Dhammānupassanāniddesavaṇṇanā
Nīvaraṇapabbavaṇṇanā
367. Ettāvatā
V0.255 yasmā kāyānupassanāya rūpakkhandhapariggahova kathito , vedanānupassanāya vedanākkhandhapariggahova cittānupassanāya viññāṇakkhandhapariggahova tasmā idāni sampayuttadhammasīsena saññāsaṅkhārakkhandhapariggahampi kathetuṃ dhammānupassanaṃ dassento kathañca bhikkhūtiādimāha .Tattha santan ti abhiṇhasamudācāravasena saṃvijjamānaṃ .
Asantan ti asamudācāravasena
M0.257 vā pahīnattā vā avijjamānaṃ .Yathā cāti yena kāraṇena kāmacchandassa uppādo hoti .
Tañca pajānātīti tañca kāraṇaṃ pajānāti .
Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo .
Tattha subhanimitte ayonisomanasikārena
P0.270 kāmacchandassa uppādo hoti .Subhanimittaṃ nāma subhampi subhanimittaṃ , subhārammaṇampi subhanimittaṃ .
Ayonisomanasikāro nāma anupāyamanasikāro uppathamanasikāro , anicce niccanti vā dukkhe sukhanti vā anattani attāti vā asubhe subhanti vā manasikāro .
Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato kāmacchando uppajjati .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Atthi , bhikkhave , subhanimittaṃ .
Tattha ayonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāya , uppannassa vā kāmacchandassa bhiyyobhāvāya vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).
Asubhanimitte pana yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti .
Asubhanimittaṃ nāma asubhampi asubhanimittaṃ , asubhārammaṇampi asubhanimittaṃ .
Yonisomanasikāro nāma upāyamanasikāro pathamanasikāro , anicce aniccanti vā dukkhe dukkhanti vā anattani anattāti vā asubhe asubhanti vā manasikāro .
Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato kāmacchando pahīyati .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Atthi , bhikkhave , asubhanimittaṃ .
Tattha yonisomanasikārabahulīkāro ayamanāhāro
V0.256 anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāya , uppannassa vā kāmacchandassa bhiyyobhāvāya , vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).Apica cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattanti – asubhanimittassa uggaho , asubhabhāvanānuyogo , indriyesu guttadvāratā , bhojane mattaññutā , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti .
Dasavidhañhi asubhanimittaṃ uggaṇhantassāpi kāmacchando pahīyati , bhāventassāpi ;
indriyesu pihitadvārassāpi
M0.258 ;catunnaṃ pañcannaṃ ālopānaṃ okāse sati udakaṃ pivitvā yāpanasīlatāya bhojane mattaññunopi .
Tena vuttaṃ –
‘‘ Cattāro pañca ālope , abhutvā udakaṃ pive ;
Alaṃ phāsuvihārāya , pahitattassa bhikkhuno ’’ ti .( theragā .983);
Asubhakammikatissattherasadise asubhabhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi kāmacchando pahīyati ;
ṭhānanisajjādīsu dasaasubhanissitasappāyakathāyapi pahīyati .
Tena
P0.271 vuttaṃ ‘‘ cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattantī ’’ ti .Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa kāmacchandassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti .
Paṭighanimitte ayonisomanasikārena pana byāpādassa uppādo hoti .
Tattha paṭighampi paṭighanimittaṃ nāma ;
paṭighārammaṇampi paṭighanimittaṃ .
Ayonisomanasikāro sabbattha ekalakkhaṇova .
Taṃ tasmiṃ nimitte bahulaṃ pavattayato byāpādo uppajjati .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Atthi , bhikkhave , paṭighanimittaṃ .
Tattha ayonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā byāpādassa uppādāya , uppannassa vā byāpādassa bhiyyobhāvāya vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).
Mettāya pana cetovimuttiyā yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti .
Tattha mettāti vutte appanāpi upacāropi vaṭṭati ;
cetovimuttīti appanāva .
Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇova .
Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato byāpādo pahīyati .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Atthi
V0.257 , bhikkhave , mettācetovimutti .Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā byāpādassa uppādāya , uppannassa vā byāpādassa bhiyyobhāvāya , vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232 thokaṃ visadisaṃ ).
Apica cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattanti – mettānimittassa uggaho , mettābhāvanānuyogo , kammassakatāpaccavekkhaṇā , paṭisaṅkhānabahulīkatā
M0.259 , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti .Odissakānodissakadisāpharaṇānañhi aññataravasena mettaṃ uggaṇhantassāpi byāpādo pahīyati .
Odhiso anodhiso disāpharaṇavasena mettaṃ bhāventassāpi .
‘ Tvaṃ etassa kuddho kiṃ karissasi , kimassa sīlādīni vināsetuṃ sakkhissasi ?
Nanu tvaṃ attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissasi ?
Parassa kujjhanaṃ nāma vītaccitaṅgāratattaayosalākagūthādīni gahetvā parassa paharitukāmatāsadisaṃ hoti .
Esopi tava kuddho kiṃ karissati ?
Kiṃ te sīlādīni vināsetuṃ sakkhissati ?
Esa attano kammenāgantvā attano kammeneva gamissati ;
appaṭicchitapaheṇakaṃ viya paṭivātakhittarajomuṭṭhi viya
P0.272 ca etassevesa kodho matthake patissatī ’ ti .Evaṃ attano ca parassa ca kammassakataṃ paccavekkhatopi , ubhayakammassakataṃ paccavekkhitvā paṭisaṅkhāne ṭhitassāpi , assaguttattherasadise mettābhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi byāpādo pahīyati ;
ṭhānanisajjādīsu mettānissitasappāyakathāyapi pahīyati .
Tena vuttaṃ ‘‘ cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattantī ’’ ti .
Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa byāpādassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti .
Aratītiādīsu ayonisomanasikārena thinamiddhassa uppādo hoti .
Arati nāma ukkaṇṭhitatā .
Tandī nāma kāyālasiyatā .
Vijambhikā nāma kāyavināmanā .
Bhattasammado nāma bhattamucchā bhattapariḷāho .
Cetaso līnattaṃ nāma cittassa līnākāro .
Imesu aratiādīsu ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato thinamiddhaṃ uppajjati .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Atthi , bhikkhave , arati tandī vijambhikā bhattasammado cetaso ca līnattaṃ .
Tattha ayonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā thinamiddhassa uppādāya
V0.258 , uppannassa vā thinamiddhassa bhiyyobhāvāya vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).Ārambhadhātuādīsu pana yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti .
Ārambhadhātu nāma paṭhamārambhavīriyaṃ .
Nikkamadhātu nāma kosajjato
M0.260 nikkhantattā tato balavataraṃ .Parakkamadhātu nāma paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavataraṃ .
Imasmiṃ tippabhede vīriye yonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato thinamiddhaṃ pahīyati .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Atthi , bhikkhave , ārambhadhātu , nikkamadhātu , parakkamadhātu .
Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamanāhāro anuppannassa vā thinamiddhassa uppādāya , uppannassa vā thinamiddhassa bhiyyobhāvāya , vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).
Apica cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattanti – atibhojane
P0.273 nimittaggāho , iriyāpathasamparivattanatā , ālokasaññāmanasikāro , abbhokāsavāso , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti .Āharahatthaka bhuttavamitaka tatravaṭṭaka alaṃsāṭaka kākamāsakabhojanaṃ bhuñjitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinnassa hi samaṇadhammaṃ karoto thinamiddhaṃ mahāhatthī viya ottharantaṃ āgacchati .
Catupañcaālopaokāsaṃ pana ṭhapetvā pānīyaṃ pivitvā yāpanasīlassa bhikkhuno taṃ na hotīti atibhojane nimittaṃ gaṇhantassāpi thinamiddhaṃ pahīyati .
Yasmiṃ iriyāpathe thinamiddhaṃ okkamati tato aññaṃ parivattentassāpi , rattiṃ candālokadīpālokaukkāloke divā sūriyālokaṃ manasikarontassāpi , abbhokāse vasantassāpi , mahākassapattherasadise pahīnathinamiddhe kalyāṇamitte sevantassāpi thinamiddhaṃ pahīyati ;
ṭhānanisajjādīsu dhutaṅganissitasappāyakathāyapi pahīyati .
Tena vuttaṃ ‘‘ cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattantī ’’ ti .
Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa thinamiddhassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti .
Cetaso avūpasame ayonisomanasikārena uddhaccakukkuccassa uppādo hoti .
Avūpasamo nāma avūpasantākāro ;
uddhaccakukkuccamevetaṃ atthato .
Tattha ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato uddhaccakukkuccaṃ uppajjati .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Atthi
V0.259 , bhikkhave , cetaso avūpasamo .Tattha ayonisomanasikārabahulīkāro – ayamāhāro anuppannassa vā uddhaccakukkuccassa
M0.261 uppādāya , uppannassa vā uddhaccakukkuccassa bhiyyobhāvāya vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).Samādhisaṅkhāte pana cetaso vūpasame yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Atthi , bhikkhave , cetaso vūpasamo .
Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamanāhāro anuppannassa vā uddhaccakukkuccassa uppādāya , uppannassa vā uddhaccakukkuccassa bhiyyobhāvāya , vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).
Apica cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattanti – bahussutatā , paripucchakatā , vinaye pakataññutā , vuḍḍhasevitā
P0.274 , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti .Bāhusaccenapi hi ekaṃ vā dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati .
Kappiyākappiyaparipucchābahulassāpi , vinayapaññattiyaṃ ciṇṇavasībhāvatāya pakataññunopi , vuḍḍhe mahallakatthere upasaṅkamantassāpi , upālittherasadise vinayadhare kalyāṇamitte sevantassapi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati ;
ṭhānanisajjādīsu kappiyākappiyanissitasappāyakathāyapi pahīyati .
Tena vuttaṃ ‘‘ cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattantī ’’ ti .
Imehi pana chahi dhammehi pahīne uddhaccakukkucce uddhaccassa arahattamaggena kukkuccassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti .
Vicikicchāṭhānīyesu dhammesu ayonisomanasikārena vicikicchāya uppādo hoti .
Vicikicchāṭhānīyā dhammā nāma punappunaṃ vicikicchāya kāraṇattā vicikicchāva .
Tattha ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato vicikicchā uppajjati .
Tenāha bhagavā –
‘‘ Atthi , bhikkhave , vicikicchāṭhānīyā dhammā .
Tattha ayonisomanasikārabahulīkāro
V0.260 – ayamāhāro anuppannāya vā vicikicchāya uppādāya , uppannāya vā vicikicchāya bhiyyobhāvāya vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).Kusalādidhammesu
M0.262 yonisomanasikārena panassā pahānaṃ hoti .Tenāha bhagavā –
‘‘ Atthi , bhikkhave , kusalākusalā dhammā , sāvajjānavajjā dhammā , hīnappaṇītā dhammā , kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā .
Tattha yonisomanasikārabahulīkāro – ayamanāhāro anuppannāya vā vicikicchāya uppādāya , uppannāya vā vicikicchāya bhiyyobhāvāya , vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).
Apica cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattanti – bahussutatā , paripucchakatā , vinaye pakataññutā , adhimokkhabahulatā , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti .
Bāhusaccenapi hi ekaṃ vā … pe … pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi vicikicchā pahīyati .
Tīṇi ratanāni ārabbha paripucchābahulassāpi , vinaye ciṇṇavasībhāvassāpi , tīsu ratanesu okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāpi
P0.275 , saddhādhimutte vakkalittherasadise kalyāṇamitte sevantassāpi vicikicchā pahīyati .Ṭhānanissajjādīsu tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇanissitasappāyakathāyapi pahīyati .
Tena vuttaṃ ‘‘ cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattantī ’’ ti .
Imehi pana chahi dhammehi pahīnāya vicikicchāya sotāpattimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti .
Nīvaraṇapabbavaṇṇanā .