavesetvā buddhappamukhassa saṅghassa mahādānaṃ pavattesi .
Satthā bhattakiccapariyosāne anumodanaṃ karonto ‘‘ mahārāja , bhaddavatikā kahan ’’ ti pucchi .
‘‘ Na jānāmi , bhante ’’ ti .
‘‘ Mahārāja , upakārakānaṃ yasaṃ datvā mahallakakāle
V3.340 gahetuṃ nāma na vaṭṭati , kataññunā katavedinā bhavituṃ vaṭṭati .Bhaddavatikā idāni mahallikā jarājiṇṇā anāthā hutvā araññe ketakāni khādantī jīvati , taṃ jiṇṇakāle anāthaṃ kātuṃ tumhākaṃ ayuttan ’’ ti bhaddavatikāya guṇaṃ kathetvā ‘‘ sabbaṃ porāṇakaparihāraṃ paṭipākatikaṃ karohī ’’ ti
P3.385 vatvā pakkāmi .Rājā tathā akāsi .
‘‘ Tathāgatena kira bhaddavatikāya guṇaṃ kathetvā porāṇakayaso paṭipākatiko kārito ’’ ti sakalanagaraṃ patthari , bhikkhusaṅghepi sā pavatti pākaṭā jātā .
Atha bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ āvuso , satthārā kira bhaddavatikāya guṇaṃ kathetvā porāṇakayaso paṭipākatiko kārito ’’ ti .
Satthā āgantvā ‘‘ kāya nuttha , bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā ’’ ti pucchitvā ‘‘ imāya nāmā ’’ ti vutte ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepi tathāgato etissā guṇaṃ kathetvā naṭṭhayasaṃ paṭipākatikaṃ kāresiyevā ’’ ti vatvā atītaṃ āhari .
Atīte bārāṇasiyaṃ daḷhadhammo nāma rājā rajjaṃ kāresi .
Tadā bodhisatto amaccakule nibbattitvā vayappatto taṃ rājānaṃ upaṭṭhahi .
So
M3.364 tassa santikā mahantaṃ yasaṃ labhitvā amaccaratanaṭṭhāne aṭṭhāsi .Tadā tassa rañño ekā oṭṭhibyādhi hatthinī thāmabalasampannā mahabbalā ahosi .
Sā ekadivasaṃ yojanasataṃ gacchati , rañño dūteyyaharaṇakiccaṃ karoti , saṅgāme yuddhaṃ katvā sattu maddanaṃ karoti .
Rājā ‘‘ ayaṃ me bahūpakārā ’’ ti tassā sabbālaṅkāraṃ datvā udenena bhaddavatikāya dinnasadisaṃ sabbaṃ parihāraṃ dāpesi .
Athassā jiṇṇadubbalakāle rājā sabbaṃ yasaṃ gaṇhi .
Sā tato paṭṭhāya anāthā hutvā araññe tiṇapaṇṇāni khādantī jīvati .
Athekadivasaṃ rājakule bhājanesu appahontesu rājā kumbhakāraṃ pakkosāpetvā ‘‘ bhājanāni kira nappahontī ’’ ti āha .
‘‘ Gomayāharaṇayānake yojetuṃ goṇe na labhāmi , devā ’’ ti .
Rājā tassa kathaṃ sutvā ‘‘ amhākaṃ oṭṭhibyādhi kahan ’’ ti pucchi .
‘‘ Attano dhammatāya carati , devā ’’ ti .
Rājā ‘‘ ito paṭṭhāya taṃ yojetvā gomayaṃ āharā ’’ ti taṃ kumbhakārassa adāsi .
Kumbhakāro ‘‘ sādhu , devā ’’ ti tathā akāsi .
Athekadivasaṃ sā nagarā nikkhamamānā nagaraṃ pavisantaṃ bodhisattaṃ disvā vanditvā tassa pādamūle nipajjitvā paridevamānā ‘‘ sāmi , rājā maṃ ‘ taruṇakāle bahūpakārā ’ ti sallakkhetvā mahantaṃ yasaṃ datvā
P3.386 idāni mahallakakāle sabbaṃ acchinditvā mayi cittampi na karoti , ahaṃ pana anāthā araññe tiṇapaṇṇāni khādantī jīvāmi , evaṃ dukkhappattaṃ maṃ idāni yānake yojetuṃ kumbhakārassa adāsi , ṭhapetvā tumhe aññaṃ mayhaṃ paṭisaraṇaṃ natthi , mayā raññoV3.341 katūpakāraṃ tumhe jānātha , sādhu idāni me naṭṭhaṃ yasaṃ paṭipākatikaṃ karothā ’’ ti vatvā tisso gāthā abhāsi – 98.
‘‘ Ahaṃ ce daḷhadhammassa , vahantī nābhirādhayiṃ ;
Dharantī urasi sallaṃ , yuddhe vikkantacārinī .
99.
‘‘ Nūna rājā na jānāti , mama vikkamaporisaṃ ;
Saṅgāme sukatantāni , dūtavippahitāni ca .
100.
‘‘ Sā nūnāhaṃ marissāmi , abandhu aparāyinī ;
Tadā hi kumbhakārassa , dinnā chakaṇahārikā ’’ ti .
Tattha
M3.365 vahantīti dūteyyaharaṇaṃ saṅgāme balakoṭṭhakabhindanaṃ taṃ taṃ kiccaṃ vahantī nittharantī .Dharantī urasi sallan ti urasmiṃ baddhaṃ kaṇḍaṃ vā asiṃ vā sattiṃ vā yuddhakāle sattūnaṃ upari abhiharantī .
Vikkantacārinīti vikkamaṃ parakkamaṃ katvā parabalavijayena yuddhe vikkantagāminī .
Idaṃ vuttaṃ hoti – sace sāmi , ahaṃ imāni kiccāni karontī rañño daḷhadhammassa cittaṃ nārādhayiṃ na paritosesiṃ , ko dāni añño tassa cittaṃ ārādhayissatīti .
Mama vikkamaporisan ti mayā kataṃ purisaparakkamaṃ .
Sukatantānīti sukatāni .
Yathā hi kammāneva kammantāni , vanāneva vanantāni , evamidha sukatāneva ‘‘ sukatantānī ’’ ti vuttāni .
Dūtavippahitāni cāti gale paṇṇaṃ bandhitvā ‘‘ asukarañño nāma dehī ’’ ti pahitāya mayā ekadivaseneva yojanasataṃ gantvā katāni dūtapesanāni ca .
Nūna rājā na jānātīti nūna tumhākaṃ esa rājā etāni mayā katāni kiccāni na jānāti .
Aparāyinīti appatiṭṭhā
P3.387 appaṭisaraṇā .Tadā hīti tathā hi , ayameva vā pāṭho .
Dinnāti ahaṃ raññā chakaṇahārikā katvā kumbhakārassa dinnāti .
Bodhisatto tassā kathaṃ sutvā ‘‘ tvaṃ mā soci , ahaṃ rañño kathetvā tava yasaṃ paṭipākatikaṃ karissāmī ’’ ti taṃ samassāsetvā nagaraṃ pavisitvā bhuttapātarāso rañño santikaṃ gantvā kathaṃ samuṭṭhāpetvā ‘‘ mahārāja , nanu tumhākaṃ asukā nāma oṭṭhibyādhi asukaṭṭhāne ca asukaṭṭhāne
V3.342 ca ure sallaṃ bandhitvā saṅgāmaṃ nitthari , asukadivasaṃ nāma gīvāya paṇṇaṃ bandhitvā pesitā yojanasataṃ agamāsi , tumhepissā mahantaṃ yasaṃ adattha , sā idāni kahan ’’ ti pucchi .‘‘ Tamahaṃ kumbhakārassa gomayaharaṇatthāya adāsin ’’ ti .
Atha naṃ bodhisatto ‘‘ ayuttaṃ kho , mahārāja , tumhākaṃ taṃ kumbhakārassa yānake yojanatthāya dātun ’’ ti vatvā rañño ovādavasena catasso gāthā abhāsi –
101.
‘‘ Yāvatāsīsatī poso , tāvadeva pavīṇati ;
Atthāpāye jahanti naṃ , oṭṭhibyādhiṃva khattiyo .
102.
‘‘ Yo
M3.366 pubbe katakalyāṇo , katattho nāvabujjhati ;Atthā tassa palujjanti , ye honti abhipatthitā .
103.
‘‘ Yo pubbe katakalyāṇo , katattho manubujjhati ;
Atthā tassa pavaḍḍhanti , ye honti abhipatthikā .
104.
‘‘ Taṃ vo vadāmi bhaddante , yāvantettha samāgatā ;
Sabbe kataññuno hotha , ciraṃ saggamhi ṭhassathā ’’ ti .
Tattha paṭhamagāthāya tāva attho – idhekacco aññāṇajātiko poso yāvatāsīsatī , yāva ‘‘ idaṃ nāma me ayaṃ kātuṃ sakkhissatī ’’ ti paccāsīsati , tāvadeva taṃ purisaṃ pavīṇati bhajati sevati , tassa pana atthāpāye vaḍḍhiyā apagamane parihīnakāle taṃ nānākiccesu patthitaṃ posaṃ ekacce bālā imaṃ oṭṭhibyādhiṃ ayaṃ khattiyo viya jahanti .
Katakalyāṇoti parena attano katakalyāṇakammo .
Katatthoti nipphāditakicco .
Nāvabujjhatīti pacchāpi taṃ parena
P3.388 kataṃ upakāraṃ tassa jarājiṇṇakāle asamatthakāle na sarati , attanā dinnampi yasaṃ puna gaṇhāti .Palujjantīti bhijjanti nassanti .
Ye honti abhipatthitāti ye keci atthā icchitā nāma honti , sabbe nassantīti dīpeti .
Mittadubbhipuggalassa hi patthitapatthitaṃ aggimhi pakkhittabījaṃ viya nassati .
Katattho manubujjhatīti katattho anubujjhati , ma-kāro byañjanasandhivasena gahito .
Taṃ vo vadāmīti tena kāraṇena tumhe vadāmi .
Ṭhassathāti kataññuno hutvā cirakālaṃ saggamhi dibbasampattiṃ anubhavantā patiṭṭhahissatha .
Evaṃ
V3.343 mahāsatto rājānaṃ ādiṃ katvā sannipatitānaṃ sabbesaṃ ovādaṃ adāsi .Taṃ sutvā rājā oṭṭhibyādhiyā yasaṃ paṭipākatikaṃ akāsi .
Bodhisattassa ca ovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo ahosi .
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘ tadā oṭṭhibyādhi bhaddavatikā ahosi , rājā ānando , amacco pana ahameva ahosin ’’ ti .
Daḷhadhammajātakavaṇṇanā catutthā .