(3.) Tikaniddesavaṇṇanā
768. Tividhena ñāṇavatthuniddese yogavihitesūti yogo vuccati paññā ;
paññāvihitesu paññāpariṇāmitesūti attho .
Kammāyatanesūti ettha kammameva kammāyatanaṃ ;
atha vā kammañca taṃ āyatanañca ājīvādīnantipi
M0.393 kammāyatanaṃ .Sippāyatanesu pi eseva nayo .
Tattha duvidhaṃ kammaṃ – hīnañca ukkaṭṭhañca .
Tattha hīnaṃ nāma vaḍḍhakīkammaṃ , pupphachaḍḍakakammanti evamādi .
Ukkaṭṭhaṃ nāma kasi , vaṇijjā , gorakkhanti evamādi .
Sippampi duvidhaṃ hīnañca ukkaṭṭhañca .
Tattha hīnaṃ sippaṃ nāma naḷakārasippaṃ , pesakārasippaṃ , kumbhakārasippaṃ , cammakārasippaṃ , nhāpitasippanti evamādi .
Ukkaṭṭhaṃ nāma sippaṃ muddā , gaṇanā , lekhañcāti evamādi vijjāva vijjāṭṭhānaṃ .
Taṃ dhammikameva gahitaṃ .
Nāgamaṇḍalaparittasadisaṃ , phudhamanakamantasadisaṃ , sālākiyaṃ
V0.388 , sallakattiyantiādīni pana vejjasatthāni ‘‘ icchāmahaṃ , ācariya , sippaṃ sikkhitun ’’ ti ( mahāva .329) sippāyatane paviṭṭhattā na gahitāni .Tattha eko paṇḍito manussānaṃ phāsuvihāratthāya attano ca dhammatāya gehapāsādayānanāvādīni uppādeti .
So hi ‘ ime manussā vasanaṭṭhānena vinā dukkhitā ’ ti hitakiriyāya ṭhatvā dīghacaturassādibhedaṃ gehaṃ uppādeti , sītuṇhapaṭighātatthāya ekabhūmikadvibhūmikādibhede pāsāde karoti ,‘ yāne asati anusañcaraṇaṃ nāma dukkhan ’ ti jaṅghākilamathapaṭivinodanatthāya vayhasakaṭasandamānikādīni uppādeti ,‘ nāvāya asati samuddādīsu sañcāro nāma natthī ’ ti nānappakāraṃ nāvaṃ uppādeti .
So sabbampetaṃ neva aññehi kayiramānaṃ passati , na kataṃ uggaṇhāti , na
P0.411 kathentānaṃ suṇāti , attano pana dhammatāya cintāya karoti .Paññavatā hi attano dhammatāya katampi aññehi uggaṇhitvā karontehi katasadisameva hoti .
Ayaṃ tāva hīnakamme nayo .
Ukkaṭṭhakammepi ‘ kasikamme asati manussānaṃ jīvitaṃ na pavattatī ’ ti eko paṇḍito manussānaṃ phāsuvihāratthāya yuganaṅgalādīni kasibhaṇḍāni uppādeti ;
tathā nānappakāraṃ vāṇijakammaṃ gorakkhañca uppādeti .
So sabbampetaṃ neva aññehi kariyamānaṃ passati … pe … katasadisameva hoti .
Ayaṃ ukkaṭṭhakamme nayo .
Duvidhepi pana sippāyatane eko paṇḍito manussānaṃ phāsuvihāratthāya naḷakārasippādīni hīnasippāni , hatthamuddāya gaṇanasaṅkhātaṃ muddaṃ , acchinnakasaṅkhātaṃ gaṇanaṃ , mātikāppabhedakādibhedañca lekhaṃ uppādeti .
So sabbampetaṃ neva aññehi kariyamānaṃ passati … pe … katasadisameva hoti .
Ayaṃ sippāyatane nayo .
Ekacco
M0.394 pana paṇḍito amanussasarīsapādīhi upaddutānaṃ manussānaṃ tikicchanatthāya dhammikāni nāgamaṇḍalamantādīni vijjāṭṭhānāni uppādeti , tāni neva aññehi kariyamānāni passati , na katāni uggaṇhāti , na kathentānaṃ suṇāti , attano pana dhammatāya cintāya karoti .Paññavatā hi attano dhammatāya katampi aññehi uggaṇhitvā karontehi katasadisameva hoti .
Kammassakataṃ
V0.389 vāti ‘‘ idaṃ kammaṃ sattānaṃ sakaṃ , idaṃ no sakan ’’ ti evaṃ jānanañāṇaṃ .Saccānulomikaṃ vāti vipassanāñāṇaṃ .
Tañhi catunnaṃ saccānaṃ anulomanato saccānulomikanti vuccati .
Idānissa pavattanākāraṃ dassetuṃ rūpaṃ aniccanti vātiādi vuttaṃ .
Ettha ca aniccalakkhaṇameva āgataṃ , na dukkhalakkhaṇaanattalakkhaṇāni , atthavasena pana āgatānevāti daṭṭhabbāni – yañhi aniccaṃ taṃ dukkhaṃ , yaṃ dukkhaṃ tadanattāti .
Yaṃ evarūpin ti yaṃ evaṃ heṭṭhā niddiṭṭhasabhāvaṃ anulomikaṃ .
Khantin tiādīni sabbāni paññāvevacanāneva .
Sā hi heṭṭhā vuttānaṃ kammāyatanādīnaṃ pañcannaṃ kāraṇānaṃ apaccanīkadassanena anulometīti anulomikā .
Tathā
P0.412 sattānaṃ hitacariyāya anulometi , maggasaccassa anulometi , paramatthasaccassa nibbānassa anulomanato anulometītipi anulomikā .Sabbānipi etāni kāraṇāni khamati sahati daṭṭhuṃ sakkotīti khanti , passatīti diṭṭhi , rocetīti ruci , mudatīti mudi , pekkhatīti pekkhā .
Sabbepissā te kammāyatanādayo dhammā nijjhānaṃ khamanti , visesato ca pañcakkhandhasaṅkhātā dhammā punappunaṃ aniccadukkhānattavasena nijjhāyamānā taṃ nijjhānaṃ khamantīti dhammanijjhānakhantī .
Parato assutvā paṭilabhatīti aññassa upadesavacanaṃ assutvā sayameva cintento paṭilabhati .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ cintāmayā paññā nāma vuccati .
Sā panesā na yesaṃ kesañci uppajjati , abhiññātānaṃ pana mahāsattānameva uppajjati .
Tatthāpi saccānulomikañāṇaṃ dvinnaṃyeva bodhisattānaṃ uppajjati .
Sesapaññā sabbesampi pūritapāramīnaṃ mahāpaññānaṃ uppajjatīti veditabbā .
Parato
M0.395 sutvā paṭilabhatīti ettha kammāyatanādīni parena kariyamānāni vā katāni vā disvāpi yassa kassaci kathayamānassa vacanaṃ sutvāpi ācariyassa santike uggahetvāpi paṭiladdhā sabbā parato sutvāyeva paṭiladdhā nāmāti veditabbā .Samāpannassāti samāpattisamaṅgissa ;
antosamāpattiyaṃ pavattā paññā bhāvanāmayā nāmāti attho .
769. Dānaṃ
V0.390 ārabbhāti dānaṃ paṭicca ;dānacetanāpaccayāti attho .
Dānādhigacchāti dānaṃ adhigacchantassa ;
pāpuṇantassāti attho .
Yā uppajjatīti yā evaṃ dānacetanāsampayuttā paññā uppajjati , ayaṃ dānamayā paññā nāma .
Sā panesā ‘ dānaṃ dassāmī ’ ti cintentassa , dānaṃ dentassa , dānaṃ datvā taṃ paccavekkhantassa
P0.413 pubbacetanā , muñcacetanā , aparacetanāti tividhena uppajjati .Sīlaṃ ārabbha sīlādhigacchāti idhāpi sīlacetanāsampayuttāva sīlamayā paññāti adhippetā .
Ayampi ‘ sīlaṃ pūressāmī ’ ti cintentassa , sīlaṃ pūrentassa , sīlaṃ pūretvā taṃ paccavekkhantassa pubbacetanā , muñcacetanā , aparacetanāti tividheneva uppajjati .
Bhāvanāmayā heṭṭhā vuttāyeva .
770. Adhisīlapaññādīsu sīlādīni duvidhena veditabbāni – sīlaṃ , adhisīlaṃ ;
cittaṃ , adhicittaṃ ;
paññā , adhipaññāti .
Tattha ‘‘ uppādā vā tathāgatānaṃ anuppādā vā tathāgatānaṃ ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā ’’ ti ( saṃ . ni .2.20; a . ni .3.137) imāya tantiyā saṅgahitavasena pañcapi sīlāni dasapi sīlāni sīlaṃ nāma .
Tañhi tathāgate uppannepi anuppannepi hoti .
Anuppanne ke paññāpentīti ?
Tāpasaparibbājakā , sabbaññubodhisattā , cakkavattirājāno ca paññāpenti .
Uppanne sammāsambuddhe bhikkhusaṅgho , bhikkhunīsaṅgho , upāsakā , upāsikāyo ca paññāpenti .
Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ pana sabbasīlehi adhikaṃ uppanneyeva tathāgate uppajjati , no anuppanne .
Sabbaññubuddhāyeva ca naṃ paññāpenti .
‘‘ Imasmiṃ vatthusmiṃ vītikkame idaṃ nāma hotī ’’ ti paññāpanañhi aññesaṃ avisayo , buddhānaṃyeva esa visayo , buddhānaṃ balaṃ .
Iti yasmā pātimokkhasaṃvaro adhisīlaṃ , tasmā taṃ adhisīlapaññaṃ dassetuṃ pātimokkhasaṃvaraṃ saṃvarantassātiādi vuttaṃ .
Heṭṭhā
M0.396 vuttāya eva pana tantiyā saṅgahitavasena vaṭṭapādikā aṭṭha samāpattiyo cittaṃ nāma .Tañhi tathāgate uppannepi hoti anuppannepi .
Anuppanne ke nibbattentīti ?
Tāpasaparibbājakā ceva sabbaññubodhisattā ca cakkavattirājāno ca .
Uppanne bhagavati visesatthikā bhikkhuādayopi nibbattentiyeva .
Vipassanāpādikā pana aṭṭha samāpattiyo sabbacittehi
V0.391 adhikā , uppanneyeva tathāgate uppajjanti , no anuppanne .Sabbaññubuddhā eva ca etā paññāpenti
P0.414 .Iti yasmā aṭṭha samāpattiyo adhicittaṃ , tasmā adhicittapaññaṃ dassetuṃ rūpāvacarārūpāvacarasamāpattiṃ samāpajjantassātiādi vuttaṃ .
Heṭṭhā vuttāya eva pana tantiyā saṅgahitavasena kammassakatañāṇaṃ paññā nāma .
Tañhi tathāgate uppannepi hoti anuppannepi .
Anuppanne velāmadānavessantaradānādivasena uppajjati ;
uppanne tena ñāṇena mahādānaṃ pavattentānaṃ pamāṇaṃ natthi .
Maggaphalapaññā pana sabbapaññāhi adhikā , uppanneyeva tathāgate vitthārikā hutvā pavattati , no anuppanne .
Iti yasmā maggaphalapaññā adhipaññā , tasmā atirekapaññāya paññaṃ dassetuṃ catūsu maggesūtiādi vuttaṃ .
Tattha siyā – sīlaṃ , adhisīlaṃ ;
cittaṃ , adhicittaṃ ;
paññā , adhipaññāti imesu chasu koṭṭhāsesu vipassanā paññā katarasannissitāti ?
Adhipaññāsannissitā .
Tasmā yathā omakatarappamāṇaṃ chattaṃ vā dhajaṃ vā upādāya atirekappamāṇaṃ atichattaṃ atidhajoti vuccati , evamidampi pañcasīlaṃ dasasīlaṃ upādāya pātimokkhasaṃvarasīlaṃ ‘ adhisīlaṃ ’ nāma ;
vaṭṭapādikā aṭṭha samāpattiyo upādāya vipassanāpādikā aṭṭha samāpattiyo ‘ adhicittaṃ ’ nāma , kammassakatapaññaṃ upādāya vipassanāpaññā ca maggapaññā ca phalapaññā ca ‘ adhipaññā ’ nāmāti veditabbā .
771. Āyakosallādiniddese yasmā āyoti vuḍḍhi , sā anatthahānito atthuppattito ca duvidhā ;
apāyoti avuḍḍhi , sāpi atthahānito anatthuppattito ca duvidhā ;
tasmā taṃ dassetuṃ ime dhamme manasikarototiādi vuttaṃ .
Idaṃ vuccatīti yā imesaṃ akusaladhammānaṃ anuppattippahānesu kusaladhammānañca uppattiṭṭhitīsu paññā – idaṃ āyakosallaṃ
M0.397 nāma vuccati .Yā panesā kusaladhammānaṃ anuppajjananirujjhanesu akusaladhammānañca uppattiṭṭhitīsu paññā – idaṃ apāyakosallaṃ nāmāti attho .
Āyakosallaṃ tāva paññā hotu ;
apāyakosallaṃ kathaṃ paññā nāma jātāti ?
Paññavāyeva hi ‘ mayhaṃ evaṃ manasikaroto anuppannā kusalā dhammā nuppajjanti uppannā ca nirujjhanti ;
anuppannā akusalā dhammā uppajjanti , uppannā pavaḍḍhantī ’ ti
P0.415 pajānāti .So evaṃ ñatvā anuppannānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ uppajjituṃ na deti , uppanne pajahati ;
anuppanne kusale uppādeti , uppanne bhāvanāpāripūriṃ
V0.392 pāpeti .Evaṃ apāyakosallampi paññā evāti veditabbaṃ .
Sabbāpi tatrūpāyā paññā upāyakosallan ti idaṃ pana accāyikakicce vā bhaye vā uppanne tassa tikicchanatthaṃ ṭhānuppattiyakāraṇajānanavaseneva veditabbaṃ .
Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .
Tikaniddesavaṇṇanā .