18. Dhammahadayavibhaṅgo
1. Sabbasaṅgāhikavāravaṇṇanā
978. Idāni
P0.517M0.500V0.490 tadanantare dhammahadayavibhaṅge pāḷiparicchedo tāva evaṃ veditabbo – ettha hi āditova khandhādīnaṃ dvādasannaṃ koṭṭhāsānaṃ vasena sabbasaṅgāhikavāro nāma vutto .Dutiyo tesaṃyeva dhammānaṃ kāmadhātuādīsu uppattānuppattidassanavāro nāma .
Tatiyo tattheva pariyāpannāpariyāpannadassanavāro nāma .
Catuttho tīsu bhūmīsu uppattikkhaṇe vijjamānāvijjamānadhammadassanavāro nāma .
Pañcamo tesaṃ dhammānaṃ bhūmantaravasena dassanavāro nāma .
Chaṭṭho gatīsu uppādakakammaāyuppamāṇadassanavāro nāma .
Sattamo abhiññeyyādivāro nāma .
Aṭṭhamo sārammaṇānārammaṇavāro nāma .
Navamo tesaṃ khandhādidhammānaṃ diṭṭhasutādivasena saṅgahetvā dassanavāro nāma .
Dasamo kusalattikādivasena saṅgahetvā dassanavāro nāma .
979. Evaṃ dasahi vārehi paricchinnāya pāḷiyā paṭhame tāva sabbasaṅgāhikavāre ‘‘ avīcito yāva bhavaggaṃ etthantare kati khandhā ’’ ti pucchite ‘‘ ekoti vā … pe … cattāroti vā chāti vā avatvā pañcāti vattuṃ samattho añño natthī ’’ ti attano ñāṇabalaṃ dīpento pañcakkhandhāti pucchānurūpaṃ vissajjanaṃ āha .
Yathāpucchaṃ vissajjanañhi sabbaññubyākaraṇaṃ nāmāti vuccati .
Dvādasāyatanānītiādīsupi eseva nayo .
Rūpakkhandhādīnaṃ pabhedo khandhavibhaṅgādīsu vuttanayeneva veditabbo .
2. Uppattānuppattivāravaṇṇanā
991. Dutiyavāre
V0.491 ye dhammā kāmabhave kāmadhātusambhūtānañca sattānaṃ uppajjanti – kāmadhātuyaṃ pariyāpannā vā apariyāpannā vā – te sabbe saṅgahetvā kāmadhātuyā pañcakkhandhātiādi vuttaṃ .Rūpadhātu ādīsupi eseva nayo .
Yasmā pana rūpadhātupariyāpannānaṃ sattānaṃ ghānāyatanādīnaṃ abhāvena gandhāyatanādīni āyatanādikiccaṃ na karonti , tasmā rūpadhātuyā cha āyatanāni , nava dhātuyotiādi vuttaṃ
M0.501 .Yasmā ca okāsavasena vā sattuppattivasena
P0.518 vā apariyāpannadhātu nāma natthi , tasmā apariyāpannadhātuyāti avatvā yaṃ yaṃ apariyāpannaṃ taṃ tadeva dassetuṃ apariyāpanne kati khandhātiādi vuttaṃ .3. Pariyāpannāpariyāpannavāravaṇṇanā
999. Tatiyavāre kāmadhātupariyāpannāti kāmadhātubhajanaṭṭhena pariyāpannā ;
taṃnissitā tadantogadhā kāmadhātutveva saṅkhaṃ gatāti attho .
Sesapadesupi eseva nayo .
Pariyāpannāti bhavavasena okāsavasena ca paricchinnā .
Apariyāpannāti tathā aparicchinnā .
4. Dhammadassanavāravaṇṇanā
1007. Catutthavāre ekādasāyatanānīti saddāyatanavajjāni .
Tañhi ekantena paṭisandhiyaṃ nuppajjati .
Iminā nayena sabbattha attho veditabbo .
Sattake ‘‘ devānaṃ asurānan ’’ ti gativasena avatvā avisesena gabbhaseyyakānan ti vuttaṃ .
Tasmā yattha yattha gabbhaseyyakā sambhavanti tattha tattha tesaṃ sattāyatanāni veditabbāni .
Tathā dhātuyo .
Sesamettha uttānatthameva .
Pañcamavāre yaṃ vattabbaṃ taṃ dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ vuttameva .
6. Uppādakakammaāyuppamāṇavāravaṇṇanā
(1.) Uppādakakammaṃ
1021. Chaṭṭhavāre
V0.492 pañcahi kāmaguṇehi nānappakārehi vā iddhivisesehi dibbantīti devā .Sammutidevāti ‘ devo , devī ’ ti evaṃ lokasammutiyā devā .
Upapattidevāti devaloke uppannattā upapattiyā devā .
Visuddhidevāti sabbesaṃ devānaṃ pūjārahā sabbakilesavisuddhiyā devā .
Rājānoti muddhābhisittakhattiyā .
Deviyoti tesaṃ mahesiyo .
Kumārāti abhisittarājūnaṃ abhisittadeviyā kucchismiṃ uppannakumārā .
Uposathakammaṃ
M0.502 katvāti cātuddasādīsu aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā .Idāni yasmā parittadānādipuññakammaṃ manussasobhagyatāya paccayo , mattaso kataṃ manussasobhagyatāya adhimattaṃ , adhimattabhāvepi nānappakārabhedato nānappakārassa khattiyamahāsālādibhāvassa paccayo , tasmā tassa vasena upapattibhedaṃ dassento appekacce gahapatimahāsālānan tiādimāha .
Tattha
P0.519 mahāsāro etesanti mahāsārā ;ra-kārassa pana la-kāraṃ katvā mahāsālāti vuttaṃ .
Gahapatiyova mahāsālā , gahapatīsu vā mahāsālāti gahapatimahāsālā .
Sesesupi eseva nayo .
Tattha yassa gehe pacchimantena cattālīsakoṭidhanaṃ nidhānagataṃ hoti , kahāpaṇānañca pañca ambaṇāni divasavaḷañjo nikkhamati – ayaṃ gahapatimahāsālo nāma .
Yassa pana gehe pacchimantena asītikoṭidhanaṃ nidhānagataṃ hoti , kahāpaṇānañca dasaambaṇāni divasavaḷañjo nikkhamati – ayaṃ brāhmaṇamahāsālo nāma .
Yassa pana gehe pacchimantena koṭisatadhanaṃ nidhānagataṃ hoti , kahāpaṇānañca vīsati ambaṇāni divasavaḷañjo nikkhamati – ayaṃ khattiyamahāsālo nāma .
Sahabyatan ti sahabhāvaṃ ;
sabhāgā hutvā nibbattantīti attho .
Cātumahārājikānan tiādīsu cātumahārājikā nāma sinerupabbatassa vemajjhe honti .
Tesu pabbataṭṭhakāpi atthi , ākāsaṭṭhāpi ;
tesaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ pattā .
Khiḍḍāpadosikā , manopadosikā , sītavalāhakā , uṇhavalāhakā , candimā devaputto , sūriyo devaputtoti ete sabbepi cātumahārājikadevalokaṭṭhakā eva .
Tettiṃsa
V0.493 janā tattha upapannāti tāvatiṃsā .Apica tāvatiṃsāti tesaṃ devānaṃ nāmamevāti vuttaṃ .
Tepi atthi pabbataṭṭhakā , atthi ākāsaṭṭhakā .
Tesaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ pattā .
Tathā yāmādīnaṃ .
Ekadevalokepi hi devānaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ appattā nāma natthi .
Tattha dibbaṃ sukhaṃ yātā payātā sampattāti yāmā .
Tuṭṭhā pahaṭṭhāti tusitā .
Pakatipaṭiyattārammaṇato atirekena ramitukāmakāle yathārucite bhoge nimminitvā ramantīti nimmānaratī .
Cittācāraṃ ñatvā parehi nimmitesu bhogesu vasaṃ vattentīti paranimmitavasavattī .
(2.) Āyuppamāṇaṃ
1022. Appaṃ
M0.503 vā bhiyyoti dutiyaṃ vassasataṃ appatvā vīsāya vā tiṃsāya vā cattālīsāya vā paññāsāya vā saṭṭhiyā vā vassehi adhikampi vassasatanti attho .Sabbampi hetaṃ dutiyaṃ vassasataṃ appattattā appanti vuttaṃ .
1024. Brahmapārisajjādīsu mahābrahmānaṃ pārisajjā paricārikāti brahmapārisajjā .
Tesaṃ purohitabhāve ṭhitāti brahmapurohitā .
Vaṇṇavantatāya
P0.520 ceva dīghāyukatāya ca mahanto brahmāti mahābrahmā , tesaṃ mahābrahmānaṃ .Ime tayopi janā paṭhamajjhānabhūmiyaṃ ekatale vasanti ;
āyuantaraṃ pana nesaṃ nānā .
1025. Parittā ābhā etesanti parittābhā .
Appamāṇā ābhā etesanti appamāṇābhā .
Daṇḍadīpikāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati visaratīti ābhassarā .
Imepi tayo janā dutiyajjhānabhūmiyaṃ ekatale vasanti ;
āyuantaraṃ pana nesaṃ nānā .
1026. Parittā subhā etesanti parittasubhā .
Appamāṇā subhā etesanti appamāṇasubhā .
Subhena okiṇṇā vikiṇṇā , subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanā , suvaṇṇamañjusāya ṭhapitasampajjalitakañcanapiṇḍasassirīkāti subhakiṇhā .
Imepi tayo janā tatiyajjhānabhūmiyaṃ ekatale vasanti ;
āyuantaraṃ pana nesaṃ nānā .
1027. Ārammaṇanānattatāti
V0.494 ārammaṇassa nānattabhāvo .Manasikāranānattatādīsu pi eseva nayo .
Ettha ekassa pathavīkasiṇaṃ ārammaṇaṃ hoti … pe … ekassa odātakasiṇanti idaṃ ārammaṇanānattaṃ .
Eko pathavīkasiṇaṃ manasi karoti … pe … eko odātakasiṇanti idaṃ manasikāranānattaṃ .
Ekassa pathavīkasiṇe chando hoti … pe … ekassa odātakasiṇeti idaṃ chandanānattaṃ .
Eko pathavīkasiṇe patthanaṃ karoti … pe … eko odātakasiṇeti idaṃ paṇidhinānattaṃ .
Eko pathavīkasiṇavasena adhimuccati … pe … eko odātakasiṇavasenāti idaṃ adhimokkhanānattaṃ .
Eko pathavīkasiṇavasena cittaṃ abhinīharati … pe … eko
M0.504 odātakasiṇavasenāti idaṃ abhinīhāranānattaṃ .Ekassa pathavīkasiṇaparicchindanakapaññā hoti … pe … ekassa odātakasiṇaparicchindanakapaññāti idaṃ paññānānattaṃ .
Tattha ārammaṇamanasikārā pubbabhāgena kathitā .
Chandapaṇidhiadhimokkhābhinīhārā appanāyapi vattanti upacārepi .
Paññā pana lokiyalokuttaramissakā kathitā .
Asaññasattānan ti saññāvirahitānaṃ sattānaṃ .
Ekacce hi titthāyatane pabbajitvā ‘ cittaṃ nissāya rajjanadussanamuyhanāni nāma hontī ’ ti citte dosaṃ disvā ‘ acittakabhāvo nāma sobhano , diṭṭhadhammanibbānametan ’ ti
P0.521 saññāvirāgaṃ janetvā tatrūpagaṃ pañcamaṃ samāpattiṃ bhāvetvā tattha nibbattanti .Tesaṃ upapattikkhaṇe eko rūpakkhandhoyeva nibbattati .
Ṭhatvā nibbatto ṭhitako eva hoti , nisīditvā nibbatto nisinnakova nipajjitvā nibbatto nipannova .
Cittakammarūpakasadisā hutvā pañca kappasatāni tiṭṭhanti .
Tesaṃ pariyosāne so rūpakāyo antaradhāyati , kāmāvacarasaññā uppajjati ;
tena idha saññuppādena te devā tamhā kāyā cutāti paññāyanti .
Vipulā phalā etesanti vehapphalā .
Attano sampattiyā na hāyanti na vihāyantīti avihā .
Na kañci sattaṃ tappantīti atappā .
Sundarā dassanā abhirūpā pāsādikāti sudassā .
Suṭṭha passanti , sundarametesaṃ vā dassananti sudassī .
Sabbehi eva guṇehi ca bhavasampattiyā ca jeṭṭhā , natthettha kaniṭṭhāti akaniṭṭhā .
1028. Ākāsānañcāyatanaṃ upagatāti ākāsānañcāyatanūpagā .
Itaresupi eseva nayo
V0.495 .Iti cha kāmāvacarā , nava brahmalokā , pañca suddhāvāsā , cattāro arūpā asaññasattavehapphalehi saddhiṃ chabbīsati devalokā ;
manussalokena saddhiṃ sattavīsati .
Tattha sammāsambuddhena manussānaṃ devānañca āyuṃ paricchindamānena catūsu apāyesu bhummadevesu ca āyu paricchinnaṃ taṃ kasmāti ?
Niraye tāva kammameva pamāṇaṃ .
Yāva kammaṃ na khīyati , na tāva cavanti .
Tathā sesaapāyesu .
Bhummadevānampi kammameva pamāṇaṃ .
Tattha nibbattā hi keci
M0.505 sattāhamattaṃ tiṭṭhanti , keci addhamāsaṃ , keci māsaṃ , kappaṃ tiṭṭhamānāpi atthiyeva .Tattha manussesu gihibhāve ṭhitāyeva sotāpannāpi honti , sakadāgāmiphalampi anāgāmiphalampi arahattaphalampi pāpuṇanti .
Tesu sotāpannādayo yāvajīvaṃ tiṭṭhanti .
Khīṇāsavā pana parinibbāyanti vā pabbajanti vā .
Kasmā ?
Arahattaṃ nāma seṭṭhaguṇo , gihiliṅgaṃ hīnaṃ , taṃ hīnatāya uttamaṃ guṇaṃ dhāretuṃ na sakkoti .
Tasmā te parinibbātukāmā vā pabbajitukāmā vā honti .
Bhummadevā pana arahattaṃ patvāpi yāvajīvaṃ tiṭṭhanti .
Chasu kāmāvacaradevesu sotāpannasakadāgāmino yāvajīvaṃ tiṭṭhanti ;
anāgāminā rūpabhavaṃ gantuṃ vaṭṭati , khīṇāsavena parinibbātuṃ .
Kasmā
P0.522 ?Nilīyanokāsassa abhāvā .
Rūpāvacarārūpāvacaresu sabbepi yāvajīvaṃ tiṭṭhanti .
Tattha rūpāvacare nibbattā sotāpannasakadāgāmino na puna idhāgacchanti , tattheva parinibbāyanti .
Ete hi jhānaanāgāmino nāma .
Aṭṭhasamāpattilābhīnaṃ pana kiṃ niyameti ?
Paguṇajjhānaṃ .
Yadevassa paguṇaṃ hoti , tena uppajjati .
Sabbesu pana paguṇesu kiṃ niyameti ?
Patthanā .
Yattha upapattiṃ pattheti tattheva upapajjati .
Patthanāya asati kiṃ niyameti ?
Maraṇasamaye samāpannā samāpatti .
Maraṇasamaye samāpannā natthi , kiṃ niyameti ?
Nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti .
Ekaṃsena hi so nevasaññānāsaññāyatane upapajjati .
Navasu brahmalokesu nibbattaariyasāvakānaṃ tatrūpapattipi hoti uparūpapattipi na heṭṭhūpapatti .
Puthujjanānaṃ pana tatrūpapattipi hoti uparūpapattipi
V0.496 heṭṭhūpapattipi .Pañcasu suddhāvāsesu catūsu ca arūpesu ariyasāvakānaṃ tatrūpapattipi hoti uparūpapattipi .
Paṭhamajjhānabhūmiyaṃ nibbatto anāgāmī nava brahmaloke sodhetvā matthake ṭhito parinibbāti .
Vehapphalā , akaniṭṭhā , nevasaññānāsaññāyatananti ime tayo devalokā seṭṭhabhavā nāma .
Imesu tīsu ṭhānesu nibbattaanāgāmino neva uddhaṃ gacchanti , na adho , tattha tattheva parinibbāyantīti .
Idamettha pakiṇṇakaṃ .
7. Abhiññeyyādivāravaṇṇanā
1030. Sattamavāre
M0.506 salakkhaṇapariggāhikāya abhiññāya vasena abhiññeyyatā veditabbā .Ñātatīraṇapahānapariññānaṃ vasena pariññeyyatā .
Sā ca rūpakkhandho abhiññeyyo pariññeyyo na pahātabbotiādīsu ñātatīraṇapariññāvaseneva veditabbā .
Samudayasaccaṃ abhiññeyyaṃ pariññeyyaṃ pahātabban tiādīsu pahānapariññāvasena .
Aṭṭhamavāre rūpādiārammaṇānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ vasena sārammaṇānārammaṇatā veditabbā .
Navamavāro uttānatthoyeva .
Dasamavārepi yaṃ vattabbaṃ siyā taṃ sabbaṃ tattha tattha pañhāpucchakavāre vuttamevāti .
Sammohavinodaniyā vibhaṅgaṭṭhakathāya
Dhammahadayavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .