Maraṇaniddeso
193. Maraṇa niddese cavanakavasena cuti ;
ekacatupañcakkhandhāya cutiyā sāmaññavacanametaṃ .
Cavanatāti bhāvavacanena lakkhaṇanidassanaṃ .
Bhedoti cutikhandhānaṃ bhaṅguppattiparidīpanaṃ
V0.94 .Antaradhānan ti ghaṭassa viya bhinnassa bhinnānaṃ cutikhandhānaṃ yena kenaci pariyāyena ṭhānābhāvaparidīpanaṃ .
Maccu maraṇan ti maccusaṅkhātaṃ maraṇaṃ .
Kālo nāma antako , tassa kiriyā kālakiriyā .
Ettāvatā sammutiyā maraṇaṃ dīpitaṃ hoti .
Idāni paramatthena dīpetuṃ khandhānaṃ bhedotiādimāha .
Paramatthena hi khandhāyeva bhijjanti , na satto nāma koci marati .
Khandhesu pana bhijjamānesu satto marati bhinnesu matoti vohāro hoti .
Ettha ca catupañcavokāravasena khandhānaṃ bhedo , ekavokāravasena kaḷevarassa nikkhepo ;
catuvokāravasena vā khandhānaṃ bhedo , sesadvayavasena
P0.101 kaḷevarassaM0.95 nikkhepo veditabbo .Kasmā ?
Bhavadvayepi rūpakāyasaṅkhātassa kaḷevarassa sambhavato .
Yasmā vā cātumahārājikādīsu khandhā bhijjanteva , na kiñci nikkhipati , tasmā tesaṃ vasena khandhānaṃ bhedo .
Manussādīsu kaḷevarassa nikkhepo .
Ettha ca kaḷevarassa nikkhepakaraṇato maraṇaṃ ‘‘ kaḷevarassa nikkhepo ’’ ti vuttaṃ .
Jīvitindriyassa upacchedoti iminā indriyabaddhasseva maraṇaṃ nāma hoti , anindriyabaddhassa maraṇaṃ nāma natthīti dasseti .
‘ Sassaṃ mataṃ , rukkho mato ’ ti idaṃ pana vohāramattameva .
Atthato pana evarūpāni vacanāni sassādīnaṃ khayavayabhāvameva dīpenti .
Idaṃ vuccati maraṇan ti idaṃ sabbampi maraṇaṃ nāma kathiyati .
Apicettha khaṇikamaraṇaṃ , sammutimaraṇaṃ , samucchedamaraṇanti ayampi bhedo veditabbo .
Tattha ‘ khaṇikamaraṇaṃ ’ nāma pavatte rūpārūpadhammānaṃ bhedo .
‘ Tisso mato , phusso mato ’ ti idaṃ ‘ sammutimaraṇaṃ ’ nāma .
Khīṇāsavassa appaṭisandhikā kālakiriyā ‘ samucchedamaraṇaṃ ’ nāma .
Imasmiṃ panatthe sammutimaraṇaṃ adhippetaṃ .
Jātikkhayamaraṇaṃ , upakkamamaraṇaṃ , sarasamaraṇaṃ , āyukkhayamaraṇaṃ , puññakkhayamaraṇantipi tasseva nāmaṃ .
Tayidaṃ cutilakkhaṇaṃ , viyogarasaṃ , vippavāsapaccupaṭṭhānaṃ .
‘ Maraṇassa dukkhaṭṭho veditabbo ’ ti ettha pana idampi sayaṃ na dukkhaṃ , dukkhassa pana vatthubhāvena dukkhanti vuttaṃ .
Maraṇantikāpi hi sārīrikā vedanā , paṭivāte gahitā ādittatiṇukkā
V0.95 viya , sarīraṃ nidahanti .Narakanimittādīnaṃ upaṭṭhānakāle balavadomanassaṃ uppajjati .
Iti imesaṃ dvinnampi dukkhānaṃ vatthubhāvena dukkhanti veditabbaṃ .
Api ca –
Pāpassa pāpakammādi , nimittamanupassato ;
Bhaddassāpasahantassa , viyogaṃ piyavatthukaṃ .
Mīyamānassa
P0.102 yaṃ dukkhaṃ , mānasaṃ avisesato ;Sabbesañcāpi yaṃ sandhi-bandhanacchedanādikaṃ .
Vitujjamānamammānaṃ , hoti dukkhaṃ sarīrajaṃ ;
Asayhamappaṭikāraṃ , dukkhassetassidaṃ yato ;
Maraṇaṃ vatthu tenetaṃ , dukkhamicceva bhāsitanti .
Apica
M0.96 imāni jātijarāmaraṇāni nāma imesaṃ sattānaṃ vadhakapaccāmittā viya otāraṃ gavesantāni vicaranti .Yathā hi purisassa tīsu paccāmittesu otārāpekkhesu vicarantesu eko vadeyya –
‘‘ ahaṃ asukaaraññassa nāma vaṇṇaṃ kathetvā etaṃ ādāya tattha gamissāmi , ettha mayhaṃ dukkaraṃ natthī ’’ ti .
Dutiyo vadeyya ‘‘ ahaṃ tava etaṃ gahetvā gatakāle pothetvā dubbalaṃ karissāmi , ettha mayhaṃ dukkaraṃ natthī ’’ ti .
Tatiyo vadeyya –
‘‘ tayā etasmiṃ pothetvā dubbale kate tiṇhena asinā sīsacchedanaṃ nāma mayhaṃ bhāro hotū ’’ ti .
Te evaṃ vatvā tathā kareyyuṃ .
Tattha paṭhamapaccāmittassa araññassa vaṇṇaṃ kathetvā taṃ ādāya tattha gatakālo viya suhajjañātimaṇḍalato nikkaḍḍhitvā yattha katthaci nibbattāpanaṃ nāma jātiyā kiccaṃ .
Dutiyassa pothetvā dubbalakaraṇaṃ viya nibbattakkhandhesu nipatitvā parādhīnamañcaparāyaṇabhāvakaraṇaṃ jarāya kiccaṃ .
Tatiyassa tiṇhena asinā sīsacchedanaṃ viya jīvitakkhayapāpanaṃ maraṇassa kiccanti veditabbaṃ .
Apicettha jātidukkhaṃ sādīnavamahākantārappaveso viya daṭṭhabbaṃ .
Jarādukkhaṃ tattha annapānarahitassa
V0.96 dubbalyaṃ viya daṭṭhabbaṃ .Maraṇadukkhaṃ dubbalassa iriyāpathapavattane vihataparakkamassa vāḷādīhi anayabyasanāpādanaṃ viya daṭṭhabbanti .