Chaṭṭhabalaniddeso
814. Chaṭṭhabalaniddese āsayan ti yattha sattā āsayanti nivasanti , taṃ tesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ diṭṭhigataṃ vā yathābhūtaṃ ñāṇaṃ vā .
Anusayan ti appahīnānusayitaṃ
M0.440 kilesaṃ .Caritan ti kāyādīhi abhisaṅkhataṃ kusalākusalaṃ .
Adhimuttan ti ajjhāsayaṃ .
Apparajakkhetiādīsu paññāmaye akkhimhi appaṃ parittaṃ rāgadosamoharajaṃ etesanti apparajakkhā .
Tasseva mahantatāya mahārajakkhā .
Ubhayenāpi mandakilese mahākilese ca satte dasseti .
Yesaṃ saddhādīni indriyāni tikkhāni , te tikkhindriyā .
Yesaṃ tāni mudūni , te mudindriyā .
Yesaṃ āsayādayo koṭṭhāsā sundarā , te svākārā .
Viparītā dvākārā .
Ye kathitakāraṇaṃ sallakkhenti , sukhena sakkā honti viññāpetuṃ , te suviññāpayā .
Viparītā duviññāpayā .
Ye ariyamaggapaṭivedhassa anucchavikā upanissayasampannā , te bhabbā .
Viparītā abhabbā .
815. Evaṃ
V0.433 chaṭṭhabalassa mātikaṃ ṭhapetvā idāni yathāpaṭipāṭiyā bhājento katamo ca sattānaṃ āsayotiādimāha .Tattha
P0.459 sassato lokotiādīnaṃ attho heṭṭhā nikkhepakaṇḍavaṇṇanāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .1105) vuttoyeva .Iti bhavadiṭṭhisannissitā vāti evaṃ sassatadiṭṭhiṃ vā sannissitā .
Sassatadiṭṭhi hi ettha bhavadiṭṭhīti vuttā ;
ucchedadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhīti .
Sabbadiṭṭhīnañhi sassatucchedadiṭṭhī hi saṅgahitattā sabbepi diṭṭhigatikā sattā imāva dve diṭṭhiyo sannissitā honti .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ dvayasannissito kho panāyaṃ , kaccāna , loko yebhuyyena – atthitañceva natthitañcā ’’ ti ( saṃ . ni .2.15).
Ettha hi atthitāti sassataṃ , natthitāti ucchedo .
Ayaṃ tāva vaṭṭasannissitānaṃ puthujjanasattānaṃ āsayo .
Idāni vivaṭṭasannissitānaṃ suddhasattānaṃ āsayaṃ dassetuṃ ete vā pana ubho ante anupagammātiādi vuttaṃ .
Tattha ete vā panāti eteyeva .
Ubho anteti sassatucchedasaṅkhāte dve ante .
Anupagammāti anallīyitvā .
Idappaccayatā paṭiccasamuppannesu dhammesūti idappaccayatāya ceva paṭiccasamuppannadhammesu ca .
Anulomikā khantīti vipassanāñāṇaṃ .
Yathābhūtaṃ vā ñāṇan ti maggañāṇaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yā paṭiccasamuppāde ceva paṭiccasamuppannadhammesu ca ete ubho sassatucchedaante anupagantvā vipassanā paṭiladdhā , yañca tato uttarimaggañāṇaṃ – ayaṃ sattānaṃ āsayo , ayaṃ vaṭṭasannissitānañca vivaṭṭasannissitānañca sabbesampi sattānaṃ āsayo , idaṃ vasanaṭṭhānanti .
Ayaṃ ācariyānaṃ samānatthakathā .
Vitaṇḍavādī
M0.441 panāha –‘ maggo nāma vāsaṃ viddhaṃsento gacchati , nanu tvaṃ maggo vāsoti vadesī ’ ti ?
So vattabbo ‘ tvaṃ ariyavāsabhāṇako hosi na hosī ’ ti ?
Sace pana ‘ na homī ’ ti vadati ,‘ abhāṇakatāya na jānāsī ’ ti vattabbo .
Sace ‘ bhāṇakosmī ’ ti vadati ,‘ suttaṃ āharā ’ ti vattabbo .
Sace āharati , iccetaṃ kusalaṃ ;
no ce āharati sayaṃ āharitabbaṃ –
‘‘ dasayime , bhikkhave , ariyavāsā , ye ariyā āvasiṃsu vā āvasanti vā āvasissanti vā ’’ ti ( a . ni .10.19).
Etañhi suttaṃ maggassa vāsabhāvaṃ dīpeti .
Tasmā
P0.460 sukathitamevetanti .Idaṃ pana bhagavā sattānaṃ āsayaṃ jānanto imesañca diṭṭhigatānaṃ vipassanāñāṇamaggañāṇānaṃ appavattikkhaṇepi jānāti eva .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Kāmaṃ
V0.434 sevantaññeva jānāti ‘ ayaṃ puggalo kāmagaruko kāmāsayo kāmādhimutto ’ ti .Nekkhammaṃ sevantaññeva jānāti ‘ ayaṃ puggalo nekkhammagaruko nekkhammāsayo nekkhammādhimutto ’ ti .
Byāpādaṃ … pe … abyāpādaṃ … thinamiddhaṃ … pe … ālokasaññaṃ nekkhammaṃ sevantaññeva jānāti sevantaññeva jānāti ‘ ayaṃ puggalo ālokasaññāgaruko ālokasaññāsayo ālokasaññādhimutto ’’ ti ( paṭi . ma .1.113).
816. Anusayaniddese kāmarāgo ca so appahīnaṭṭhena anusayo cāti kāmarāgānusayo .
Sesapadesupi eseva nayo .
Yaṃ loke piyarūpan ti yaṃ imasmiṃ loke piyajātikaṃ .
Sātarūpan ti sātajātikaṃ assādapadaṭṭhānaṃ iṭṭhārammaṇaṃ .
Ettha sattānaṃ rāgānusayo anusetīti etasmiṃ iṭṭhārammaṇe sattānaṃ appahīnaṭṭhena rāgānusayo anuseti .
Yathā nāma udake nimuggassa heṭṭhā ca upari ca samantabhāge ca udakameva hoti , evameva iṭṭhārammaṇe rāguppatti nāma sattānaṃ āciṇṇasamāciṇṇā .
Tathā aniṭṭhārammaṇe paṭighuppatti .
Iti imesu dvīsu dhammesūti evaṃ imesu dvīsu kāmarāgapaṭighavantesu iṭṭhāniṭṭhārammaṇadhammesu .
Avijjānupatitāti kāmarāgapaṭighasampayuttā hutvā ārammaṇakaraṇavasena avijjā anupatitā .
Tadekaṭṭhoti tāya avijjāya
M0.442 sampayuttekaṭṭhavasena ekaṭṭho .Māno ca diṭṭhi ca vicikicchā cāti navavidho māno , dvāsaṭṭhividhā diṭṭhi , aṭṭhavatthukā ca vicikicchā .
Bhavarāgānusayo panettha kāmarāgānusayeneva saṅgahitoti veditabbo .
817. Caritaniddese terasa cetanā puññābhisaṅkhāro , dvādasa apuññābhisaṅkhāro , catasso āneñjābhisaṅkhāro .
Tattha kāmāvacaro parittabhūmako , itaro mahābhūmako .
Tīsupi
P0.461 vā etesu yo koci appavipāko parittabhūmako , bahuvipāko mahābhūmakoti veditabbo . 818. Adhimuttiniddeso heṭṭhā pakāsitova .
Kasmā panāyaṃ adhimutti heṭṭhā vuttāpi puna gahitāti ?
Ayañhi heṭṭhā pāṭiyekkaṃ baladassanavasena gahitā , idha sattānaṃ tikkhindriyamudindriyabhāvadassanatthaṃ .
819. Mahārajakkhaniddese
V0.435 ussadagatānīti vepullagatāni .Pahānakkamavasena cesa uppaṭipāṭiyā niddeso kato .
820. Anussadagatānīti avepullagatāniṃ .
Tikkhindriyamudindriyaniddese upanissayaindriyāni nāma kathitāni .
Uppaṭipāṭiyā niddese panettha payojanaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ .
823. Tathā dvākāraniddesādīsu pāpāsayāti akusalāsayā .
Pāpacaritāti apuññābhisaṅkhāraparipūrakā .
Pāpādhimuttikāti sakkāyābhiratā vaṭṭajjhāsayā .
824. Svākāraniddese yasmā kalyāṇako nāma anusayo natthi , tasmā kalyāṇānusayāti na vuttaṃ .
Sesaṃ vuttavipariyāyena veditabbaṃ .
826. Bhabbābhabbaniddese kammāvaraṇenāti pañcavidhena ānantariyakammena .
Kilesāvaraṇenāti niyatamicchādiṭṭhiyā .
Vipākāvaraṇenāti ahetukapaṭisandhiyā .
Yasmā pana duhetukānampi ariyamaggapaṭivedho natthi , tasmā duhetukapaṭisandhipi vipākāvaraṇamevāti veditabbā .
Assaddhāti
M0.443 buddhādīsu saddhārahitā .Acchandikāti kattukamyatākusalacchandarahitā .
Uttarakurukā manussā acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā .
Duppaññāti bhavaṅgapaññāya parihīnā .
Bhavaṅgapaññāya pana paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgaṃ lokuttarassa pādakaṃ na hoti , so duppaññoyeva nāma .
Abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattan ti kusalesu dhammesu sammattaniyāmasaṅkhātaṃ maggaṃ okkamituṃ abhabbā .
827. Na kammāvaraṇenātiādīni vuttavipariyāyena veditabbāni .
Idaṃ dvinnaṃ ñāṇānaṃ bhājanīyaṃ – indriyaparopariyattiñāṇassa
P0.462 ca āsayānusayañāṇassa ca .Ettha hi āsayānusayañāṇena indriyaparopariyattiñāṇampi bhājitaṃ .
Iti imāni dve ñāṇāni ekato hutvā ekaṃ balañāṇaṃ nāma jātanti .
Chaṭṭhabalaniddesavaṇṇanā .