2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
183. Abhidhammabhājanīye
M0.72 sarūpeneva sabbāpi dhātuyo dassento aṭṭhārasa dhātuyo – cakkhudhātu rūpadhātūtiādimāha .Tattha uddesavāre tāva –
Atthato lakkhaṇādito , kamatāvatvasaṅkhato ;
Paccayā atha daṭṭhabbā , veditabbo vinicchayo .
Tattha ‘ atthato ’ ti cakkhatīti cakkhu .
Rūpayatīti rūpaṃ .
Cakkhussa viññāṇaṃ cakkhuviññāṇan ti evamādinā tāva nayena cakkhādīnaṃ visesatthato veditabbo vinicchayo .
Avisesena pana vidahati , dhīyate , vidhānaṃ , vidhīyate etāya , ettha vā dhīyatīti dhātu .
Lokiyā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā suvaṇṇarajatādidhātuyo viya suvaṇṇarajatādiṃ
V0.71 anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahantiP0.77 ;bhārahārehi ca bhāro viya sattehi dhīyante dhārīyanteti attho .
Dukkhavidhānamattameva cetā avasavattanato .
Etāhi ca karaṇabhūtāhi saṃsāradukkhaṃ sattehi anuvidhīyati ;
tathāvihitañcetaṃ etāsveva dhīyati ṭhapīyatīti attho .
Iti cakkhādīsu ekeko dhammo yathāsambhavaṃ vidahati dhīyatetiādiatthavasena dhātūti vuccati .
Apica yathā titthiyānaṃ attā nāma sabhāvato natthi , na evametā .
Etā pana attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo .
Yathā ca loke vicittā haritālamanosilādayo silāvayavā dhātuyoti vuccanti , evametāpi dhātuyo viya dhātuyo .
Vicittā hetā ñāṇañeyyāvayavāti .
Yathā vā sarīrasaṅkhātassa samudāyassa avayavabhūtesu rasasoṇitādīsu aññamaññaṃ visabhāgalakkhaṇaparicchinnesu dhātusamaññā , evametesupi pañcakkhandhasaṅkhātassa attabhāvassa avayavesu dhātusamaññā veditabbā .
Aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnā hete cakkhādayoti .
Apica dhātūti nijjīvamattassetaṃ adhivacanaṃ .
Tathā hi bhagavā –
‘‘ cha dhāturo ayaṃ , bhikkhu , puriso ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.343-344) jīvasaññāsamūhanatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti .
Tasmā yathāvuttenatthena cakkhu ca taṃ dhātu cāti cakkhudhātu
M0.73 … pe … manoviññāṇañca taṃ dhātu cāti manoviññāṇadhātūti evaṃ tāvettha atthato viññātabbo vinicchayo .‘ Lakkhaṇādito ’ ti cakkhādīnaṃ lakkhaṇādito pettha veditabbo vinicchayo .
Tāni ca pana tesaṃ lakkhaṇādīni heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāni .
‘ Kamato ’ ti idhāpi pubbe vuttesu uppattikkamādīsu desanākkamova yujjati .
So ca panāyaṃ hetuphalānupubbavavatthānavasena vutto .
Cakkhudhātu rūpadhātūti idañhi dvayaṃ hetu .
Cakkhuviññāṇadhātūti phalaṃ .
Evaṃ sabbattha kamato veditabbo vinicchayo .
‘ Tāvatvato ’ ti tāvabhāvato .
Idaṃ vuttaṃ hoti – tesu tesu hi suttābhidhammapadesesu ābhādhātu , subhadhātu , ākāsānañcāyatanadhātu , viññāṇañcāyatanadhātu , ākiñcaññāyatanadhātu
P0.78 , nevasaññānāsaññāyatanadhātu , saññāvedayitanirodhadhātu , kāmadhātu , byāpādadhātu , vihiṃsādhātu , nekkhammadhātu , abyāpādadhātu , avihiṃsādhātu , sukhadhātu , dukkhadhātu , somanassadhātu , domanassadhātu , upekkhādhātuV0.72 , avijjādhātu , ārambhadhātu , nikkamadhātu , parakkamadhātu , hīnadhātu , majjhimadhātu , paṇītadhātu , pathavīdhātu , āpodhātu , tejodhātu , vāyodhātu , ākāsadhātu , viññāṇadhātu , saṅkhatadhātu , asaṅkhatadhātu , anekadhātunānādhātulokoti evamādayo aññāpi dhātuyo dissanti .Evaṃ sati sabbāsaṃ vasena paricchedaṃ akatvā kasmā aṭṭhārasāti ayameva paricchedo katoti ce ?
Sabhāvato vijjamānānaṃ sabbadhātūnaṃ tadantogadhattā .
Rūpadhātuyeva hi ābhādhātu .
Subhadhātu pana rūpādippaṭibaddhā .
Kasmā ?
Subhanimittattā .
Subhanimittañhi subhadhātu .
Tañca rūpādivinimuttaṃ na vijjati , kusalavipākārammaṇā vā rūpādayo eva subhadhātūti rūpādimattamevesā .
Ākāsānañcāyatanadhātuādīsu cittaṃ manoviññāṇadhātu .
Sesā dhammā dhammadhātu .
Saññāvedayitanirodhadhātu pana sabhāvato natthi ;
dhātudvayanirodhamattameva hi sā .
Kāmadhātu dhammadhātumattaṃ vā hoti , yathāha ‘‘ tattha katamā kāmadhātu ?
Kāmapaṭisaṃyutto takko … pe … micchāsaṅkappo ’’ ti ;
aṭṭhārasapi dhātuyo
M0.74 vā , yathāha ‘‘ heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ katvā uparito paranimmitavasavattideve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhadhātuāyatanā , rūpā , vedanā , saññā , saṅkhārā , viññāṇaṃ – ayaṃ vuccati kāmadhātū ’’ ti .Nekkhammadhātu dhammadhātu eva ;
‘‘ sabbepi kusalā dhammā nekkhammadhātū ’’ ti vā vacanato manoviññāṇadhātupi hotiyeva .
Byāpādavihiṃsāabyāpādaavihiṃsāsukhadukkhasomanassadomanassupekkhāavijjāārambhanikkamaparakkamadhātuyo dhammadhātuyeva .
Hīnamajjhimapaṇītadhātuyo aṭṭhārasadhātumattameva .
Hīnā hi cakkhādayo hīnadhātu .
Majjhimapaṇītā cakkhādayo majjhimā ceva paṇītā ca dhātū .
Nippariyāyena pana akusalā
P0.79 dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo hīnadhātu .Lokiyā kusalābyākatā ubhopi cakkhudhātuādayo ca majjhimadhātu .
Lokuttarā pana dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo paṇītadhātu .
Pathavītejovāyodhātuyo phoṭṭhabbadhātuyeva .
Āpodhātu ākāsadhātu ca dhammadhātuyeva .
Viññāṇadhātu cakkhuviññāṇādisattaviññāṇadhātusaṅkhepoyeva .
Sattarasa dhātuyo dhammadhātuekadeso ca saṅkhatadhātu .
Asaṅkhatadhātu pana dhammadhātuekadesova .
Anekadhātunānādhātuloko pana aṭṭhārasadhātuppabhedamattamevāti .
Iti sabhāvato vijjamānānaṃ sabbadhātūnaṃ tadantogadhattā aṭṭhāraseva vuttāti .
Apica vijānanasabhāve viññāṇe jīvasaññīnaṃ jīvasaññāsamūhanatthampi aṭṭhāraseva vuttā
V0.73 .Santi hi sattā vijānanasabhāve viññāṇe jīvasaññino .
Tesaṃ cakkhusotaghānajivhākāyaviññāṇamanoviññāṇadhātubhedena tassā anekattaṃ , cakkhurūpādipaccayāyattavuttitāya aniccatañca pakāsetvā dīgharattānusayitaṃ jīvasaññaṃ samūhanitukāmena bhagavatā aṭṭhārasa dhātuyo pakāsitā .
Kiñca bhiyyo ?
Tathā veneyyajjhāsayavasena ;
ye ca imāya nātisaṅkhepavitthārāya desanāya veneyyā sattā , tadajjhāsayavasena ca aṭṭhāraseva pakāsitā .
Saṅkhepavitthāranayena
M0.75 tathā tathā hi ,Dhammaṃ pakāsayati esa yathā yathāssa ;
Saddhammatejavihataṃ vilayaṃ khaṇena ,
Veneyyasattahadayesu tamo payātīti .
Evamettha ‘ tāvatvato ’ veditabbo vinicchayo .
‘ Saṅkhato ’ ti cakkhudhātu tāva jātito eko dhammotveva saṅkhaṃ gacchati cakkhupasādavasena .
Tathā sotaghānajivhākāyarūpasaddagandharasadhātuyo sotapasādādivasena .
Phoṭṭhabbadhātu pana pathavītejovāyovasena tayo dhammāti saṅkhaṃ gacchati .
Cakkhuviññāṇadhātu kusalākusalavipākavasena dve dhammāti saṅkhaṃ gacchati .
Tathā
P0.80 sotaghānajivhākāyaviññāṇadhātuyo .Manodhātu pana pañcadvārāvajjanakusalākusalavipākasampaṭicchanavasena tayo dhammāti saṅkhaṃ gacchati .
Dhammadhātu tiṇṇaṃ arūpakkhandhānaṃ , soḷasannaṃ sukhumarūpānaṃ , asaṅkhatāya ca dhātuyā vasena vīsatidhammāti saṅkhaṃ gacchati .
Manoviññāṇadhātu sesakusalākusalābyākataviññāṇavasena chasattatidhammāti saṅkhaṃ gacchatīti evamettha ‘ saṅkhato ’ veditabbo vinicchayo .
‘ Paccayā ’ ti cakkhudhātuādīnaṃ cakkhuviññāṇadhātuādīsu paccayato veditabbo vinicchayo .
So panetesaṃ paccayabhāvo niddesavāre āvi bhavissati .
‘ Daṭṭhabbā ’ ti daṭṭhabbatopettha vinicchayo veditabboti attho .
Sabbā eva hi saṅkhatā dhātuyo pubbantāparantavivittato , dhuvasubhasukhattabhāvasuññato , paccayāyattavuttito ca daṭṭhabbā .
Visesato panettha bheritalaṃ viya cakkhudhātu daṭṭhabbā , daṇḍo viya rūpadhātu , saddo viya cakkhuviññāṇadhātu
V0.74 .Tathā ādāsatalaṃ viya cakkhudhātu , mukhaṃ viya rūpadhātu , mukhanimittaṃ viya cakkhuviññāṇadhātu .
Atha vā ucchutilāni viya cakkhudhātu , yantacakkayaṭṭhi viya rūpadhātu , ucchurasatelāni viya cakkhuviññāṇadhātu .
Tathā adharāraṇī viya cakkhudhātu , uttarāraṇī viya rūpadhātu , aggi viya cakkhuviññāṇadhātu .
Esa nayo sotadhātuādīsupi .
Manodhātu pana yathāsambhavato cakkhuviññāṇadhātuādīnaṃ purecarānucarā viya daṭṭhabbā .
Dhammadhātuyā vedanākkhandho sallamiva sūlamiva ca daṭṭhabbo
M0.76 ;saññāsaṅkhārakkhandhā vedanāsallasūlayogā āturā viya ;
puthujjanānaṃ vā saññā āsādukkhajananato rittamuṭṭhi viya , ayathābhuccanimittaggāhakato vanamigo viya ;
saṅkhārā paṭisandhiyaṃ pakkhipanato aṅgārakāsuyaṃ khipanakapuriso viya , jātidukkhānubandhanato rājapurisānubandhacorā viya , sabbānatthāvahassa khandhasantānassa hetuto visarukkhabījāni viya ;
rūpaṃ nānāvidhūpaddavanimittato khuracakkaṃ viya daṭṭhabbaṃ .
Asaṅkhatā pana dhātu amatato santato khemato ca daṭṭhabbā .
Kasmā ?
Sabbānatthapaṭipakkhabhūtattā .
Manoviññāṇadhātu gahitārammaṇaṃ
P0.81 muñcitvāpi aññaṃ gahetvāva pavatanato vanamakkaṭo viya , duddamanato assakhaḷuṅko viya , yatthakāmanipātito vehāsaṃ khittadaṇḍo viya , lobhadosādinānappakārakilesayogato raṅganaṭo viya daṭṭhabboti . 184. Niddesavāre cakkhuñca paṭicca rūpe cāti idañca dvayaṃ paṭicca aññañca kiriyāmanodhātuñceva sampayuttakhandhattayañcāti attho .
Cakkhuviññāṇadhātuyā hi cakkhu nissayapaccayo hoti , rūpaṃ ārammaṇapaccayo , kiriyamanodhātu vigatapaccayo , tayo arūpakkhandhā sahajātapaccayo .
Tasmā esā cakkhuviññāṇadhātu ime cattāro paṭicca uppajjati nāma .
Sotañca paṭiccātiādīsupi eseva nayo .
Niruddhasamanantarāti niruddhāya samanantarā .
Tajjā manodhātūti tasmiṃ ārammaṇe jātā kusalākusalavipākato duvidhā manodhātu sampaṭicchanakiccā .
Sabbadhammesu vā pana paṭhamasamannāhāroti etesu cakkhuviññāṇādīsu sabbadhammesu uppajjamānesu paṭhamasamannāhāro ;
cakkhuviññāṇadhātuādīnaṃ
V0.75 vā ārammaṇasaṅkhātesu sabbadhammesu paṭhamasamannāhāroti ayamettha attho veditabbo .Etena pañcadvārāvajjanakiccā kiriyamanodhātu gahitāti veditabbā .
Manodhātuyāpi uppajjitvā niruddhasamanantarāti ettha pi -kāro sampiṇḍanattho .
Tasmā manodhātuyāpi manoviññāṇadhātuyāpīti ayamettha attho veditabbo .
Tena yā ca vipākamanodhātuyā uppajjitvā niruddhāya samanantarā uppajjati santīraṇakiccā vipākamanoviññāṇadhātu , yā ca tassā uppajjitvā niruddhāya samanantarā uppajjati voṭṭhabbanakiccā kiriyamanoviññāṇadhātu , yā ca tassā uppajjitvā niruddhāya
M0.77 samanantarā uppajjati javanakiccā manoviññāṇadhātu – tā sabbāpi kathitā hotīti veditabbā .Manañca paṭiccāti bhavaṅgamanaṃ .
Dhamme cāti catubhūmikadhammārammaṇaṃ .
Uppajjati manoviññāṇan ti sahāvajjanakaṃ javanaṃ nibbattati .
Imasmiṃ pana ṭhāne hatthe gahitapañhaṃ nāma gaṇhiṃsu .
Mahādhammarakkhitatthero kira nāma dīghabhāṇakābhayattheraṃ hatthe gahetvā āha –
‘ paṭiccāti nāma āgataṭṭhāne
P0.82 āvajjanaṃ visuṃ na kātabbaṃ , bhavaṅganissitakameva kātabban ’ ti .Tasmā idha manoti sahāvajjanakaṃ bhavaṅgaṃ .
Manoviññāṇan ti javanamanoviññāṇaṃ .
Imasmiṃ pana abhidhammabhājanīye soḷasa dhātuyo kāmāvacarā , dve catubhūmikā lokiyalokuttaramissakā kathitāti .
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā .