1. Suttantabhājanīyaṃ uddesavāravaṇṇanā
355. IdāniP0.214M0.204V0.205 tadanantare satipaṭṭhānavibhaṅge cattāroti gaṇanaparicchedo .Tena na tato heṭṭhā na uddhanti satipaṭṭhānaparicchedaṃ dīpeti .Satipaṭṭhānāti tayo satipaṭṭhānā – satigocaropi , tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭidhānunayavītivattatāpi , satipi .‘‘ Catunnaṃ , bhikkhave , satipaṭṭhānānaṃ samudayañca atthaṅgamañca desessāmi .Taṃ suṇātha … pe … ko ca , bhikkhave , kāyassa samudayo ?Āhārasamudayā kāyassa samudayo ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .5.408) hi satigocaro satipaṭṭhānanti vuccati .Tathā ‘‘ kāyo upaṭṭhānaṃ , no sati .Sati upaṭṭhānañceva sati cā ’’ tiādīsu ( paṭi . ma .3.35).Tassattho – patiṭṭhāti asminti paṭṭhānaṃ .Kā patiṭṭhāti ?Sati .Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ , padhānaṃ ṭhānanti vā paṭṭhānaṃ ;satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ hatthiṭṭhānaassaṭṭhānādīni viya .
P0.214M0.204V0.205 tadanantare satipaṭṭhānavibhaṅge cattāroti gaṇanaparicchedo .‘‘ Tayo satipaṭṭhānā yadariyo sevati , yadariyo sevamāno satthā gaṇaṃ anusāsitumarahatī ’’ ti ( ma . ni .3.304,311) ettha tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatā satipaṭṭhānanti vuttā .Tassattho – paṭṭhapetabbato paṭṭhānaṃ , pavattayitabbatoti attho .Kena paṭṭhapetabbatoti ?Satiyā ;satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ .‘‘ Cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrentī ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.147) pana satiyeva satipaṭṭhānanti vuccati .Tassattho – patiṭṭhātīti paṭṭhānaṃ , upaṭṭhāti okkanditvā pakkhanditvā pavattatīti attho ;satiyeva paṭṭhānaṭṭhena satipaṭṭhānaṃ ;athavā saraṇaṭṭhena sati , upaṭṭhānaṭṭhenaP0.215 paṭṭhānaṃ .Iti sati ca sā paṭṭhānañcātipi satipaṭṭhānaṃ .IdamidhaV0.206 adhippetaṃ .Yadi evaṃ , kasmā satipaṭṭhānāti bahuvacanaṃ katanti ?Satiyā bahuttā ;ārammaṇabhedena hi bahukā tā satiyoti .
P0.215 paṭṭhānaṃ .V0.206 adhippetaṃ .Kasmā
M0.205 pana bhagavatā cattārova satipaṭṭhānā vuttā , anūnā anadhikāti ?Veneyyahitattā .
Taṇhācaritadiṭṭhicaritasamathayānikavipassanāyānikesu hi mandatikkhavasena dvidhā pavattesu mandassa taṇhācaritassa oḷārikaṃ kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo , tikkhassa sukhumaṃ vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ .
Diṭṭhicaritassapi mandassa nātippabhedagataṃ cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo , tikkhassa atippabhedagataṃ dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ .
Samathayānikassa ca mandassa akicchena adhigantabbanimittaṃ paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo , tikkhassa oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato dutiyaṃ .
Vipassanāyānikassāpi mandassa nātippabhedagatārammaṇaṃ tatiyaṃ , tikkhassa atippabhedagatārammaṇaṃ catutthaṃ .
Iti cattārova vuttā , anūnā anadhikāti .
Subhasukhaniccaattabhāvavipallāsappahānatthaṃ vā .
Kāyo hi asubho .
Tattha subhavipallāsavipallatthā sattā .
Tesaṃ tattha asubhabhāvadassanena tassa vipallāsassa pahānatthaṃ paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ vuttaṃ .
Sukhaṃ , niccaṃ , attāti gahitesupi ca vedanādīsu vedanā dukkhā , cittaṃ aniccaṃ , dhammā anattā .
Etesu ca sukhaniccaattabhāvavipallāsavipallatthā sattā .
Tesaṃ tattha dukkhādibhāvadassanena tesaṃ vipallāsānaṃ pahānatthaṃ sesāni tīṇi vuttānīti .
Evaṃ subhasukhaniccaattabhāvavipallāsappahānatthaṃ vā cattārova vuttā anūnā anadhikāti veditabbā .
Na kevalañca vipallāsapahānatthameva , atha kho caturoghayogāsavaganthaupādānaagatippahānatthampi catubbidhāhārapariññatthañca cattārova vuttāti veditabbā .
Ayaṃ tāva pakaraṇanayo .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ saraṇavasena ceva ekattasamosaraṇavasena ca ekameva satipaṭṭhānaṃ ārammaṇavasena cattāroti etadeva vuttaṃ .
Yathā
P0.216 hi catudvāre nagare pācīnato āgacchantā pācīnadisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā pācīnadvārena nagarameva pavisanti , dakkhiṇato , pacchimato , uttarato āgacchantā uttaradisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā uttaradvārena nagarameva pavisanti , evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ .Nagaraṃ viya hi nibbānamahānagaraṃ , dvāraṃ viya aṭṭhaṅgiko lokuttaramaggo .
Pācīnadisādayo viya kāyādayo .
Yathā
V0.207 pācīnato āgacchantā pācīnadisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā pācīnadvārena nagarameva pavisanti , evaṃ kāyānupassanāmukhena āgacchantāM0.206 cuddasavidhena kāyānupassanaṃ bhāvetvā kāyānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṃ nibbānameva osaranti .Yathā dakkhiṇato āgacchantā dakkhiṇadisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā dakkhiṇadvārena nagarameva pavisanti , evaṃ vedanānupassanāmukhena āgacchantā navavidhena vedanānupassanaṃ bhāvetvā vedanānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṃ nibbānameva osaranti .
Yathā pacchimato āgacchantā pacchimadisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā pacchimadvārena nagarameva pavisanti , evaṃ cittānupassanāmukhena āgacchantā soḷasavidhena cittānupassanaṃ bhāvetvā cittānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṃ nibbānameva osaranti .
Yathā uttarato āgacchantā uttaradisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā uttaradvārena nagarameva pavisanti , evaṃ dhammānupassanāmukhena āgacchantā pañcavidhena dhammānupassanaṃ bhāvetvā dhammānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṃ nibbānameva osarantīti .
Evaṃ saraṇavasena ceva ekattasamosaraṇavasena ca ekameva satipaṭṭhānaṃ ārammaṇavasena cattāroti vuttāti veditabbā .
Idha bhikkhūti ettha kiñcāpi bhagavatā devaloke nisīditvā ayaṃ satipaṭṭhānavibhaṅgo kathito , ekabhikkhupi tattha bhagavato santike nisinnako nāma natthi .
Evaṃ santepi yasmā ime cattāro satipaṭṭhāne bhikkhū bhāventi , bhikkhugocarā hi ete , tasmā idha bhikkhūti ālapati .
Kiṃ panete satipaṭṭhāne bhikkhūyeva bhāventi , na bhikkhunīādayoti ?
Bhikkhunīādayopi
P0.217 bhāventi .Bhikkhū pana aggaparisā .
Iti aggaparisattā idha bhikkhūti ālapati .
Paṭipattiyā vā bhikkhubhāvadassanato evamāha .
Yo hi imaṃ paṭipattiṃ paṭipajjati , so bhikkhu nāma hoti .
Paṭipannako hi devo vā hotu manusso vā , bhikkhūti saṅkhaṃ gacchatiyeva .
Yathāha –
‘‘ Alaṅkato cepi samañcareyya ,
Santo danto niyato brahmacārī ;
Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ ,
So brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhū ’’ ti .( dha . pa .142);
Kāyānupassanāuddesavaṇṇanā
Ajjhattan ti
M0.207V0.208 niyakajjhattaṃ adhippetaṃ .Tasmā ajjhattaṃ kāyeti attano kāyeti attho .
Tattha kāyeti rūpakāye .
Rūpakāyo hi idha aṅgapaccaṅgānaṃ kesādīnañca dhammānaṃ samūhaṭṭhena , hatthikāyaassakāyarathakāyādayo viya , kāyoti adhippeto .
Yathā ca samūhaṭṭhena evaṃ kucchitānaṃ āyaṭṭhena .
Kucchitānañhi paramajegucchānaṃ so āyotipi kāyo .
Āyoti uppattideso .
Tatrāyaṃ vacanattho – āyanti tatoti āyo .
Ke āyanti ?
Kucchitā kesādayo .
Iti kucchitānaṃ kesādīnaṃ āyoti kāyo .
Kāyānupassīti kāyaṃ anupassanasīlo , kāyaṃ vā anupassamāno kāyeti ca vatvāpi puna kāyānupassīti dutiyaṃ kāyaggahaṇaṃ asammissato vavatthānaghanavinibbhogādidassanatthaṃ katanti veditabbaṃ .
Tena na kāye vedanānupassī cittadhammānupassī vā ;
atha kho kāye kāyānupassī yevāti kāyasaṅkhāte vatthusmiṃ kāyānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti .
Tathā na kāye aṅgapaccaṅgavinimuttaekadhammānupassī , nāpi kesalomādivinimuttaitthipurisānupassī .
Yopi cettha kesalomādiko bhūtupādāyasamūhasaṅkhāto kāyo , tatthāpi na bhūtupādāyavinimuttaekadhammānupassī ;
atha kho rathasambhārānupassako viya aṅgapaccaṅgasamūhānupassī , nagarāvayavānupassako viya kesalomādisamūhānupassī , kadalikkhandhapattavaṭṭivinibhuñjako viya rittamuṭṭhiviniveṭhako
P0.218 viya ca bhūtupādāyasamūhānupassīyevāti nānappakārato samūhavasena kāyasaṅkhātassa vatthuno dassanena ghanavinibbhogo dassito hoti .Na hettha yathāvuttasamūhavinimutto kāyo vā itthī vā puriso vā añño vā koci dhammo dissati .
Yathāvuttadhammasamūhamatteyeva pana tathā tathā sattā micchābhinivesaṃ karonti .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Yaṃ passati na taṃ diṭṭhaṃ , yaṃ diṭṭhaṃ taṃ na passati ;
Apassaṃ bajjhate mūḷho , bajjhamāno na muccatī ’’ ti .
Ghanavinibbhogādidassanatthanti
M0.208 vuttaṃ .Ādisaddena cettha ayampi attho veditabbo – ayañhi etasmiṃ kāye kāyānupassīyeva , na aññadhammānupassī .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yathā anudakabhūtāyapi marīciyā udakānupassino honti , na evaṃ aniccadukkhānattaasubhabhūteyeva imasmiṃ
V0.209 kāye niccasukhaattasubhabhāvānupassī ;atha kho kāyānupassī aniccadukkhānattaasubhākārasamūhānupassīyevāti vuttaṃ hoti .
Atha vā yvāyaṃ mahāsatipaṭṭhāne ‘‘ idha , bhikkhave , bhikkhu araññagato vā … pe … so satova assasatī ’’ tiādinā ( dī . ni .2.374; ma . ni .1.107) nayena assāsapassāsādicuṇṇakajātaaṭṭhikapariyosāno kāyo vutto , yo ca ‘‘ idhekacco pathavīkāyaṃ aniccato anupassati , tathā āpokāyaṃ , tejokāyaṃ , vāyokāyaṃ , kesakāyaṃ , lomakāyaṃ , chavikāyaṃ , cammakāyaṃ , maṃsakāyaṃ , rudhirakāyaṃ , nhārukāyaṃ , aṭṭhikāyaṃ , aṭṭhimiñjakāyan ’’ ti paṭisambhidāyaṃ kāyo vutto , tassa sabbassa imasmiṃyeva kāye anupassanato kāye kāyānupassīti evampi attho daṭṭhabbo .
Atha vā kāye ahanti vā mamanti vā evaṃ gahetabbassa kassaci ananupassanato , tassa tasseva pana kesalomādikassa nānādhammasamūhassa anupassanato kāye kesādidhammasamūhasaṅkhāte kāyānupassīti evamattho daṭṭhabbo .
Apica ‘‘ imasmiṃ kāye aniccato anupassati , no niccato ’’ tiādinā ( paṭi . ma .3.35) anukkamena paṭisambhidāyaṃ āgatanayassa sabbasseva aniccalakkhaṇādino ākārasamūhasaṅkhātassa kāyassa
P0.219 anupassanatopi kāye kāyānupassīti evampi attho daṭṭhabbo .Tathā hi ayaṃ kāye kāyānupassanāpaṭipadaṃ paṭipanno bhikkhu imaṃ kāyaṃ aniccānupassanādīnaṃ sattannaṃ anupassanānaṃ vasena aniccato anupassati no niccato , dukkhato anupassati no sukhato , anattato anupassati no attato , nibbindati no nandati , virajjati no rajjati , nirodheti no samudeti , paṭinissajjati no ādiyati .
So taṃ aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati , dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ pajahati , anattato anupassanto attasaññaṃ pajahati
M0.209 , nibbindanto nandiṃ pajahati , virajjanto rāgaṃ pajahati , nirodhento samudayaṃ pajahati , paṭinissajjanto ādānaṃ pajahatīti ( paṭi . ma .3.35) veditabbo .Viharatīti catūsu iriyāpathavihāresu aññataravihārasamāyogaparidīpanametaṃ , ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aparena iriyāpathena vicchinditvā apatamānaṃ attabhāvaṃ harati pavattetīti attho .
Bahiddhā
V0.210 kāyeti parassa kāye .Ajjhattabahiddhā kāyeti kālena attano kāye , kālena parassa kāye .
Paṭhamanayena hi attano kāye kāyapariggaho vutto , dutiyanayena parassa kāye , tatiyanayena kālena attano kālena parassa kāye .
Ajjhattabahiddhā pana ghaṭitārammaṇaṃ nāma natthi .
Paguṇakammaṭṭhānassa pana aparāparaṃ sañcaraṇakālo ettha kathito .
Ātāpīti kāyapariggāhakavīriyasamāyogaparidīpanametaṃ .
So hi yasmā tasmiṃ samaye yaṃ taṃ vīriyaṃ tīsu bhavesu kilesānaṃ ātāpanato ātāpoti vuccati , tena samannāgato hoti , tasmā ātāpīti vuccati .
Sampajānoti kāyapariggāhakena sampajaññasaṅkhātena ñāṇena samannāgato .
Satimāti kāyapariggāhikāya satiyā samannāgato .
Ayaṃ pana yasmā satiyā ārammaṇaṃ pariggahetvā paññāya anupassati , na hi sativirahitassa anupassanā nāma atthi , tenevāha –
‘‘ satiñca khvāhaṃ , bhikkhave , sabbatthikaṃ vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .5.234), tasmā ettha ‘‘ kāye kāyānupassī viharatī ’’ ti ettāvatā kāyānupassanāsatipaṭṭhānakammaṭṭhānaṃ
P0.220 vuttaṃ hoti .Atha vā yasmā anātāpino antosaṅkhepo antarāyakaro hoti , asampajāno upāyapariggahe anupāyaparivajjane ca sammuyhati , muṭṭhassatī upāyāpariccāge anupāyāpariggahe ca asamatthova hoti , tenassa taṃ kammaṭṭhānaṃ na sampajjati ;
tasmā yesaṃ dhammānaṃ ānubhāvena taṃ sampajjati tesaṃ dassanatthaṃ ‘‘ ātāpī sampajāno satimā ’’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Iti
M0.210 kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ sampayogaṅgañca dassetvā idāni pahānaṅgaṃ dassetuṃ vineyya loke abhijjhādomanassan ti vuttaṃ .Tattha vineyyāti tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā vinayitvā .
Loketi ettha yvāyaṃ ajjhattādibhedo kāyo pariggahito sveva idha loko nāma .
Tasmiṃ loke abhijjhādomanassaṃ vinayitvāti attho .
Yasmā panettha abhijjhāgahaṇena kāmacchando , domanassaggahaṇena byāpādo saṅgahaṃ gacchati , tasmā nīvaraṇapariyāpannabalavadhammadvayadassanena nīvaraṇappahānaṃ vuttaṃ hotīti veditabbaṃ .
Visesena cettha abhijjhāvinayena kāyasampattimūlakassa anurodhassa , domanassavinayena kāyavipattimūlakassa virodhassa , abhijjhāvinayena ca kāye abhiratiyā , domanassavinayena kāyabhāvanāya anabhiratiyā , abhijjhāvinayena kāye abhūtānaṃ subhasukhabhāvādīnaṃ pakkhepassa , domanassavinayena
V0.211 kāye bhūtānaṃ asubhāsukhabhāvādīnaṃ apanayanassa ca pahānaṃ vuttaṃ .Tena yogāvacarassa yogānubhāvo yogasamatthatā ca dīpitā hoti .
Yogānubhāvo hi esa yadidaṃ anurodhavirodhavippamutto , aratiratisaho , abhūtapakkhepabhūtāpanayanavirahito ca hoti .
Anurodhavirodhavippamutto cesa aratiratisaho abhūtaṃ apakkhipanto bhūtañca anapanento yogasamattho hotīti .
Aparo nayo –
‘‘ kāye kāyānupassī ’’ ti ettha anupassanāya kammaṭṭhānaṃ vuttaṃ .
Viharatīti ettha vuttavihārena kammaṭṭhānikassa kāyapariharaṇaṃ .
Ātāpītiādīsu ātāpena sammappadhānaṃ , satisampajaññena sabbatthikakammaṭṭhānaṃ , kammaṭṭhānapariharaṇūpāyo vā ;
satiyā vā kāyānupassanāvasena paṭiladdhasamatho , sampajaññena vipassanā
P0.221 , abhijjhādomanassavinayena bhāvanāphalaṃ vuttanti veditabbaṃ .Ayaṃ tāva kāyānupassanāsatipaṭṭhānuddesassa atthavaṇṇanā .
Vedanānupassanādiuddesavaṇṇanā
Vedanānupassanāsatipaṭṭhānuddesādīsupi ajjhattā dīni vuttanayeneva veditabbāni .
Etesupi hi attano vedanādīsu , parassa vedanādīsu , kālena attano kālena parassa vedanādīsūti tividho pariggaho
M0.211 vutto .Vedanāsu vedanānupassītiādīsu ca vedanādīnaṃ punavacane payojanaṃ kāyānupassanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .
Vedanāsu vedanānupassī , citte cittānupassī , dhammesu dhammānupassīti ettha pana vedanāti tisso vedanā .
Tā ca lokiyā eva ;
cittampi lokiyaṃ , tathā dhammā .
Tesaṃ vibhāgo niddesavāre pākaṭo bhavissati .
Kevalaṃ panidha yathā vedanā anupassitabbā tathā anupassanto ‘‘ vedanāsu vedanānupassī ’’ ti veditabbo .
Esa nayo cittadhammesu .
Kathañca vedanā anupassitabbāti ?
Sukhā tāva vedanā dukkhato , dukkhā sallato , adukkhamasukhā aniccato .
Yathāha –
‘‘ Yo sukhaṃ dukkhato adda , dukkhamaddakkhi sallato ;
Adukkhamasukhaṃ santaṃ , addakkhi naṃ aniccato ;
Sa ve sammadaso bhikkhu , upasanto carissatī ’’ ti .( saṃ . ni .4.253);
Sabbā
V0.212 eva cetā dukkhātipi anupassitabbā .Vuttañcetaṃ –
‘‘ yaṃ kiñci vedayitaṃ taṃ dukkhasminti vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .4.259).
Sukhadukkhatopi ca anupassitabbā , yathāha –
‘‘ sukhā kho , āvuso visākha , vedanā ṭhitisukhā , vipariṇāmadukkhā ’’ ti ( ma . ni .1.465) sabbaṃ vitthāretabbaṃ .
Apica aniccādisattānupassanāvasenapi ( paṭi . ma .3.35) anupassitabbā .
Sesaṃ niddesavāreyeva pākaṭaṃ bhavissati .
Cittadhammesupi cittaṃ tāva ārammaṇādhipatisahajātabhūmikammavipākakiriyādinānattabhedānaṃ aniccādinupassanānaṃ niddesavāre āgatasarāgādibhedānañca vasena
P0.222 anupassitabbaṃ .Dhammā salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānaṃ suññatādhammassa aniccādisattānupassanānaṃ niddesavāre āgatasantāsantādibhedānañca vasena anupassitabbā .
Sesaṃ vuttanayameva .
Kāmañcettha yassa kāyasaṅkhāte loke abhijjhādomanassaṃ pahīnaṃ , tassa vedanādilokesupi taṃ pahīnameva .
Nānāpuggalavasena pana nānācittakkhaṇikasatipaṭṭhānabhāvanāvasena ca sabbattha vuttaṃ .
Yato vā ekattha pahīnaṃ , sesesupi pahīnaṃ hoti .
Tenevassa tattha pahānadassanatthampi evaṃ vuttanti veditabbanti .
Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā .