Issues
Select Version
Vibhaṅga-aṭṭhakathā
Vibhaṅga-aṭṭhakathā

1. Suttantabhājanīyaṃ uddesavāravaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

1. Suttantabhājanīyaṃ uddesavāravaṇṇanā

355. IdāniP0.214M0.204V0.205 tadanantare satipaṭṭhānavibhaṅge cattāroti gaṇanaparicchedo .
Tena na tato heṭṭhā na uddhanti satipaṭṭhānaparicchedaṃ dīpeti .
Satipaṭṭhānāti tayo satipaṭṭhānā – satigocaropi , tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭidhānunayavītivattatāpi , satipi .
‘‘ Catunnaṃ , bhikkhave , satipaṭṭhānānaṃ samudayañca atthaṅgamañca desessāmi .
Taṃ suṇātha … pe … ko ca , bhikkhave , kāyassa samudayo ?
Āhārasamudayā kāyassa samudayo ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .5.408) hi satigocaro satipaṭṭhānanti vuccati .
Tathā ‘‘ kāyo upaṭṭhānaṃ , no sati .
Sati upaṭṭhānañceva sati cā ’’ tiādīsu ( paṭi . ma .3.35).
Tassattho – patiṭṭhāti asminti paṭṭhānaṃ .
Kā patiṭṭhāti ?
Sati .
Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ , padhānaṃ ṭhānanti vā paṭṭhānaṃ ;
satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ hatthiṭṭhānaassaṭṭhānādīni viya .

‘‘ Tayo satipaṭṭhānā yadariyo sevati , yadariyo sevamāno satthā gaṇaṃ anusāsitumarahatī ’’ ti ( ma . ni .3.304,311) ettha tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatā satipaṭṭhānanti vuttā .
Tassattho – paṭṭhapetabbato paṭṭhānaṃ , pavattayitabbatoti attho .
Kena paṭṭhapetabbatoti ?
Satiyā ;
satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ .
‘‘ Cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrentī ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.147) pana satiyeva satipaṭṭhānanti vuccati .
Tassattho – patiṭṭhātīti paṭṭhānaṃ , upaṭṭhāti okkanditvā pakkhanditvā pavattatīti attho ;
satiyeva paṭṭhānaṭṭhena satipaṭṭhānaṃ ;
athavā saraṇaṭṭhena sati , upaṭṭhānaṭṭhenaP0.215 paṭṭhānaṃ .
Iti sati ca sā paṭṭhānañcātipi satipaṭṭhānaṃ .
IdamidhaV0.206 adhippetaṃ .
Yadi evaṃ , kasmā satipaṭṭhānāti bahuvacanaṃ katanti ?
Satiyā bahuttā ;
ārammaṇabhedena hi bahukā tā satiyoti .
KasmāM0.205 pana bhagavatā cattārova satipaṭṭhānā vuttā , anūnā anadhikāti ?
Veneyyahitattā .
Taṇhācaritadiṭṭhicaritasamathayānikavipassanāyānikesu hi mandatikkhavasena dvidhā pavattesu mandassa taṇhācaritassa oḷārikaṃ kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo , tikkhassa sukhumaṃ vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ .
Diṭṭhicaritassapi mandassa nātippabhedagataṃ cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo , tikkhassa atippabhedagataṃ dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ .
Samathayānikassa ca mandassa akicchena adhigantabbanimittaṃ paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo , tikkhassa oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato dutiyaṃ .
Vipassanāyānikassāpi mandassa nātippabhedagatārammaṇaṃ tatiyaṃ , tikkhassa atippabhedagatārammaṇaṃ catutthaṃ .
Iti cattārova vuttā , anūnā anadhikāti .
Subhasukhaniccaattabhāvavipallāsappahānatthaṃ vā .
Kāyo hi asubho .
Tattha subhavipallāsavipallatthā sattā .
Tesaṃ tattha asubhabhāvadassanena tassa vipallāsassa pahānatthaṃ paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ vuttaṃ .
Sukhaṃ , niccaṃ , attāti gahitesupi ca vedanādīsu vedanā dukkhā , cittaṃ aniccaṃ , dhammā anattā .
Etesu ca sukhaniccaattabhāvavipallāsavipallatthā sattā .
Tesaṃ tattha dukkhādibhāvadassanena tesaṃ vipallāsānaṃ pahānatthaṃ sesāni tīṇi vuttānīti .
Evaṃ subhasukhaniccaattabhāvavipallāsappahānatthaṃ vā cattārova vuttā anūnā anadhikāti veditabbā .
Na kevalañca vipallāsapahānatthameva , atha kho caturoghayogāsavaganthaupādānaagatippahānatthampi catubbidhāhārapariññatthañca cattārova vuttāti veditabbā .
Ayaṃ tāva pakaraṇanayo .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ saraṇavasena ceva ekattasamosaraṇavasena ca ekameva satipaṭṭhānaṃ ārammaṇavasena cattāroti etadeva vuttaṃ .
YathāP0.216 hi catudvāre nagare pācīnato āgacchantā pācīnadisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā pācīnadvārena nagarameva pavisanti , dakkhiṇato , pacchimato , uttarato āgacchantā uttaradisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā uttaradvārena nagarameva pavisanti , evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ .
Nagaraṃ viya hi nibbānamahānagaraṃ , dvāraṃ viya aṭṭhaṅgiko lokuttaramaggo .
Pācīnadisādayo viya kāyādayo .
YathāV0.207 pācīnato āgacchantā pācīnadisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā pācīnadvārena nagarameva pavisanti , evaṃ kāyānupassanāmukhena āgacchantāM0.206 cuddasavidhena kāyānupassanaṃ bhāvetvā kāyānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṃ nibbānameva osaranti .
Yathā dakkhiṇato āgacchantā dakkhiṇadisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā dakkhiṇadvārena nagarameva pavisanti , evaṃ vedanānupassanāmukhena āgacchantā navavidhena vedanānupassanaṃ bhāvetvā vedanānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṃ nibbānameva osaranti .
Yathā pacchimato āgacchantā pacchimadisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā pacchimadvārena nagarameva pavisanti , evaṃ cittānupassanāmukhena āgacchantā soḷasavidhena cittānupassanaṃ bhāvetvā cittānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṃ nibbānameva osaranti .
Yathā uttarato āgacchantā uttaradisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā uttaradvārena nagarameva pavisanti , evaṃ dhammānupassanāmukhena āgacchantā pañcavidhena dhammānupassanaṃ bhāvetvā dhammānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṃ nibbānameva osarantīti .
Evaṃ saraṇavasena ceva ekattasamosaraṇavasena ca ekameva satipaṭṭhānaṃ ārammaṇavasena cattāroti vuttāti veditabbā .
Idha bhikkhūti ettha kiñcāpi bhagavatā devaloke nisīditvā ayaṃ satipaṭṭhānavibhaṅgo kathito , ekabhikkhupi tattha bhagavato santike nisinnako nāma natthi .
Evaṃ santepi yasmā ime cattāro satipaṭṭhāne bhikkhū bhāventi , bhikkhugocarā hi ete , tasmā idha bhikkhūti ālapati .
Kiṃ panete satipaṭṭhāne bhikkhūyeva bhāventi , na bhikkhunīādayoti ?
BhikkhunīādayopiP0.217 bhāventi .
Bhikkhū pana aggaparisā .
Iti aggaparisattā idha bhikkhūti ālapati .
Paṭipattiyā vā bhikkhubhāvadassanato evamāha .
Yo hi imaṃ paṭipattiṃ paṭipajjati , so bhikkhu nāma hoti .
Paṭipannako hi devo vā hotu manusso vā , bhikkhūti saṅkhaṃ gacchatiyeva .
Yathāha –
‘‘ Alaṅkato cepi samañcareyya ,
Santo danto niyato brahmacārī ;
Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ ,
So brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhū ’’ ti .( dha . pa .142);
Kāyānupassanāuddesavaṇṇanā
Ajjhattan tiM0.207V0.208 niyakajjhattaṃ adhippetaṃ .
Tasmā ajjhattaṃ kāyeti attano kāyeti attho .
Tattha kāyeti rūpakāye .
Rūpakāyo hi idha aṅgapaccaṅgānaṃ kesādīnañca dhammānaṃ samūhaṭṭhena , hatthikāyaassakāyarathakāyādayo viya , kāyoti adhippeto .
Yathā ca samūhaṭṭhena evaṃ kucchitānaṃ āyaṭṭhena .
Kucchitānañhi paramajegucchānaṃ so āyotipi kāyo .
Āyoti uppattideso .
Tatrāyaṃ vacanattho – āyanti tatoti āyo .
Ke āyanti ?
Kucchitā kesādayo .
Iti kucchitānaṃ kesādīnaṃ āyoti kāyo .
Kāyānupassīti kāyaṃ anupassanasīlo , kāyaṃ vā anupassamāno kāyeti ca vatvāpi puna kāyānupassīti dutiyaṃ kāyaggahaṇaṃ asammissato vavatthānaghanavinibbhogādidassanatthaṃ katanti veditabbaṃ .
Tena na kāye vedanānupassī cittadhammānupassī vā ;
atha kho kāye kāyānupassī yevāti kāyasaṅkhāte vatthusmiṃ kāyānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti .
Tathā na kāye aṅgapaccaṅgavinimuttaekadhammānupassī , nāpi kesalomādivinimuttaitthipurisānupassī .
Yopi cettha kesalomādiko bhūtupādāyasamūhasaṅkhāto kāyo , tatthāpi na bhūtupādāyavinimuttaekadhammānupassī ;
atha kho rathasambhārānupassako viya aṅgapaccaṅgasamūhānupassī , nagarāvayavānupassako viya kesalomādisamūhānupassī , kadalikkhandhapattavaṭṭivinibhuñjako viya rittamuṭṭhiviniveṭhakoP0.218 viya ca bhūtupādāyasamūhānupassīyevāti nānappakārato samūhavasena kāyasaṅkhātassa vatthuno dassanena ghanavinibbhogo dassito hoti .
Na hettha yathāvuttasamūhavinimutto kāyo vā itthī vā puriso vā añño vā koci dhammo dissati .
Yathāvuttadhammasamūhamatteyeva pana tathā tathā sattā micchābhinivesaṃ karonti .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Yaṃ passati na taṃ diṭṭhaṃ , yaṃ diṭṭhaṃ taṃ na passati ;
Apassaṃ bajjhate mūḷho , bajjhamāno na muccatī ’’ ti .
GhanavinibbhogādidassanatthantiM0.208 vuttaṃ .
Ādisaddena cettha ayampi attho veditabbo – ayañhi etasmiṃ kāye kāyānupassīyeva , na aññadhammānupassī .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Yathā anudakabhūtāyapi marīciyā udakānupassino honti , na evaṃ aniccadukkhānattaasubhabhūteyeva imasmiṃV0.209 kāye niccasukhaattasubhabhāvānupassī ;
atha kho kāyānupassī aniccadukkhānattaasubhākārasamūhānupassīyevāti vuttaṃ hoti .
Atha vā yvāyaṃ mahāsatipaṭṭhāne ‘‘ idha , bhikkhave , bhikkhu araññagato vā … pe … so satova assasatī ’’ tiādinā ( dī . ni .2.374; ma . ni .1.107) nayena assāsapassāsādicuṇṇakajātaaṭṭhikapariyosāno kāyo vutto , yo ca ‘‘ idhekacco pathavīkāyaṃ aniccato anupassati , tathā āpokāyaṃ , tejokāyaṃ , vāyokāyaṃ , kesakāyaṃ , lomakāyaṃ , chavikāyaṃ , cammakāyaṃ , maṃsakāyaṃ , rudhirakāyaṃ , nhārukāyaṃ , aṭṭhikāyaṃ , aṭṭhimiñjakāyan ’’ ti paṭisambhidāyaṃ kāyo vutto , tassa sabbassa imasmiṃyeva kāye anupassanato kāye kāyānupassīti evampi attho daṭṭhabbo .
Atha vā kāye ahanti vā mamanti vā evaṃ gahetabbassa kassaci ananupassanato , tassa tasseva pana kesalomādikassa nānādhammasamūhassa anupassanato kāye kesādidhammasamūhasaṅkhāte kāyānupassīti evamattho daṭṭhabbo .
Apica ‘‘ imasmiṃ kāye aniccato anupassati , no niccato ’’ tiādinā ( paṭi . ma .3.35) anukkamena paṭisambhidāyaṃ āgatanayassa sabbasseva aniccalakkhaṇādino ākārasamūhasaṅkhātassa kāyassaP0.219 anupassanatopi kāye kāyānupassīti evampi attho daṭṭhabbo .
Tathā hi ayaṃ kāye kāyānupassanāpaṭipadaṃ paṭipanno bhikkhu imaṃ kāyaṃ aniccānupassanādīnaṃ sattannaṃ anupassanānaṃ vasena aniccato anupassati no niccato , dukkhato anupassati no sukhato , anattato anupassati no attato , nibbindati no nandati , virajjati no rajjati , nirodheti no samudeti , paṭinissajjati no ādiyati .
So taṃ aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati , dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ pajahati , anattato anupassanto attasaññaṃ pajahatiM0.209 , nibbindanto nandiṃ pajahati , virajjanto rāgaṃ pajahati , nirodhento samudayaṃ pajahati , paṭinissajjanto ādānaṃ pajahatīti ( paṭi . ma .3.35) veditabbo .
Viharatīti catūsu iriyāpathavihāresu aññataravihārasamāyogaparidīpanametaṃ , ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aparena iriyāpathena vicchinditvā apatamānaṃ attabhāvaṃ harati pavattetīti attho .
BahiddhāV0.210 kāyeti parassa kāye .
Ajjhattabahiddhā kāyeti kālena attano kāye , kālena parassa kāye .
Paṭhamanayena hi attano kāye kāyapariggaho vutto , dutiyanayena parassa kāye , tatiyanayena kālena attano kālena parassa kāye .
Ajjhattabahiddhā pana ghaṭitārammaṇaṃ nāma natthi .
Paguṇakammaṭṭhānassa pana aparāparaṃ sañcaraṇakālo ettha kathito .
Ātāpīti kāyapariggāhakavīriyasamāyogaparidīpanametaṃ .
So hi yasmā tasmiṃ samaye yaṃ taṃ vīriyaṃ tīsu bhavesu kilesānaṃ ātāpanato ātāpoti vuccati , tena samannāgato hoti , tasmā ātāpīti vuccati .
Sampajānoti kāyapariggāhakena sampajaññasaṅkhātena ñāṇena samannāgato .
Satimāti kāyapariggāhikāya satiyā samannāgato .
Ayaṃ pana yasmā satiyā ārammaṇaṃ pariggahetvā paññāya anupassati , na hi sativirahitassa anupassanā nāma atthi , tenevāha –
‘‘ satiñca khvāhaṃ , bhikkhave , sabbatthikaṃ vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .5.234), tasmā ettha ‘‘ kāye kāyānupassī viharatī ’’ ti ettāvatā kāyānupassanāsatipaṭṭhānakammaṭṭhānaṃP0.220 vuttaṃ hoti .
Atha vā yasmā anātāpino antosaṅkhepo antarāyakaro hoti , asampajāno upāyapariggahe anupāyaparivajjane ca sammuyhati , muṭṭhassatī upāyāpariccāge anupāyāpariggahe ca asamatthova hoti , tenassa taṃ kammaṭṭhānaṃ na sampajjati ;
tasmā yesaṃ dhammānaṃ ānubhāvena taṃ sampajjati tesaṃ dassanatthaṃ ‘‘ ātāpī sampajāno satimā ’’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .
ItiM0.210 kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ sampayogaṅgañca dassetvā idāni pahānaṅgaṃ dassetuṃ vineyya loke abhijjhādomanassan ti vuttaṃ .
Tattha vineyyāti tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā vinayitvā .
Loketi ettha yvāyaṃ ajjhattādibhedo kāyo pariggahito sveva idha loko nāma .
Tasmiṃ loke abhijjhādomanassaṃ vinayitvāti attho .
Yasmā panettha abhijjhāgahaṇena kāmacchando , domanassaggahaṇena byāpādo saṅgahaṃ gacchati , tasmā nīvaraṇapariyāpannabalavadhammadvayadassanena nīvaraṇappahānaṃ vuttaṃ hotīti veditabbaṃ .
Visesena cettha abhijjhāvinayena kāyasampattimūlakassa anurodhassa , domanassavinayena kāyavipattimūlakassa virodhassa , abhijjhāvinayena ca kāye abhiratiyā , domanassavinayena kāyabhāvanāya anabhiratiyā , abhijjhāvinayena kāye abhūtānaṃ subhasukhabhāvādīnaṃ pakkhepassa , domanassavinayenaV0.211 kāye bhūtānaṃ asubhāsukhabhāvādīnaṃ apanayanassa ca pahānaṃ vuttaṃ .
Tena yogāvacarassa yogānubhāvo yogasamatthatā ca dīpitā hoti .
Yogānubhāvo hi esa yadidaṃ anurodhavirodhavippamutto , aratiratisaho , abhūtapakkhepabhūtāpanayanavirahito ca hoti .
Anurodhavirodhavippamutto cesa aratiratisaho abhūtaṃ apakkhipanto bhūtañca anapanento yogasamattho hotīti .
Aparo nayo –
‘‘ kāye kāyānupassī ’’ ti ettha anupassanāya kammaṭṭhānaṃ vuttaṃ .
Viharatīti ettha vuttavihārena kammaṭṭhānikassa kāyapariharaṇaṃ .
Ātāpītiādīsu ātāpena sammappadhānaṃ , satisampajaññena sabbatthikakammaṭṭhānaṃ , kammaṭṭhānapariharaṇūpāyo vā ;
satiyā vā kāyānupassanāvasena paṭiladdhasamatho , sampajaññena vipassanāP0.221 , abhijjhādomanassavinayena bhāvanāphalaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Ayaṃ tāva kāyānupassanāsatipaṭṭhānuddesassa atthavaṇṇanā .
Vedanānupassanādiuddesavaṇṇanā
Vedanānupassanāsatipaṭṭhānuddesādīsupi ajjhattā dīni vuttanayeneva veditabbāni .
Etesupi hi attano vedanādīsu , parassa vedanādīsu , kālena attano kālena parassa vedanādīsūti tividho pariggahoM0.211 vutto .
Vedanāsu vedanānupassītiādīsu ca vedanādīnaṃ punavacane payojanaṃ kāyānupassanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .
Vedanāsu vedanānupassī , citte cittānupassī , dhammesu dhammānupassīti ettha pana vedanāti tisso vedanā .
Tā ca lokiyā eva ;
cittampi lokiyaṃ , tathā dhammā .
Tesaṃ vibhāgo niddesavāre pākaṭo bhavissati .
Kevalaṃ panidha yathā vedanā anupassitabbā tathā anupassanto ‘‘ vedanāsu vedanānupassī ’’ ti veditabbo .
Esa nayo cittadhammesu .
Kathañca vedanā anupassitabbāti ?
Sukhā tāva vedanā dukkhato , dukkhā sallato , adukkhamasukhā aniccato .
Yathāha –
‘‘ Yo sukhaṃ dukkhato adda , dukkhamaddakkhi sallato ;
Adukkhamasukhaṃ santaṃ , addakkhi naṃ aniccato ;
Sa ve sammadaso bhikkhu , upasanto carissatī ’’ ti .( saṃ . ni .4.253);
SabbāV0.212 eva cetā dukkhātipi anupassitabbā .
Vuttañcetaṃ –
‘‘ yaṃ kiñci vedayitaṃ taṃ dukkhasminti vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .4.259).
Sukhadukkhatopi ca anupassitabbā , yathāha –
‘‘ sukhā kho , āvuso visākha , vedanā ṭhitisukhā , vipariṇāmadukkhā ’’ ti ( ma . ni .1.465) sabbaṃ vitthāretabbaṃ .
Apica aniccādisattānupassanāvasenapi ( paṭi . ma .3.35) anupassitabbā .
Sesaṃ niddesavāreyeva pākaṭaṃ bhavissati .
Cittadhammesupi cittaṃ tāva ārammaṇādhipatisahajātabhūmikammavipākakiriyādinānattabhedānaṃ aniccādinupassanānaṃ niddesavāre āgatasarāgādibhedānañca vasenaP0.222 anupassitabbaṃ .
Dhammā salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānaṃ suññatādhammassa aniccādisattānupassanānaṃ niddesavāre āgatasantāsantādibhedānañca vasena anupassitabbā .
Sesaṃ vuttanayameva .
Kāmañcettha yassa kāyasaṅkhāte loke abhijjhādomanassaṃ pahīnaṃ , tassa vedanādilokesupi taṃ pahīnameva .
Nānāpuggalavasena pana nānācittakkhaṇikasatipaṭṭhānabhāvanāvasena ca sabbattha vuttaṃ .
Yato vā ekattha pahīnaṃ , sesesupi pahīnaṃ hoti .
Tenevassa tattha pahānadassanatthampi evaṃ vuttanti veditabbanti .
Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā .