Saḷāyatanapadaniddeso
229. Nāmarūpapaccayā saḷāyatananiddese –
Nāmaṃ khandhattayaṃ rūpaṃ , bhūtavatthādikaṃ mataṃ ;
Katekasesaṃ taṃ tassa , tādisasseva paccayo .
Yañhetaṃ
M0.165V0.165 saḷāyatanassa paccayabhūtaṃ nāmarūpaṃ , tattha nāmanti vedanādikkhandhattayaṃ , rūpaṃ pana sakasantatipariyāpannaṃ niyamato cattāri bhūtāni cha vatthūniP0.174 jīvitindriyanti evaṃ bhūtavatthādikaṃ matanti veditabbaṃ .Taṃ pana ‘‘ nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpan ’’ ti evaṃ katekasesaṃ ‘‘ chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatanan ’’ ti evaṃ katekasesasseva saḷāyatanassa paccayoti veditabbaṃ .
Kasmā ?
Yasmā āruppe nāmameva paccayo .
Tañca chaṭṭhāyatanasseva , na aññassa .
‘‘ Nāmapaccayā chaṭṭhāyatanan ’’ ti hi abyākatavāre vakkhati .
Idha saṅgahitameva hi tattha vibhattanti veditabbaṃ .
Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ nāmarūpaṃ saḷāyatanassa paccayo ’’ ti ?
Nāmarūpabhāve bhāvato .
Tassa tassa hi nāmassa rūpassa ca bhāve taṃ taṃ āyatanaṃ hoti , na aññathā .
Sā panassa tabbhāvabhāvībhāvatā paccayanayasmiññeva āvibhavissati .
Tasmā –
Paṭisandhiyaṃ pavatte vā , hoti yaṃ yassa paccayo ;
Yathā ca paccayo hoti , tathā neyyaṃ vibhāvinā .
Tatrāyaṃ atthadīpanā –
Nāmameva hi āruppe , paṭisandhipavattisu ;
Paccayo sattadhā chaṭṭhā , hoti taṃ avakaṃsato .
Kathaṃ ?
‘ Paṭisandhiyaṃ ’ tāva avakaṃsato sahajātaaññamaññanissayasampayuttavipākaatthiavigatapaccayehi sattadhā nāmaṃ chaṭṭhāyatanassa paccayo hoti .
Kiñci panettha hetupaccayena , kiñci āhārapaccayenāti evaṃ aññathāpi paccayo hoti .
Tassa vasena ukkaṃsāvakaṃso veditabbo .
‘ Pavatte ’ pi vipākaṃ vuttanayeneva paccayo hoti .
Itaraṃ pana avakaṃsato vuttappakāresu paccayesu vipākapaccayavajjehi chahi paccayo hoti .
Kiñci panettha hetupaccayena , kiñci āhārapaccayenāti evaṃ aññathāpi paccayo hoti .
Tassa vasena ukkaṃsāvakaṃso veditabbo .
Aññasmimpi
V0.166 bhave nāmaṃ , tatheva paṭisandhiyaṃ ;Chaṭṭhassa itaresaṃ taṃ , chahākārehi paccayo .
Āruppato
M0.166 hi aññasmimpi pañcavokārabhave taṃ vipākanāmaṃ hadayavatthuno sahāyaṃ hutvā chaṭṭhassa manāyatanassaP0.175 yathā āruppe vuttaṃ tatheva avakaṃsato sattadhā paccayo hoti .Itaresaṃ panetaṃ pañcannaṃ cakkhāyatanādīnaṃ catumahābhūtasahāyaṃ hutvā sahajāta nissayavipākavippayuttaatthiavigatavasena chahākārehi paccayo hoti .
Kiñci panettha hetupaccayena , kiñci āhārapaccayenāti evaṃ aññathāpi paccayo hoti .
Tassa vasena ukkaṃsāvakaṃso veditabbo .
Pavattepi tathā hoti , pākaṃ pākassa paccayo ;
Apākaṃ avipākassa , chadhā chaṭṭhassa paccayo .
Pavattepi hi pañcavokārabhave yathā paṭisandhiyaṃ , tatheva vipākanāmaṃ vipākassa chaṭṭhāyatanassa avakaṃsato sattadhā paccayo hoti .
Avipākaṃ pana avipākassa chaṭṭhassa avakaṃsatova tato vipākapaccayaṃ apanetvā chadhāva paccayo hoti .
Vuttanayeneva panettha ukkaṃsāvakaṃso veditabbo .
Tattheva sesapañcannaṃ , vipākaṃ paccayo bhave ;
Catudhā avipākampi , evameva pakāsitaṃ .
Tattheva hi pavatte sesānaṃ cakkhāyatanādīnaṃ pañcannaṃ cakkhuppasādādivatthukampi itarampi vipākanāmaṃ pacchājātavippayuttaatthiavigatapaccayehi catudhā paccayo hoti .
Yathā ca vipākaṃ , avipākampi evameva pakāsitaṃ .
Tasmā kusalādibhedampi tesaṃ catudhā paccayo hotīti veditabbaṃ .
Evaṃ tāva nāmameva paṭisandhiyaṃ pavatte vā yassa yassa āyatanassa paccayo hoti , yathā ca hoti , tathā veditabbaṃ .
Rūpaṃ panettha āruppa-bhave bhavati paccayo ;
Na ekāyatanassāpi , pañcakkhandhabhave pana .
Rūpato
V0.167 sandhiyaṃ vatthu , chadhā chaṭṭhassa paccayo ;Bhūtāni catudhā honti , pañcannaṃ avisesato .
Rūpato hi paṭisandhiyaṃ vatthurūpaṃ chaṭṭhassa manāyatanassa sahajātaaññamaññanissayavippayuttaatthiavigatapaccayehi chadhā paccayo hoti .
Cattāri pana bhūtāni avisesato paṭisandhiyaṃ pavatte ca yaṃ yaṃ āyatanaṃ
M0.167 uppajjati , tassa tassa vasena pañcannampi cakkhāyatanādīnaṃ sahajātanissayaatthiavigatapaccayehiP0.176 catudhā paccayā honti .Tidhā jīvitametesaṃ , āhāro ca pavattiyaṃ ;
Tāneva chadhā chaṭṭhassa , vatthu tasseva pañcadhā .
Etesaṃ pana cakkhādīnaṃ pañcannaṃ paṭisandhiyaṃ pavatte ca atthiavigataindriyavasena rūpajīvitaṃ tidhā paccayo hoti .
‘ Āhāro cā ’ ti āhāro ca atthiavigataāhāravasena tidhā paccayo hoti .
So ca kho ye sattā āhārūpajīvino , tesaṃ āhārānugate kāye pavattiyaṃyeva , no paṭisandhiyaṃ .
Tāni pana pañca cakkhāyatanādīni chaṭṭhassa cakkhusotaghānajivhākāyaviññāṇasaṅkhātassa manāyatanassa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasena chahākārehi paccayā honti pavatte , no paṭisandhiyaṃ .
Ṭhapetvā pana pañca viññāṇāni tasseva avasesamanāyatanassa vatthurūpaṃ nissayapurejātavippayuttaatthiavigatavasena pañcadhā paccayo hoti pavatte , no paṭisandhiyaṃ .
Evaṃ rūpameva paṭisandhiyaṃ pavatte vā yassa yassa āyatanassa paccayo hoti yathā ca hoti tathā veditabbaṃ .
Nāmarūpaṃ panubhayaṃ , hoti yaṃ yassa paccayo ;
Yathā ca tampi sabbattha , viññātabbaṃ vibhāvinā .
Seyyathidaṃ – paṭisandhiyaṃ tāva pañcavokārabhave khandhattayavatthurūpasaṅkhātaṃ nāmarūpaṃ chaṭṭhāyatanassa sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttavippayuttaatthiavigatapaccayādīhi paccayo
V0.168 hotīti idamettha mukhamattaṃ .Vuttanayānusārena pana sakkā sabbaṃ yojetunti na ettha vitthāro dassitoti .
Nāmarūpapaccayā saḷāyatanapadaniddeso .