Nāmarūpapadaniddeso
228. Viññāṇapaccayā
P0.169V0.160 nāmarūpaniddese –Desanābhedato sabba-bhavādīsu pavattito ;
Saṅgahā paccayanayā , viññātabbo vinicchayo .
‘ Desanābhedato ’ ti ‘‘ tattha katamaṃ rūpaṃ ?
Cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpan ’’ ti ( saṃ . ni .2.2; ma . ni .1.100) evaṃ tāva suttante ca idha rūpapadassa abhedato ekasadisā desanā katā ;
nāmapadassa pana bhedato .
Suttantasmiñhi ‘‘ tattha katamaṃ nāmaṃ ?
Vedanā saññā cetanā phasso manasikāro ’’ ti vuttaṃ .
Idha ‘‘ vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho ’’ ti .
Tattha hi yampi cakkhuviññāṇapaccayā nāmaṃ uppajjati , uppannañca cittassa ṭhiti arūpīnaṃ dhammānaṃ āyūti evaṃ aññadhammasannissayena aggahetabbato pākaṭaṃ , taṃ dassento cetanāphassamanasikāravasena saṅkhārakkhandhaṃ tidhā bhinditvā dvīhi khandhehi saddhiṃ desesi .
Idha pana tattha vuttañca avuttañca sabbaṃ nāmaṃ saṅgaṇhanto ‘‘ tayo khandhā – vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho ’’ ti āha .
Kiṃ pana ime tayo khandhāva nāmaṃ , viññāṇaṃ nāmaṃ nāma na hotīti ?
No na hoti .
Tasmiṃ pana viññāṇe gayhamāne nāmaviññāṇassa ca paccayaviññāṇassa cāti dvinnaṃ viññāṇānaṃ sahabhāvo āpajjati .
Tasmā viññāṇaṃ paccayaṭṭhāne ṭhapetvā paccayanibbattaṃ nāmaṃ dassetuṃ tayova khandhā vuttāti .
Evaṃ tāva ‘ desanābhedato ’ viññātabbo vinicchayo .
‘ Sabbabhavādīsu pavattito ’ ti ettha pana nāmaṃ ekaṃ sattāvāsaṃ ṭhapetvā sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisesasattāvāsesu pavattati .
Rūpaṃ
M0.161 dvīsu bhavesu , catūsu yonīsu , pañcasu gatīsu , purimāsu catūsu viññāṇaṭṭhitīsu , pañcasu ca sattāvāsesu pavattati .Evaṃ pavattamāne cetasmiṃ nāmarūpe yasmā abhāvakagabbhaseyyakānaṃ aṇḍajānañca paṭisandhikkhaṇe vatthukāyavasena rūpato dve santatisīsāni tayo ca arūpino khandhā pātubhavanti , tasmā tesaṃ vitthārena
V0.161 rūparūpato vīsati dhammā tayo ca arūpino khandhātiP0.170 ete tevīsati dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbā .Aggahitaggahaṇena pana ekasantatisīsato nava rūpadhamme apanetvā cuddasa , sabhāvakānaṃ bhāvadasakaṃ pakkhipitvā tettiṃsa .
Tesampi agahitaggahaṇena santatisīsadvayato aṭṭhārasa rūpadhamme apanetvā pannarasa .
Yasmā ca opapātikasattesu brahmakāyikādīnaṃ paṭisandhikkhaṇe cakkhusotavatthudasakānaṃ jīvitindriyanavakassa ca vasena rūparūpato cattāri santatisīsāni tayo ca arūpino khandhā pātubhavanti , tasmā tesaṃ vitthārena rūparūpato ekūnacattālīsa dhammā tayo ca arūpino khandhāti ete dvācattālīsa dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbā .
Agahitaggahaṇena pana santatisīsattayato sattavīsati dhamme apanetvā pannarasa .
Kāmabhave pana yasmā sesaopapātikānaṃ vā saṃsedajānaṃ vā sabhāvakaparipuṇṇāyatanānaṃ paṭisandhikkhaṇe rūparūpato satta santatisīsāni tayo ca arūpino khandhā pātubhavanti , tasmā tesaṃ vitthārena rūparūpato sattati dhammā tayo ca arūpino khandhāti ete tesattati dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbā .
Aggahitaggahaṇena pana santatisīsachakkato catupaññāsa dhamme apanetvā ekūnavīsati .
Esa ukkaṃsato .
Avakaṃsena pana taṃtaṃrūpasantatisīsavikalānaṃ tassa tassa vasena hāpetvā hāpetvā saṅkhepato ca vitthārato ca paṭisandhiviññāṇapaccayā nāmarūpasaṅkhātā veditabbā .
Arūpīnaṃ pana tayova arūpino khandhā .
Asaññīnaṃ rūpato jīvitindriyanavakamevāti .
Esa tāva paṭisandhiyaṃ nayo .
Pavatte pana sabbattha rūpappavattidese paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe paṭisandhicittena saha pavattaututo utusamuṭṭhānaṃ suddhaṭṭhakaṃ pātubhavati .
Paṭisandhicittaṃ pana rūpaṃ na samuṭṭhāpeti .
Tañhi yathā papāte patitapuriso parassa
M0.162 paccayo hotuṃ na sakkoti , evaṃ vatthudubbalatāya dubbalattā rūpaṃ samuṭṭhāpetuṃ na sakkoti .Paṭisandhicittato pana uddhaṃ paṭhamabhavaṅgato pabhuti cittasamuṭṭhānakaṃ
P0.171 suddhaṭṭhakaṃ .Saddapātubhāvakāle paṭisandhikkhaṇato uddhaṃ pavattaututo ceva cittato ca saddanavakaṃ .
Ye pana kabaḷikārāhārūpajīvino gabbhaseyyakasattā tesaṃ –
‘‘ Yañcassa
V0.162 bhuñjatī mātā , annaṃ pānañca bhojanaṃ ;Tena so tattha yāpeti , mātukucchigato naro ’’ ti .( saṃ . ni .1.235);
Vacanato mātarā ajjhoharitāhārena anugate sarīre , opapātikānaṃ sabbapaṭhamaṃ attano mukhagataṃ kheḷaṃ ajjhoharaṇakāle āhārasamuṭṭhānaṃ suddhaṭṭhakanti idaṃ āhārasamuṭṭhānassa suddhaṭṭhakassa utucittasamuṭṭhānānañca ukkaṃsato dvinnaṃ navakānaṃ vasena chabbīsatividhaṃ , pubbe ekekacittakkhaṇe tikkhattuṃ uppajjamānaṃ vuttaṃ kammasamuṭṭhānaṃ sattatividhanti channavutividhaṃ rūpaṃ tayo ca arūpino khandhāti samāsato navanavuti dhammā .
Yasmā vāsaddo aniyato kadācideva pātubhāvato , tasmā duvidhampi taṃ apanetvā ime sattanavuti dhammā yathāsambhavaṃ sabbasattānaṃ viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbā .
Tesañhi suttānampi pamattānampi carantānampi khādantānampi pivantānampi divā ca rattiñca ete viññāṇapaccayā pavattanti .
Tañca tesaṃ viññāṇapaccayabhāvaṃ parato vaṇṇayissāma .
Yaṃ panetamettha kammajarūpaṃ taṃ bhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu sabbapaṭhamaṃ patiṭṭhahantampi tisamuṭṭhānikarūpena anupatthaddhaṃ na sakkoti saṇṭhātuṃ , nāpi tisamuṭṭhānikaṃ tena anupatthaddhaṃ .
Atha kho vātabbhāhatāpi catuddisavavatthāpitā naḷakalāpiyo viya , ūmivegabbhāhatāpi mahāsamudde katthaci laddhapatiṭṭhā bhinnavāhanikā viya ca aññamaññūpatthaddhānevetāni apatamānāni saṇṭhahitvā ekampi vassaṃ dvepi vassāni … pe … vassasatampi yāva tesaṃ sattānaṃ āyukkhayo vā puññakkhayo vā tāva pavattantīti .
Evaṃ ‘ sabbabhavādīsu pavattito ’ pettha viññātabbo vinicchayo .
‘ Saṅgahā ’ ti
P0.172M0.163 ettha ca yaṃ āruppe pavattipaṭisandhīsu pañcavokārabhave ca pavattiyā viññāṇapaccayā nāmameva , yañca asaññīsu sabbattha pañcavokārabhave ca pavattiyā viññāṇapaccayā rūpameva , yañca pañcavokārabhave sabbattha viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ , taṃ sabbaṃ nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpanti evaṃ ekadesasarūpekasesanayena saṅgahetvā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbaṃ .Asaññīsu viññāṇābhāvā ayuttanti ce nāyuttaṃ .
Idañhi –
Nāmarūpassa
V0.163 yaṃ hetu , viññāṇaṃ taṃ dvidhā mataṃ ;Vipākamavipākañca , yuttameva yato idaṃ .
Yañhi nāmarūpassa hetu viññāṇaṃ taṃ vipākāvipākabhedato dvidhā mataṃ .
Idañca asaññasattesu kammasamuṭṭhānattā pañcavokārabhave pavattaabhisaṅkhāraviññāṇapaccayā rūpaṃ , tathā pañcavokāre pavattiyaṃ kusalādicittakkhaṇe kammasamuṭṭhānanti yuttameva idaṃ .
Evaṃ ‘ saṅgahato ’ pettha viññātabbo vinicchayo .
‘ Paccayanayā ’ ti ettha hi –
Nāmassa pākaviññāṇaṃ , navadhā hoti paccayo ;
Vatthurūpassa navadhā , sesarūpassa aṭṭhadhā .
Abhisaṅkhāraviññāṇaṃ , hoti rūpassa ekadhā ;
Tadaññaṃ pana viññāṇaṃ , tassa tassa yathārahaṃ .
Yañhetaṃ paṭisandhiyaṃ pavattiyaṃ vā vipākasaṅkhātaṃ nāmaṃ , tassa rūpamissassa vā rūpaamissassa vā paṭisandhikaṃ vā aññaṃ vā vipākaviññāṇaṃ sahajātaaññamaññanissayasampayuttavipākaāhāraindriyaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti .
Vatthurūpassa paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākaāhāraindriyavippayuttaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti .
Ṭhapetvā pana vatthurūpaṃ sesarūpassa imesu navasu aññamaññapaccayaṃ apanetvā sesehi aṭṭhahi paccayehi paccayo hoti .
Abhisaṅkhāraviññāṇaṃ pana asaññasattarūpassa vā pañcavokāre vā kammajassa suttantikapariyāyena upanissayavasena
P0.173 ekadhāva paccayo hoti .Avasesaṃ paṭhamabhavaṅgato pabhuti sabbampi viññāṇaṃ tassa tassa nāmarūpassa yathārahaṃ
M0.164 paccayo hotīti veditabbaṃ .Vitthārato pana tassa paccayanaye dassiyamāne sabbāpi paṭṭhānakathā vitthāretabbā hotīti na taṃ ārabhāma .
Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ paṭisandhināmarūpaṃ viññāṇapaccayā hotī ’’ ti ?
Suttato
V0.164 yuttito ca .Sutte hi ‘‘ cittānuparivattino dhammā ’’ tiādinā ( dha . sa . dukamātikā 62) nayena bahudhā vedanādīnaṃ viññāṇapaccayatā siddhā .
Yuttito pana –
Cittajena hi rūpena , idha diṭṭhena sijjhati ;
Adiṭṭhassāpi rūpassa , viññāṇaṃ paccayo iti .
Citte hi pasanne appasanne vā tadanurūpāni rūpāni uppajjamānāni diṭṭhāni .
Diṭṭhena ca adiṭṭhassa anumānaṃ hotīti iminā idha diṭṭhena cittajarūpena adiṭṭhassāpi paṭisandhirūpassa viññāṇaṃ paccayo hotīti jānitabbametaṃ .
Kammasamuṭṭhānassāpi hi tassa cittasamuṭṭhānasseva viññāṇapaccayatā paṭṭhāne ( paṭṭhā .1.1.53,419) āgatāti .
Evaṃ paccayanayato pettha viññātabbo vinicchayo .
Ettha ca ‘‘ viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti bhāsamānena bhagavatā yasmā upaparikkhamānānaṃ paṇḍitānaṃ paramatthato nāmarūpamattameva pavattamānaṃ dissati , na satto , na poso ;
tasmā appaṭivattiyaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṃ anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ hotīti .
Viññāṇapaccayā nāmarūpapadaniddeso .