Taṇhāvicaritaniddesavaṇṇanā
973. Taṇhāvicaritaniddese taṇhāvicaritānīti taṇhāsamudācārā taṇhāpavattiyo .
Ajjhattikassa upādāyāti ajjhattikaṃ khandhapañcakaṃ upādāya .
Idañhi upayogatthe sāmivacanaṃ .
Asmīti hotīti yadetaṃ ajjhattaṃ khandhapañcakaṃ upādāya taṇhāmānadiṭṭhivasena samūhagāhato ‘ asmī ’ ti hoti , tasmiṃ satīti
P0.514 attho .Itthasmīti hotītiādīsu pana evaṃ samūhato ‘ ahan ’ ti gahaṇe sati tato anupanidhāya ca upanidhāya cāti dvidhā gahaṇaṃ hoti .
Tattha anupanidhāyāti aññaṃ ākāraṃ anupagamma sakabhāvameva ārammaṇaṃ katvā ‘ itthasmī ’ ti hoti ;
khattiyādīsu ‘ idaṃpakāro ahan ’ ti evaṃ taṇhāmānadiṭṭhivasena hotīti attho .
Idaṃ tāva anupanidhāya gahaṇaṃ .
Upanidhāya gahaṇaṃ pana duvidhaṃ hoti – samato ca asamato ca .
Taṃ dassetuṃ evasmīti ca aññathāsmīti ca vuttaṃ .
Tattha evasmīti idaṃ samato upanidhāya gahaṇaṃ ;
yathā ayaṃ khattiyo , yathā ayaṃ brāhmaṇo , evaṃ ahampīti attho .
Aññathāsmīti idaṃ pana asamato gahaṇaṃ ;
yathāyaṃ khattiyo , yathāyaṃ brāhmaṇo , tato aññathā ahaṃ hīno vā adhiko vāti attho .
Imāni tāva paccuppannavasena cattāri taṇhāvicaritāni .
Bhavissan tiādīni pana cattāri anāgatavasena vuttāni .
Sesaṃ purimacatukke vuttanayeneva attho veditabbo .
Asmīti sassato asmi .
Sātasmīti asassato asmi .
Asasmīti satasmīti vā pāṭho .
Tattha atthīti asaṃ ;
niccassetaṃ adhivacanaṃ .
Sīdatīti sataṃ ;
aniccassetaṃ adhivacanaṃ .
Iti imāni
V0.487 dve sassatucchedavasena vuttānīti veditabbāni .Ito parāni siyan tiādīni cattāri saṃsayaparivitakkavasena vuttāni .
Tāni purimacatukke vuttanayeneva atthato veditabbāni .
Apāhaṃ siyan tiādīni pana cattāri ‘‘ api nāmāhaṃ bhaveyyan ’’ ti evaṃ patthanākappanavasena vuttāni .
Tāni purimacatukke vuttanayeneva veditabbāni .
Evametesu –
Dve
M0.497 diṭṭhisīsā cattāro , suddhasīsā sīsamūlakā ;Tayo tayoti etāni , aṭṭhārasa vibhāvaye .
Etesu hi sassatucchedavasena vuttā dve diṭṭhisīsā nāma .
Asmīti , bhavissanti , siyanti , apāhaṃ siyanti ete cattāro suddhasīsā eva .
Itthasmīti ādayo tayo tayoti dvādasa sīsamūlakā nāmāti .
Evamete dve diṭṭhisīsā , cattāro suddhasīsā , dvādasa sīsamūlakāti aṭṭhārasa taṇhāvicaritadhammā veditabbā .
974. Idāni paṭipāṭiyāva te dhamme bhājetvā dassetuṃ kathañca asmīti hotītiādi āraddhaṃ .
Tattha kañci dhammaṃ anavakāriṃ karitvāti rūpavedanādīsu kañci ekadhammampi avinibbhogaṃ
P0.515 katvā , ekekato aggahetvā , samūhatova gahetvāti attho .Asmīti chandaṃ paṭilabhatīti pañcakkhandhe niravasesato gahetvā ‘ ahan ’ ti taṇhaṃ paṭilabhati .
Mānadiṭṭhīsu pi eseva nayo .
Tattha kiñcāpi ayaṃ taṇhāvicaritaniddeso , mānadiṭṭhiyo pana na vinā taṇhāya , tasmā tadekaṭṭhavasena idha vuttā .
Taṇhāsīsena vā papañcattayampi uddiṭṭhaṃ .
Taṃ uddesānurūpeneva niddisitumpi mānadiṭṭhiyo gahitā .
Taṇhāpapañcaṃ vā dassento teneva saddhiṃ sesapapañcepi dassetuṃ evamāha .
Tasmiṃ sati imāni papañcitānīti tasmiṃ ‘‘ asmīti chandaṃ paṭilabhatī ’’ tiādinā nayena vutte papañcattaye sati puna imāni ‘‘ itthasmīti vā ’’ tiādīni papañcitāni hontīti attho .
Khattiyosmītiādīsu abhisekasenāmaccādinā ‘ khattiyo ahaṃ ’, mantajjhena porohiccādinā ‘ brāhmaṇo ahaṃ ’, kasigorakkhādinā ‘ vesso ahaṃ ’, asitabyābhaṅgitāya ‘ suddo ahaṃ ’
V0.488 , gihibyañjanena ‘ gahaṭṭho ahan ’ ti iminā nayena attho veditabbo .Evaṃ itthasmīti hotīti evaṃ khattiyādīsu khattiyādippakāraṃ attani uppādayitvā ‘ itthaṃpakāro ahan ’ ti hoti .
Yathā so khattiyotiādīsu ‘ yathā so abhisekasenāmaccādinā khattiyo , tathā ‘ ahampi khattiyo ’ ti iminā nayena attho veditabbo .
Dutiyanaye ‘ yathā so abhisekasenāmaccādinā khattiyo , nāhaṃ tathā khattiyo ;
ahaṃ pana tato hīno vā seṭṭho vā ’ ti
M0.498 iminā nayena attho veditabbo .Bhavissan tiādiniddesādīsupi eseva nayo .
975. Evaṃ ajjhattikassa upādāya taṇhāvicaritāni bhājetvā idāni bāhirassa upādāya taṇhāvicaritāni bhājetuṃ tattha katamānītiādimāha .
Tattha bāhirassa upādāyāti bāhiraṃ khandhapañcakaṃ upādāya .
Idampi hi upayogatthe sāmivacanaṃ .
Imināti iminā rūpena vā … pe … viññāṇena vā .
Avasesaṃ pana uddesavāre tāva vuttanayeneva veditabbaṃ .
976. Niddesavāre pana avakāriṃ karitvāti vinibbhogaṃ katvā .
Iminā asmīti chandaṃ paṭilabhatītiādīsu iminā rūpena vā … pe … viññāṇena vāti evaṃ pañcakkhandhe ekadesato gahetvā iminā ‘ ahan ’ ti chandādīni paṭilabhatīti evamattho veditabbo .
Iminā khattiyosmītiādīsu ‘ iminā chattena
P0.516 vā khaggena vā abhisekasenāmaccādinā vā khattiyo ahan ’ ti evaṃ purimanayeneva attho veditabbo .Imināti padamattameva hettha viseso .
Yathā so khattiyotiādīsupi imināti vuttapadameva viseso .
Tasmā tassa vasena yathā khattiyo , evaṃ ahampi iminā khaggena vā chattena vā abhisekasenāmaccādinā vā khattiyoti evaṃ yojetvā sabbapadesu attho veditabbo .
Iminā niccosmīti pañcakkhandhe anavakāriṃ katvā rūpādīsu ekameva dhammaṃ ‘ ahan ’ ti gahetvā ‘ iminā khaggena vā chattena vā ahaṃ nicco dhuvo ’ ti maññati .
Ucchedadiṭṭhiyampi eseva nayo .
Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ .
Iti evarūpāni atītāni chattiṃsāti ekekassa puggalassa atīte chattiṃsa .
Anāgatāni chattiṃsāti ekekasseva anāgate chattiṃsa .
Paccuppannāni chattiṃsāti ekekassa vā puggalassa
V0.489 yathālābhavasena bahunaṃ vā paccuppanne chattiṃsa .Sabbasattānaṃ pana ekaṃseneva atīte chattiṃsa , anāgate chattiṃsa , paccuppanne chattiṃsāti veditabbāni .
Anantā hi asadisataṇhāmānadiṭṭhibhedā sattā .
Aṭṭhataṇhāvicaritasataṃ hotīti ettha pana aṭṭhasatasaṅkhātaṃ taṇhāvicaritaṃ hotīti evamattho daṭṭhabbo .
Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .
Taṇhāvicaritaniddesavaṇṇanā .