Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā

Bojjhaṅgapabbe santan ti paṭilābhavasena vijjamānaṃ .

Asantan ti appaṭilābhavasena avijjamānaṃ .

Yathā ca anuppannassātiādīsu pana satisambojjhaṅgassa tāva –

‘‘ AtthiV0.261 , bhikkhave , satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā .

Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā satisambojjhaṅgassa uppādāya , uppannassa vā satisambojjhaṅgassaM0.263 bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.183)– evaṃ uppādo hoti .

Tattha satiyeva satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā .

Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇoyeva .

Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato satisambojjhaṅgo uppajjati .

Apica cattāro dhammā satisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – satisampajaññaṃ , muṭṭhassatipuggalaparivajjanatā , upaṭṭhitassatipuggalasevanatā , tadadhimuttatāti .

Abhikkantādīsu hi sattasu ṭhānesu satisampajaññena , bhattanikkhittakākasadise muṭṭhassatipuggale parivajjanena , tissadattattheraabhayattherasadise upaṭṭhitassatipuggale sevanena , ṭhānanisajjādīsu satisamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatāya ca satisambojjhaṅgo uppajjati .

Evaṃ catūhi kāraṇehi uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti .

Dhammavicayasambojjhaṅgassa pana –

‘‘ Atthi , bhikkhave , kusalākusalā dhammā … pe … kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā .

Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya , uppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.232)–

Evaṃ uppādo hoti .

ApicaP0.276 satta dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – paripucchakatā , vatthuvisadakiriyā , indriyasamattapaṭipādanā , duppaññapuggalaparivajjanā , paññavantapuggalasevanā , gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā , tadadhimuttatāti .

Tattha paripucchakatāti khandhadhātuāyatanaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgajhānasamathavipassanānaṃ atthasannissitaparipucchābahulatā .

Vatthuvisadakiriyāti ajjhattikabāhirānaṃ vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇaṃ .

Yadā hissa kesanakhalomāni dīghāni honti , sarīraṃV0.262 vā ussannadosañceva sedamalamakkhitañca , tadā ajjhattikaṃ vatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ .

YadāM0.264 pana cīvaraṃ jiṇṇaṃ kiliṭṭhaṃ duggandhaṃ hoti , senāsanaṃ vā uklāpaṃ , tadā bāhiraṃ vatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ .

Tasmā kesādichedanena uddhaṃvirecanaadhovirecanādīhi sarīrasallahukabhāvakaraṇena , ucchādananhāpanena ca ajjhattikavatthu visadaṃ kātabbaṃ .

Sūcikammadhovanarajanaparibhaṇḍakaraṇādīhi bāhiravatthu visadaṃ kātabbaṃ .

Etasmiñhi ajjhattikabāhiravatthumhi avisade uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ ;

aparisuddhāni dīpakapallakavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya .

Visade pana ajjhattikabāhiravatthumhi uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi visadaṃ hoti parisuddhāni dīpakapallakavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya .

Tena vuttaṃ ‘‘ vatthuvisadakiriyā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattatī ’’ ti .

Indriyasamattapaṭipādanā nāma saddhādīnaṃ indriyānaṃ samabhāvakaraṇaṃ .

Sace hissa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti , itarāni mandāni , tato vīriyindriyaṃ paggahakiccaṃ , satindriyaṃ upaṭṭhānakiccaṃ , samādhindriyaṃ avikkhepakiccaṃ , paññindriyaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti .

Tasmā taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ , tathā amanasikārena hāpetabbaṃ .

Vakkalittheravatthu cettha nidassanaṃ .

Sace pana vīriyindriyaṃP0.277 balavaṃ hoti , atha neva saddhindriyaṃ adhimokkhakiccaṃ kātuṃ sakkoti , na itarāni itarakiccabhedaṃ .

Tasmā taṃ passaddhādibhāvanāya hāpetabbaṃ .

Tatrāpi soṇattheravatthu dassetabbaṃ .

Evaṃ sesesupi ekassa balavabhāve sati itaresaṃ attano kiccesu asamatthatā veditabbā .

Visesato panettha saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samataṃ pasaṃsanti .

Balavasaddho hi mandapañño muddhappasanno hoti , avatthusmiṃ pasīdati .

Balavapañño mandasaddho kerāṭikapakkhaṃ bhajati , bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hoti ‘ cittuppādamatteneva kusalaṃ hotī ’ ti atidhāvitvā dānādīni puññāni akaronto niraye uppajjati .

Ubhinnaṃ pana samatāya vatthusmiṃyeva pasīdati .

Balavasamādhiṃ pana mandavīriyaṃ , samādhissa kosajjapakkhattā , kosajjaṃ adhibhavati .

Balavavīriyaṃ mandasamādhiṃ , vīriyassa uddhaccapakkhattā , uddhaccaṃ adhibhavati .

Samādhi pana vīriyena saṃyojito kosajje patituṃ na labhati .

Vīriyaṃ samādhinā saṃyojitaṃ uddhacce patituṃ na labhati .

Tasmā tadubhayampi samaṃ kātabbaṃ .

Ubhayasamatāya hi appanā hotiM0.265V0.263 .

Apica samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati .

Evaṃ so saddahanto okappento appanaṃ pāpuṇissati .

Samādhipaññāsu pana samādhikammikassa ekaggatā balavatī vaṭṭati .

Evañhi so appanaṃ pāpuṇāti .

Vipassanākammikassa paññā balavatī vaṭṭati .

Evañhi so lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpuṇāti .

Ubhinnaṃ pana samatāya appanā hotiyeva .

Sati pana sabbattha balavatī vaṭṭati .

Sati hi cittaṃ uddhaccapakkhikānaṃ saddhāvīriyapaññānaṃ vasena uddhaccapātato , kosajjapakkhikena ca samādhinā kosajjapātato rakkhati .

Tasmā sā , loṇadhūpanaṃ viya sabbabyañjanesu , sabbakammikaamacco viya ca sabbarājakiccesu , sabbattha icchitabbā .

Tenāha ‘‘ sati ca pana sabbatthikā vuttā bhagavatā .

Kiṃ kāraṇā ?

Cittañhi satipaṭisaraṇaṃ , ārakkhapaccupaṭṭhānāP0.278 ca sati ;

na vinā satiyā cittassa paggahaniggaho hotī ’’ ti .

Duppaññapuggalaparivajjanā nāma khandhādibhede anogāḷhapaññānaṃ dummedhapuggalānaṃ ārakā parivajjanaṃ .

Paññavantapuggalasevanā nāma samapaññāsalakkhaṇapariggāhikāya udayabbayapaññāya samannāgatapuggalasevanā .

Gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā nāma gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā .

Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu dhammavicayasambojjhaṅgasamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatā .

Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti .

Vīriyasambojjhaṅgassa –

‘‘ Atthi , bhikkhave , ārambhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu .

Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya , uppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.232)–

Evaṃ uppādo hoti .

ApicaV0.264 ekādasa dhammā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – apāyabhayapaccavekkhaṇatā , ānisaṃsadassāvitā , gamanavīthipaccavekkhaṇatā , piṇḍapātāpacāyanatāM0.266 , dāyajjamahattapaccavekkhaṇatā , satthumahattapaccavekkhaṇatā , jātimahattapaccavekkhaṇatā , sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇatā , kusītapuggalaparivajjanatā , āraddhavīriyapuggalasevanatā , tadadhimuttatāti .

Tattha nirayesu pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāya mahādukkhaṃ anubhavanakālepi , tiracchānayoniyaṃ jālakkhipakumīnādīhi gahitakālepi , pācanakaṇṭakādippahārāvitunnassa pana sakaṭavahanādikālepi , pettivisaye anekānipi vassasahassāni ekaṃ buddhantarampi khuppipāsāhi āturībhūtakālepi , kālakañjikaasuresu saṭṭhihatthaasītihatthappamāṇenaP0.279 aṭṭhicammamatteneva attabhāvena vātātapādidukkhānubhavanakālepi na sakkā vīriyasambojjhaṅgaṃ uppādetuṃ .

‘ Ayameva te , bhikkhu , kālo vīriyakaraṇāyā ’ ti evaṃ apāyabhayaṃ paccavekkhantassāpi vīriyasambojjhaṅgo uppajjati .

‘ Na sakkā kusītena nava lokuttaradhammā laddhuṃ ;

āraddhavīriyeneva sakkā ;

ayamānisaṃso vīriyassā ’ ti evaṃ ānisaṃsadassāvinopi uppajjati .

‘ Sabbabuddhapaccekabuddhamahāsāvakeheva te gatamaggo gantabbo ;

so ca na sakkā kusītena gantun ’ ti evaṃ gamanavīthiṃ paccavekkhantassāpi uppajjati .

‘ Ye taṃ piṇḍapātādīhi upaṭṭhahanti , ime te manussā neva ñātakā , na dāsakammakarā , nāpi taṃ nissāya ‘ jīvissāmā ’ ti te paṇītāni piṇḍapātādīni denti ;

atha kho attano kārānaṃ mahapphalataṃ paccāsiṃsamānā denti .

Satthārāpi ‘ ayaṃ ime paccaye paribhuñjitvā kāyadaḷhībahulo sukhaṃ viharissatī ’ ti na evañca sampassatā tuyhaṃ paccayā anuññatā ;

atha kho ‘ ayaṃ ime paribhuñjamāno samaṇadhammaṃ katvā vaṭṭadukkhato muccissatī ’ ti te paccayā anuññātā .

So dāni tvaṃ kusīto viharanto na taṃ piṇḍapātaṃ apacāyissasi .

Āraddhavīriyasseva hi piṇḍapātāpacāyanaṃ nāma hotī ’ ti evaṃ piṇḍapātāpacāyanaṃ paccavekkhantassāpi uppajjati , mahāmittattherassa viya .

Thero kira kassakaleṇe nāma paṭivasati .

Tassa ca gocaragāme ekā mahāupāsikā theraṃ puttaṃ katvā paṭijaggati .

Sā ekadivasaṃ araññaṃ gacchantī dhītaraṃ āha –

‘‘ amma , asukasmiṃ ṭhāne purāṇataṇḍulā , asukasmiṃ khīraṃ , asukasmiṃ sappi , asukasmiṃ phāṇitaṃ .

TavaV0.265 bhātikassa ayyamittassa āgatakāle bhattaṃ pacitvā khīrasappiphāṇitehi saddhiṃ dehiM0.267 , tvañca bhuñjeyyāsī ’’ ti .

‘‘ Tvaṃ pana kiṃ bhuñjissasi , ammā ’’ ti ?

‘‘ Ahaṃ pana hiyyo pakkaṃ pārivāsikabhattaṃ kañjiyena bhuttamhī ’’ ti .

‘‘ Divā kiṃ bhuñjissasi , ammā ’’ ti ?

‘‘ Sākapaṇṇaṃ pakkhipitvā kaṇataṇḍulehi ambilayāguṃ pacitvā ṭhapehi , ammā ’’ ti .

Thero cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ nīharantova taṃ saddaṃ sutvā attānaṃ ovadi –

‘ mahāupāsikā kira kañjiyenaP0.280 pārivāsikabhattaṃ bhuñji ;

divāpi kaṇapaṇṇambilayāguṃ bhuñjissati ;

tuyhaṃ atthāya pana purāṇataṇḍulādīni ācikkhati .

Taṃ nissāya kho panesā neva khettaṃ , na vatthuṃ , na bhattaṃ , na vatthaṃ paccāsīsati ;

tisso pana sampattiyo patthayamānā deti .

Tvaṃ etissā tā sampattiyo dātuṃ sakkhissasi , na sakkhissasīti ?

Ayaṃ kho pana piṇḍapāto tayā sarāgena sadosena samohena na sakkā bhuñjitun ’ ti pattaṃ thavikāya pakkhipitvā gaṇṭhikaṃ muñcitvā nivattitvā kassakaleṇameva gantvā pattaṃ heṭṭhāmañce cīvaraṃ cīvaravaṃse ṭhapetvā ‘ arahattaṃ apāpuṇitvā na nikkhamissāmī ’ ti vīriyaṃ adhiṭṭhahitvā nisīdi .

Dīgharattaṃ appamatto hutvā nivutthabhikkhu vipassanaṃ vaḍḍhetvā purebhattameva arahattaṃ patvā vikasamānamiva padumaṃ mahākhīṇāsavo sitaṃ karontova nisīdi .

Leṇadvāre rukkhamhi adhivatthā devatā –

‘‘ Namo te purisājañña , namo te purisuttama ;

Yassa te āsavā khīṇā , dakkhiṇeyyosi mārisā ’’ ti .

Udānaṃ udānetvā –

‘ bhante , piṇḍāya paviṭṭhānaṃ tumhādisānaṃ arahantānaṃ bhikkhaṃ datvā mahallakitthiyo dukkhā muccissantī ’ ti āha .

Thero uṭṭhahitvā dvāraṃ vivaritvā kālaṃ olokento ‘ pātoyevā ’ ti ñatvā pattacīvaramādāya gāmaṃ pāvisi .

Dārikāpi bhattaṃ sampādetvā ‘ idāni me bhātā āgamissati , idāni me bhātā āgamissatīti dvāraṃ vivaritvā olokayamānā nisīdi .

Sā , there gharadvāraṃ sampatte , pattaṃ gahetvā sappiphāṇitayojitassa khīrapiṇḍapātassa pūretvā hatthe ṭhapesi .

Thero ‘ sukhaṃ hotū ’ ti anumodanaṃ katvā pakkāmi .

Sāpi taṃ olokayamānā aṭṭhāsi .

TherassaM0.268V0.266 hi tadā ativiya parisuddho chavivaṇṇo ahosi , vippasannāni indriyāni , mukhaṃ bandhanā muttatālapakkaṃ viya ativiya virocittha .

Mahāupāsikā araññā āgantvā –

‘‘ kiṃ , amma , bhātiko te āgato ’’ ti pucchi .

Sā sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi .

Upāsikā ‘ ajja me puttassa pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pattan ’ ti ñatvā ‘‘ abhiramati te , amma , bhātā buddhasāsane , na ukkaṇṭhatī ’’ ti āha .

Mahantaṃ kho panetaṃ satthu dāyajjaṃ yadidaṃ satta ariyadhanāni nāma .

Taṃ na sakkā kusītena gahetuṃ .

Yathā hiP0.281 vippaṭipannaṃ puttaṃ mātāpitaro ‘ ayaṃ amhākaṃ aputto ’ ti paribāhiraṃ karonti ;

so tesaṃ accayena dāyajjaṃ na labhati ;

evaṃ kusītopi idaṃ ariyadhanadāyajjaṃ na labhati , āraddhavīriyova labhatīti dāyajjamahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati .

‘ Mahā kho pana te satthā .

Satthuno hi te mātukucchismiṃ paṭisandhigaṇhanakālepi abhinikkhamanepi abhisambodhiyampi dhammacakkapavattanayamakapāṭihāriyadevorohanaāyusaṅkhāravossajjanesupi parinibbānakālepi dasasahassilokadhātu kampittha .

Yuttaṃ nu te evarūpassa satthuno sāsane pabbajitvā kusītena bhavitun ’ ti evaṃ satthumahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati .

‘ Jātiyāpi tvaṃ idāni na lāmakajātikosi ;

asambhinnāya mahāsammatapaveṇiyā āgate okkākarājavaṃse jāto ;

sirisuddhodanamahārājassa ca mahāmāyādeviyā ca nattā ;

rāhulabhaddassa kaniṭṭho .

Tayā nāma evarūpena jinaputtena hutvā na yuttaṃ kusītena viharitun ’ ti evaṃ jātimahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati .

‘ Sāriputtamoggallānā ceva asītimahāsāvakā ca vīriyeneva lokuttaradhammaṃ paṭivijjhiṃsu .

Tvaṃ etesaṃ sabrahmacārīnaṃ maggaṃ paṭipajjasi , nappaṭipajjasī ’ ti evaṃ sabrahmacārimahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati .

Kucchiṃ pūretvā ṭhitaajagarasadise vissaṭṭhakāyikacetasikavīriye kusītapuggale parivajjentassāpi āraddhavīriye pahitatte puggale sevantassāpi ṭhānanisajjādīsu viriyuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati .

Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti .

PītisambojjhaṅgassaM0.269 –

‘‘ AtthiV0.267 , bhikkhave , pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā .

Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā pītisambojjhaṅgassa uppādāya , uppannassa vā pītisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.232)–

Evaṃ uppādo hoti .

Tattha pītiyeva pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā nāma .

Tassā uppādakamanasikāroP0.282 yonisomanasikāro nāma .

Apica ekādasa dhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – buddhānussati , dhammasaṅghasīlacāgadevatānussati , upasamānussati , lūkhapuggalaparivajjanatā , siniddhapuggalasevanatā , pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇatā , tadadhimuttatāti .

Buddhaguṇe anussarantassāpi hi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjati ;

dhammasaṅghaguṇe anussarantassāpi , dīgharattaṃ akkhaṇḍaṃ katvā rakkhitaṃ catupārisuddhisīlaṃ paccavekkhantassāpi , gihino dasasīlaṃ pañcasīlaṃ paccavekkhantassāpi , dubbhikkhabhayādīsu paṇītaṃ bhojanaṃ sabrahmacārīnaṃ datvā ‘ evaṃ nāma adamhā ’ ti cāgaṃ paccavekkhantassāpi , gihinopi evarūpe kāle sīlavantānaṃ dinnadānaṃ paccavekkhantassāpi , yehi guṇehi samannāgatā devatā devattaṃ pattā tathārūpānaṃ guṇānaṃ attani atthitaṃ paccavekkhantassāpi , samāpattiyā vikkhambhite kilese saṭṭhipi sattatipi vassāni na samudācarantīti paccavekkhantassāpi , cetiyadassanabodhidassanatheradassanesu asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve buddhādīsu pasādasinehābhāvena gadrabhapiṭṭhe rajasadise lūkhapuggale parivajjentassāpi , buddhādīsu pasādabahule muducitte siniddhapuggale sevantassāpi , ratanattayaguṇaparidīpake pasādanīyasuttante paccavekkhantassāpi , ṭhānanisajjādīsu pītiuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati .

Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti .

PassaddhisambojjhaṅgassaM0.270 –

‘‘ AtthiV0.268 , bhikkhave , kāyapassaddhi cittapassaddhi .

Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya , uppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.232)–

Evaṃ uppādo hoti .

Apica satta dhammā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – paṇītabhojanasevanatā , utusukhasevanatāP0.283 , iriyāpathasukhasevanatā , majjhattapayogatā , sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā , passaddhikāyapuggalasevanatā , tadadhimuttatāti .

Paṇītañhi siniddhaṃ sappāyabhojanaṃ bhuñjantassāpi , sītuṇhesu utūsu ṭhānādīsu ca iriyāpathesu sappāyaṃ utuñca iriyāpathañca sevantassāpi passaddhi uppajjati .

Yo pana mahāpurisajātiko sabbautuiriyāpathakkhamova hoti , na taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Yassa sabhāgavisabhāgatā atthi , tasseva visabhāge utuiriyāpathe vajjetvā sabhāge sevantassāpi uppajjati .

Majjhattapayogo vuccati attano ca parassa ca kammassakatapaccavekkhaṇā ;

iminā majjhattapayogena uppajjati .

Yo leḍḍudaṇḍādīhi paraṃ viheṭhayamānova vicarati , evarūpaṃ sāraddhakāyaṃ puggalaṃ parivajjentassāpi , saṃyatapādapāṇiṃ passaddhakāyaṃ puggalaṃ sevantassāpi , ṭhānanisajjādīsu passaddhiuppādanatthāya ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati .

Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti .

Samādhisambojjhaṅgassa –

‘‘ Atthi , bhikkhave , samathanimittaṃ abyagganimittaṃ .

Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya , uppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.232)–

Evaṃ uppādo hoti .

Tattha samathova samathanimittaṃ , avikkhepaṭṭhena ca abyagganimittanti .

ApicaM0.271 ekādasa dhammā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – vatthuvisadakiriyatāV0.269 , indriyasamattapaṭipādanatā , nimittakusalatā , samaye cittassa paggaṇhanatā , samaye cittassa niggahaṇanatā , samaye sampahaṃsanatā , samaye ajjhupekkhaṇatā , asamāhitapuggalaparivajjanatā , samāhitapuggalasevanatā , jhānavimokkhapaccavekkhaṇatā , tadadhimuttatāti .

Tattha vatthuvisadakiriyatā ca indriyasamattapaṭipādanatā ca vuttanayeneva veditabbā .

Nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā .

Samaye cittassa paggahaṇanatāti yasmiṃ samaye atisithilavīriyatādīhiP0.284 līnaṃ cittaṃ hoti , tasmiṃ samaye dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa paggaṇhanaṃ .

Samaye cittassa niggahaṇanatāti yasmiṃ samaye accāraddhavīriyatādīhi uddhaṭaṃ cittaṃ hoti , tasmiṃ samaye passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa niggaṇhanaṃ .

Samaye sampahaṃsanatāti yasmiṃ samaye cittaṃ paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānadhigamena vā nirassādaṃ hoti , tasmiṃ samaye aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena saṃvejeti .

Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri , apāyadukkhaṃ pañcamaṃ , atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ , anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ , paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti .

Ratanattayaguṇānussaraṇena ca pasādaṃ janeti .

Ayaṃ vuccati samaye sampahaṃsanatāti .

Samaye ajjhupekkhanatā nāma yasmiṃ samaye sammāpaṭipattiṃ āgamma alīnaṃ anuddhaṭaṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ cittaṃ hoti , tadāyaṃ paggahaniggahasampahaṃsanesu na byāpāraṃ āpajjati sārathī viya samappavattesu assesu .

Ayaṃ vuccati samaye ajjhupekkhanatāti .

Asamāhitapuggalaparivajjanatā nāma upacāraṃ vā appanaṃ vā appattānaṃ vikkhittacittānaṃ puggalānaṃ ārakā parivajjanaṃ .

Samāhitapuggalasevanatā nāma upacārena vā appanāya vā samāhitacittānaṃ sevanā bhajanā payirupāsanā .

Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu samādhiuppādanatthaṃyeva ninnapoṇapabbhāracittatā .

Evañhi paṭipajjato esa uppajjati .

Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti .

Upekkhāsambojjhaṅgassa –

‘‘ Atthi , bhikkhave , upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā .

Tattha yonisomanasikārabahulīkāroV0.270 – ayamāhāro anuppannassaM0.272 vā upekkhāsambojjhaṅgassaP0.285 uppādāya , uppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.232)–

Evaṃ uppādo hoti .

Tattha upekkhāva upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā nāma .

Apica pañca dhammā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – sattamajjhattatā , saṅkhāramajjhattatā , sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā , sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanatā , tadadhimuttatāti .

Tattha dvīhākārehi sattamajjhattataṃ samuṭṭhāpeti –

‘ tvaṃ attano kammena āgantvā attanova kammena gamissasi .

Esopi attano kammena āgantvā attanova kammena gamissati .

Tvaṃ kaṃ kelāyasī ’ ti evaṃ kammassakatapaccavekkhaṇena ca ‘ paramatthato sattoyeva natthi .

So tvaṃ kaṃ kelāyasī ’ ti evaṃ nissattapaccavekkhaṇena ca .

Dvīhevākārehi saṅkhāramajjhattataṃ samuṭṭhāpeti –

‘ idaṃ cīvaraṃ anupubbena vaṇṇavikārañceva jiṇṇabhāvañca upagantvā pādapuñchanacoḷakaṃ hutvā yaṭṭhikoṭiyā chaḍḍanīyaṃ bhavissati .

Sace panassa sāmiko bhaveyya , nāssa evaṃ vinassituṃ dadeyyā ’ ti evaṃ assāmikabhāvapaccavekkhaṇena ca .

‘ Anaddhaniyaṃ idaṃ tāvakālikan ’ ti evaṃ tāvakālikabhāvapaccavekkhaṇena ca .

Yathā ca cīvare , evaṃ pattādīsupi yojanā kātabbā .

Sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatāti ettha yo puggalo gihī vā attano puttadhītādike , pabbajito vā attano antevāsikasamānupajjhāyakādike mamāyati , sahattheneva nesaṃ kesacchedanasūcikammacīvaradhovanarajanapattapacanādīni karoti , muhuttampi apassanto ‘ asuko sāmaṇero kuhiṃ ?

Asuko daharo kuhin ’ ti ?

Bhantamigo viya ito cito ca āloketi ;

aññena kesacchedanādīnaṃ atthāya ‘ muhuttaṃ tāva asukaṃ pesethā ’ ti yāciyamānopi ‘ amhepi taṃ attano kammaṃ na kārema , tumhe naṃ gahetvā kilamessathā ’ ti na deti – ayaṃ sattakelāyano nāma .

YoM0.273 pana cīvarapattathālakakattarayaṭṭhiādīniP0.286 mamāyati , aññassa hatthena parāmasitumpi na deti , tāvakālikaṃ yācitopi ‘ mayampi imaṃ mamāyantā na paribhuñjāma , tumhākaṃ kiṃ dassāmā ’ ti vadati – ayaṃ saṅkhārakelāyano nāma .

Yo pana tesu dvīsupi vatthūsu majjhatto udāsīno – ayaṃ sattasaṅkhāramajjhatto nāma .

Iti ayaṃ upekkhāsambojjhaṅgo evarūpe sattasaṅkhārakelāyanapuggaleV0.271 ārakā parivajjentassāpi , sattasaṅkhāramajjhattapuggale sevantassāpi , ṭhānanisajjādīsu taduppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati .

Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti .

Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .

Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā .

Imesupi dvīsu pabbesu suddhavipassanāva kathitā .

Iti ime cattāro satipaṭṭhānā pubbabhāge nānācittesu labbhanti .

Aññeneva hi cittena kāyaṃ pariggaṇhāti , aññena vedanaṃ , aññena cittaṃ , aññena dhamme pariggaṇhāti ;

lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacitteyeva labbhanti .

Ādito hi kāyaṃ pariggaṇhitvā āgatassa vipassanāsampayuttā sati kāyānupassanā nāma .

Tāya satiyā samannāgato puggalo kāyānupassī nāma .

Vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyamaggaṃ pattassa maggakkhaṇe maggasampayuttā sati kāyanupassanā nāma .

Tāya satiyā samannāgato puggalo kāyānupassī nāma .

Vedanaṃ pariggaṇhitvā ….

Cittaṃ pariggaṇhitvā ….

Dhamme pariggaṇhitvā āgatassa vipassanāsampayuttā sati dhammānupassanā nāma .

Tāya satiyā samannāgato puggalo dhammānupassī nāma .

Vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyamaggaṃ pattassa maggakkhaṇe maggasampayuttā sati dhammānupassanā nāma .

Tāya satiyā samannāgato puggalo dhammānupassī nāma .

Evaṃ tāva desanā puggale tiṭṭhati .

Kāye pana ‘ subhan ’ ti vipallāsappahānā kāyapariggāhikā sati maggena samijjhatīti kāyānupassanā nāma .

Vedanāya ‘ sukhan ’ ti vipallāsappahānā vedanāpariggāhikā sati maggena samijjhatīti vedanānupassanā nāma .

Citte ‘ niccan ’ ti vipallāsappahānā cittapariggāhikā sati maggena samijjhatīti cittānupassanā nāma .

Dhammesu ‘ attā ’ ti vipallāsappahānā dhammapariggāhikāP0.287 sati maggena samijjhatīti dhammānupassanā nāma .

Iti ekāva maggasampayuttā sati catukiccasādhanaṭṭhena cattāriM0.274 nāmāni labhati .

Tena vuttaṃ –

‘ lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacitteyeva labbhantī ’ ti .

Suttantabhājanīyavaṇṇanā .

Issues

Select Version

Vibhaṅga-aṭṭhakathā

Vibhaṅga-aṭṭhakathā