Issues
Select Version
Vibhaṅga-aṭṭhakathā
Vibhaṅga-aṭṭhakathā

1. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

1. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

219. IdāniP0.125M0.118V0.117 tadanantare indriyavibhaṅge bāvīsatīti gaṇanaparicchedo .
Indriyānīti paricchinnadhammanidassanaṃ .
Idāni tāni sarūpato dassento cakkhundriyan tiādimāha .
Tattha cakkhudvāre indaṭṭhaṃ kāretīti cakkhundriyaṃ .
Sotaghānajivhākāyadvāre indaṭṭhaṃ kāretīti kāyindriyaṃ .
Vijānanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti manindriyaṃ .
Itthibhāve indaṭṭhaṃ kāretīti itthindriyaṃ .
Purisabhāve indaṭṭhaṃ kāretīti purisindriyaṃ .
Anupālanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti jīvitindriyaṃ .
Sukhalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti sukhindriyaṃ .
Dukkhasomanassa domanassa upekkhālakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti upekkhindriyaṃ .
Adhimokkhalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti saddhindriyaṃ .
Paggahalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti vīriyindriyaṃ .
Upaṭṭhānalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti satindriyaṃ .
Avikkhepalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti samādhindriyaṃ .
Dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti paññindriyaṃ .
Anaññātaññassāmīti pavatte jānanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti anaññātaññassāmītindriyaṃ .
Ñātānaṃyeva dhammānaṃ puna ājānane indaṭṭhaṃ kāretīti aññindriyaṃ .
Aññātāvībhāve indaṭṭhaṃ kāretīti aññātāvindriyaṃ .
Idha suttantabhājanīyaṃ nāma na gahitaṃ .
Kasmā ?
Suttante imāya paṭipāṭiyā bāvīsatiyā indriyānaṃ anāgatattā .
Suttantasmiñhi katthaci dve indriyāni kathitāni , katthaci tīṇi , katthaci pañca .
Evaṃ pana nirantaraṃ dvāvīsati āgatāni nāma natthi .
Ayaṃ tāvettha aṭṭhakathānayo .
Ayaṃ pana aparo nayo – etesu hi
AtthatoV0.118 lakkhaṇādīhi , kamato ca vijāniyā ;
Bhedābhedā tathā kiccā , bhūmito ca vinicchayaṃ .
TatthaP0.126 cakkhādīnaṃ tāva ‘‘ cakkhatīti cakkhū ’’ tiādinā nayena attho pakāsito .
Pacchimesu pana tīsu paṭhamaṃ ‘ pubbabhāge anaññātaṃ amataṃ padaṃ catusaccadhammaṃ vā jānissāmī ’ ti evaṃ paṭipannassa uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca anaññātaññassāmītindriyanti vuttaṃ .
Dutiyaṃ ājānanato ca indriyaṭṭhasambhavato ca aññindriyaṃ .
Tatiyaṃ aññātāvino catūsu saccesu niṭṭhitañāṇakiccassaM0.119 khīṇāsavasseva uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca aññātāvindriyaṃ .
Ko panesa indriyaṭṭho nāmāti ?
Indaliṅgaṭṭho indriyaṭṭho , indadesitaṭṭho indriyaṭṭho , indadiṭṭhaṭṭho indriyaṭṭho , indasiṭṭhaṭṭho indriyaṭṭho , indajuṭṭhaṭṭho indriyaṭṭho .
So sabbopi idha yathāyogaṃ yujjati .
Bhagavā hi sammāsambuddho paramissariyabhāvato indo .
Kusalākusalañca kammaṃ kammesu kassaci issariyābhāvato .
Tenevettha kammasañjanitāni indriyāni kusalākusalakammaṃ ulliṅgenti .
Tena ca siṭṭhānīti indaliṅgaṭṭhena indasiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni .
Sabbāneva panetāni bhagavatā yathābhūtato pakāsitāni ca abhisambuddhāni cāti indadesitaṭṭhena indadiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni .
Teneva bhagavatā munindena kānici gocarāsevanāya , kānici bhāvanāsevanāya sevitānīti indajuṭṭhaṭṭhenapi indriyāni .
Apica ādhipaccasaṅkhātena issariyaṭṭhenāpi etāni indriyāni .
Cakkhuviññāṇādippavattiyañhi cakkhādīnaṃ siddhamādhipaccaṃ ;
tasmiṃ tikkhe tikkhattā mande ca mandattāti .
Ayaṃ tāvettha ‘ atthato ’ vinicchayo .
‘ Lakkhaṇādīhī ’ ti lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānehipi cakkhādīnaṃ vinicchayaṃ vijāniyāti attho .
Tāni nesaṃ lakkhaṇādīni heṭṭhā vuttanayāneva .
Paññindriyādīni hi cattāri atthato amohoyeva .
Sesāni tattha sarūpenevāgatāni .
‘ Kamato ’ ti ayampi desanākkamova .
Tattha ajjhattadhammaṃ pariññāya ariyabhūmipaṭilābho hotīti attabhāvapariyāpannāni cakkhundriyādīni paṭhamaṃ desitāni .
So panattabhāvo yaṃ dhammaṃ upādāya itthīti vā purisotiP0.127 vā saṅkhaṃ gacchati , ayaṃ soti nidassanatthaṃ tato itthindriyaṃ purisindriyañcaV0.119 .
So duvidhopi jīvitindriyapaṭibaddhavuttīti ñāpanatthaṃ tato jīvitindriyaṃ .
Yāva tassa pavatti tāva etesaṃ vedayitānaṃ anivatti .
Yaṃ kiñci vedayitaṃ sabbaṃ taṃ sukhadukkhanti ñāpanatthaṃ tato sukhindriyādīni .
Taṃnirodhatthaṃ pana ete dhammā bhāvetabbāti paṭipattidassanatthaṃ tato saddhādīni .
Imāya paṭipattiyā esa dhammo paṭhamaṃ attani pātubhavatīti paṭipattiyā amoghabhāvadassanatthaṃ tato anaññātaññassāmītindriyaṃ .
Tasseva phalattā tato anantaraṃ bhāvetabbattā ca tato aññindriyaṃ .
Ito paraṃ bhāvanāya imassa adhigamo , adhigate ca panimasmiṃ natthi kiñci uttariM0.120 karaṇīyanti ñāpanatthaṃ ante paramassāsabhūtaṃ aññātāvindriyaṃ desitanti ayamettha kamo .
‘ Bhedābhedā ’ ti jīvitindriyasseva cettha bhedo .
Tañhi rūpajīvitindriyaṃ arūpajīvitindriyanti duvidhaṃ hoti .
Sesānaṃ abhedoti evamettha bhedābhedato vinicchayaṃ vijāniyā .
‘ Kiccā ’ ti kiṃ indriyānaṃ kiccanti ce ?
Cakkhundriyassa tāva ‘‘ cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ indriyapaccayena paccayo ’’ ti vacanato yaṃ taṃ indriyapaccayabhāvena sādhetabbaṃ attano tikkhamandādibhāvena cakkhuviññāṇādidhammānaṃ tikkhamandādisaṅkhātaṃ attākārānuvattāpanaṃ idaṃ ‘ kiccaṃ ’.
Evaṃ sotaghānajivhākāyānaṃ .
Manindriyassa pana sahajātadhammānaṃ attano vasavattāpanaṃ , jīvitindriyassa sahajātadhammānupālanaṃ , itthindriyapurisindriyānaṃ itthipurisanimittakuttākappākārānuvidhānaṃ , sukhadukkhasomanassadomanassindriyānaṃ sahajātadhamme abhibhavitvā yathāsakaṃ oḷārikākārānupāpanaṃ , upekkhindriyassa santapaṇītamajjhattākārānupāpanaṃ , saddhādīnaṃ paṭipakkhābhibhavanaṃ sampayuttadhammānañca pasannākārādibhāvasampāpanaṃ , anaññātaññassāmītindriyassa saṃyojanattayappahānañceva sampayuttakānañcaP0.128 tappahānābhimukhabhāvakaraṇaṃ , aññindriyassa kāmarāgabyāpādāditanukaraṇapahānañceva sahajātānañca attano vasānuvattāpanaṃ , aññātāvindriyassa sabbakiccesu ussukkappahānañceva amatābhimukhabhāvapaccayatā ca sampayuttānanti evamettha kiccato vinicchayaṃ vijāniyā .
‘ Bhūmito ’ ti cakkhusotaghānajivhākāyaitthipurisasukhadukkhadomanassindriyāni cettha kāmāvacarānevaV0.120 .
Manindriyajīvitindriyaupekkhindriyāni , saddhāvīriyasatisamādhipaññindriyāni ca catubhūmipariyāpannāni .
Somanassindriyaṃ kāmāvacara-rūpāvacara-lokuttaravasena bhūmittayapariyāpannaṃ .
Avasāne tīṇi lokuttarānevāti evaṃ bhūmito vinicchayaṃ vijāniyā .
Evañhi vijānanto –
Saṃvegabahulo bhikkhu , ṭhito indriyasaṃvare ;
Indriyāni pariññāya , dukkhassantaṃ nigacchatīti .
220. NiddesavāreM0.121 ‘‘ yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānan ’’ tiādi sabbaṃ dhammasaṅgaṇiyaṃ padabhājane ( dha . sa . aṭṭha .595 ādayo ) vuttanayeneva veditabbaṃ .
Vīriyindriyasamādhindriyaniddesādīsu ca sammāvāyāmo micchāvāyāmo sammāsamādhi micchāsamādhītiādīni na vuttāni .
Kasmā ?
Sabbasaṅgāhakattā .
Sabbasaṅgāhakāni hi idha indriyāni kathitāni .
Evaṃ santepettha dasa indriyāni lokiyāni kāmāvacarāneva , tīṇi lokuttarāni , nava lokiyalokuttaramissakānīti .
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā .