2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

243. Evaṃ mahāpathaviṃ pattharanto viya ākāsaṃ vitthārayanto viya ca sabbadhammesu appaṭihatañāṇo satthā suttantabhājanīye niggaṇṭhiṃ nijjaṭaṃ paccayākāraṃ nānācittavasena dassetvā idāni yasmā na kevalaṃ ayaṃ paccayākāro nānācittesuyeva`P0.200` hoti , ekacittepi hotiyeva , tasmā abhidhammabhājanīyavasena ekacittakkhaṇikaṃ paccayākāraṃ nānappakārato`M0.190` dassetuṃ avijjāpaccayā saṅkhārotiādinā nayena mātikaṃ tāva ṭhapesi .
Evaṃ ṭhapitāya pana mātikāya –

AvijjādīhiV0.191 mūlehi , nava mūlapadā nava ;

Nayā tattha catukkāni , vārabhedañca dīpaye .

Tatrāyaṃ dīpanā – ettha hi avijjāsaṅkhāraviññāṇanāmachaṭṭhāyatanaphassavedanātaṇhāupādānappabhedehi avijjādīhi navahi mūlapadehi avijjādiko , saṅkhārādiko , viññāṇādiko , nāmādiko , chaṭṭhāyatanādiko , phassādiko , vedanādiko , taṇhādiko , upādānādikoti ime nava mūlapadā nava nayā honti .

Tesu yo tāva ayaṃ avijjādiko nayo , tattha paccayacatukkaṃ , hetucatukkaṃ , sampayuttacatukkaṃ , aññamaññacatukkanti cattāri catukkāni honti .

Yathā cettha evaṃ sesesupīti ekekasmiṃ naye catunnaṃ catunnaṃ catukkānaṃ vasena chattiṃsa catukkāni .

Tattha ekekena catukkena catunnaṃ catunnaṃ vārānaṃ saṅgahitattā catunnampi catukkānaṃ vasena ekekasmiṃ naye soḷasa soḷasa vārāti catucattālīsādhikaṃ vārasataṃ hotīti veditabbaṃ .

1. Paccayacatukkaṃ

Tattha yadetaṃ sabbapaṭhame avijjāmūlake naye paccayacatukkaṃ , tasmiṃ paṭhamo nāmarūpaṭṭhāne nāmassa , saḷāyatanaṭṭhāne chaṭṭhāyatanassa ca vuttattā aparipuṇṇaaṅgadvayayutto dvādasaṅgikavāro nāma .

Dutiyo nāmarūpaṭṭhāne nāmasseva , saḷāyatanaṭṭhāne ca na kassaci vuttattā aparipuṇṇaekaṅgayutto ekādasaṅgikavāro nāma .

Tatiyo saḷāyatanaṭṭhāne chaṭṭhāyatanassa vuttattā paripuṇṇaekaṅgayutto dvādasaṅgikavāro nāma .

Catuttho pana paripuṇṇadvādasaṅgikoyeva .

Tattha siyā – ayampi chaṭṭhāyatanapaccayā phassoti vuttattā aparipuṇṇekaṅgayuttoyevāti ?

Na , tassa anaṅgattā .

Phassoyeva hettha aṅgaṃ , na chaṭṭhāyatanaṃ .

Tasmā tassa anaṅgattā nāyaṃ aparipuṇṇekaṅgayuttoti .

Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttaṃ –

‘‘ paṭhamo sabbasaṅgāhikaṭṭhenaP0.201 , dutiyo paccayavisesaṭṭhena , tatiyo gabbhaseyyakasattānaṃ vasena , catuttho opapātikasattānaṃM0.191 vasena gahito .

Tathā paṭhamo sabbasaṅgāhikaṭṭhena , dutiyo paccayavisesaṭṭhena , tatiyo aparipuṇṇāyatanavasena , catuttho paripuṇṇāyatanavasena gahito .

Tathā paṭhamo sabbasaṅgāhikaṭṭhena , dutiyoV0.192 mahānidānasuttantavasena ( dī . ni .2.95 ādayo ), tatiyo rūpabhavavasena , catuttho kāmabhavavasena gahito ’’ ti .

Tattha paṭhamo imesu dutiyādīsu tīsu vāresu na katthaci na pavisatīti sabbasaṅgāhikoti vutto .

Sesānaṃ viseso parato āvibhavissati .

Tassāvibhāvatthaṃ –

Yaṃ yattha aññathā vuttaṃ , avuttañcāpi yaṃ yahiṃ ;

Yaṃ yathā paccayo yassa , taṃ sabbamupalakkhaye .

Tatrāyaṃ nayo – avisesena tāva catūsupi etesu suttantabhājaniye viya saṅkhārāti avatvā saṅkhāroti vuttaṃ , taṃ kasmāti ?

Ekacittakkhaṇikattā .

Tatra hi nānācittakkhaṇiko paccayākāro vibhatto .

Idha ekacittakkhaṇiko āraddho .

Ekacittakkhaṇe ca bahū cetanā na santīti saṅkhārāti avatvā saṅkhāroti vuttaṃ .

Paṭhamavāre panettha ekacittakkhaṇapariyāpannadhammasaṅgahaṇato sabbaṭṭhānasādhāraṇato ca rūpaṃ chaḍḍetvā ‘‘ viññāṇapaccayā nāman ’’ tveva vuttaṃ .

Tañhi ekacittakkhaṇapariyāpannaṃ sabbaṭṭhānasādhāraṇañca , na katthaci viññāṇappavattiṭṭhāne na pavattati .

Yasmā ca ekacittakkhaṇapariyāpanno ekovettha phasso , tasmā tassānurūpaṃ paccayabhūtaṃ āyatanaṃ gaṇhanto saḷāyatanaṭṭhāne ‘‘ nāmapaccayā chaṭṭhāyatanan ’’ ti ekaṃ manāyatanaṃyeva āha .

Tañhi ekassa akusalaphassassa anurūpaṃ paccayabhūtaṃ .

Kāmañcetaṃ saṅkhārapaccayā viññāṇanti etthāpi vuttaṃ , hetuphalavisesadassanatthaṃ pana aṅgapuṇṇatthañca puna idha gahitaṃ .

Tatra hi etassa visesena saṅkhāro hetu , avisesena nāmaṃ phalaṃ .

Idha panassa avisesena nāmaṃ hetu , visesena phasso phalanti .

Sokādayo pana yasmā sabbe ekacittakkhaṇe na sambhavanti , sabbasmiñca cittappavattiṭṭhāne ceva citte ca na pavattanti , tasmā na gahitā .

JātijarāmaraṇāniP0.202 pana acittakkhaṇamattānipi samānāni cittakkhaṇe antogadhattā aṅgaparipūraṇatthaṃM0.192 gahitāni .

Evaṃ tāvettha ‘ yaṃ aññathā vuttaṃ .

Yañca avuttaṃ ’ taṃ veditabbaṃ .

YaṃV0.193 panettha ito paresu vāresu vuttaṃ , tassattho vuttanayeneva veditabbo .

Yasmiṃ yasmiṃ pana vāre yo yo viseso āgato , taṃ taṃ tattha tattheva pakāsayissāma .

‘ Yaṃ yathā paccayo yassā ’ ti ettha pana saṅkhārassa avijjā sampayuttadhammasādhāraṇehi sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatapaccayehi chahi hetupaccayena cāti sattadhā paccayo .

Tattha yasmā parato hetucatukkādīni tīṇi catukkāni avigatasampayuttaaññamaññapaccayavasena vuttāni , tasmā idha tāni apanetvā avasesānaṃ vasena avijjā saṅkhārassa catudhā paccayoti veditabbo .

Saṅkhāro viññāṇassa sādhāraṇehi chahi , kammāhārapaccayehi cāti aṭṭhadhā paccayo .

Idha pana teyeva tayo apanetvā pañcadhā .

Viññāṇaṃ nāmassa sādhāraṇehi chahi , indriyāhārādhipatīhi cāti navadhā .

Idha pana tayo apanetvā chadhā .

Nāmaṃ chaṭṭhāyatanassa sādhāraṇehi chahi .

Kiñci panettha adhipatipaccayena , kiñci āhārapaccayādīhīti anekadhā .

Idha pana teyeva tayo apanetvā tidhā catudhā pañcadhā vā .

Chaṭṭhāyatanaṃ phassassa yathā viññāṇaṃ nāmassa .

Evaṃ phasso vedanāya sādhāraṇehi chahi āhārapaccayena cāti sattadhā .

Idha pana teyeva tayo apanetvā catudhā .

Vedanā taṇhāya sādhāraṇehi chahi jhānindriyapaccayehi cāti aṭṭhadhā .

Idha pana teyeva tayo apanetvā pañcadhā .

Taṇhā upādānassa , yathā avijjā saṅkhārassa .

Evaṃ upādānaṃ bhavassa sādhāraṇehi chahi maggapaccayena cāti sattadhā .

Idha pana teyeva tayo apanetvā catudhā .

Bhavo jātiyā , yasmā jātīti idha saṅkhatalakkhaṇaṃ adhippetaṃ , tasmā pariyāyena upanissayapaccayeneva paccayo .

Tathā jāti jarāmaraṇassāti .

Ye pana evaṃ vadanti –

‘‘ imasmiṃ catukke sabbesampi saṅkhārādīnaṃ avijjādayo sahajātapaccayena paccayā honti .

Sahajātapaccayavaseneva hi paṭhamavāro āraddho ’’ ti , te bhavādīnaṃ tathā abhāvaṃ sesapaccayānañca sambhavaṃM0.193 dassetvā paṭikkhipitabbā .

Na hi bhavo jātiyā sahajātapaccayoP0.203 hoti , na jāti jarāmaraṇassa .

Ye cetesaṃ saṅkharādīnaṃ avasesā paccayā vuttā , tepi sambhavantiyeva .

Tasmā na sakkā chaḍḍetunti .

Evaṃ tāva paṭhamavāre yaṃ yattha aññathā vuttaṃ , avuttañcāpi yaṃ yahiṃ , yañca yathā yassa paccayo hoti , taṃ veditabbaṃ .

Dutiyavārādīsupi eseva nayo .

AyaṃV0.194 pana viseso – dutiyavāre ‘‘ nāmapaccayā phasso ’’ ti vatvā saḷāyatanaṭṭhāne na kiñci vuttaṃ , taṃ kimatthanti ?

Paccayavisesadassanatthañceva mahānidānadesanāsaṅgahatthañca .

Phassassa hi na kevalañca chaṭṭhāyatanameva paccayo , vedanākkhandhādayo pana tayo khandhāpi paccayāyeva .

Mahānidānasuttante cassa ‘‘ atthi idappaccayā phassoti iti puṭṭhena satā , ānanda , atthītissa vacanīyaṃ .

Kiṃ paccayā phassoti ?

Iti ce vadeyya , nāmapaccayā phassoti iccassa vacanīyan ’’ ti ( dī . ni .2.96).

Evaṃ saḷāyatanaṃ chaḍḍetvā ekādasaṅgiko paṭiccasamuppādo vutto .

Tasmā imassa paccayavisesassa dassanatthaṃ imissā ca mahānidānasuttantadesanāya pariggahatthaṃ dutiyavāre ‘‘ nāmapaccayā phasso ’’ ti vatvā saḷāyatanaṭṭhāne na kiñci vuttanti .

Esa tāva dutiyavāre viseso .

Tatiyavāre pana ‘‘ viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti suttantabhājanīye āgatameva catutthamaṅgaṃ vuttaṃ , taṃ ekacittakkhaṇikattā paccayākārassa idha ayuttanti ce ?

Taṃ nāyuttaṃ .

Kasmā ?

Sakakkhaṇe paccayabhāvato .

Sacepi hi tattha rūpaṃ cittakkhaṇato uddhaṃ tiṭṭhati , tathāpissa taṃ viññāṇaṃ sakakkhaṇe paccayo hoti .

Kathaṃ ?

Purejātassa tāva cittasamuṭṭhānassa aññassa vā pacchājātapaccayena .

Vuttañcetaṃ ‘‘ pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassa pacchājātapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.11).

Sahajātassa pana cittasamuṭṭhānassa nissayapaccayena paccayo .

Yathāha ‘‘ cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ nissayapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.8).

YadiM0.194 evaṃ , purimavāresu kasmā evaṃ na vuttantiP0.204 ?

Rūpappavattidesaṃ sandhāya desitattā .

Ayañhi paccayākāro rūpappavattidese kāmabhave gabbhaseyyakānañceva aparipuṇṇāyatanaopapātikānañca rūpāvacaradevānañca vasena desito .

Tenevettha ‘‘ nāmarūpapaccayā saḷāyatanan ’’ ti avatvā chaṭṭhāyatananti vuttaṃ .

Tattha nāmaṃ heṭṭhā vuttanayameva .

Rūpaṃ pana hadayarūpaṃ veditabbaṃ .

Taṃ panetassa chaṭṭhāyatanassa nissayapaccayena ceva purejātapaccayena cāti dvidhā paccayo hotīti esa tatiyavāre viseso .

Catutthavāro pana yonivasena opapātikānaṃ , āyatanavasena paripuṇṇāyatanānaṃ , bhavavasena kāmāvacarasattānaṃ vasena vutto .

Tenevettha ‘‘ nāmarūpapaccayā saḷāyatanan ’’ ti vuttaṃ .

Tattha nāmaṃ chaṭṭhāyatanassaV0.195 sahajātādīhi , cakkhāyatanādīnaṃ pacchājātapaccayena .

Rūpe hadayarūpaṃ chaṭṭhāyatanassa nissayapaccayapurejātapaccayehi , cattāri mahābhūtāni cakkhāyatanādīnaṃ sahajātanissayaatthiavigatehi .

Yasmā panesa ekacittakkhaṇiko paccayākāro , tasmā ettha saḷāyatanapaccayāti avatvā ‘‘ chaṭṭhāyatanapaccayā phasso ’’ ti vuttoti ayaṃ catutthavāre viseso .

Evametesaṃ nānākaraṇaṃ ñatvā puna sabbesveva tesu visesena paṭhamakā dve vārā arūpabhave paccayākāradassanatthaṃ vuttāti veditabbā .

Arūpabhavasmiñhi rūpena asammissāni paṭiccasamuppādaṅgāni pavattanti .

Tatiyo rūpabhave paccayākāradassanatthaṃ vutto .

Rūpabhavasmiñhi satipi rūpasammissatte saḷāyatanaṃ na pavattati .

Catuttho kāmabhave paccayākāradassanatthaṃ vutto .

Kāmabhavasmiñhi sakalaṃ saḷāyatanaṃ pavattati .

Tatiyo vā rūpabhave ceva kāmabhave ca aparipuṇṇāyatanānaṃ akusalappavattikkhaṇaṃ sandhāya vutto .

Catuttho vā kāmabhave paripuṇṇāyatanānaṃ .

Paṭhamo vā sabbatthagāmitaṃ sandhāya vutto .

So hi na katthaci cittappavattidese na pavattati .

Dutiyo paccayavisesaṃ sandhāya vutto .

Ekādasaṅgikattañhettha phassassa ca nāmapaccayattaṃ paccayaviseso .

Tatiyo purimayonidvayaṃ sandhāya vutto .

Purimāsu hi dvīsu yonīsuP0.205 so sambhavati , tattha sadā saḷāyatanassa asambhavato .

Catuttho pacchimayonidvayaṃ sandhāya vutto .

Pacchimāsu hi so dvīsu yonīsu sambhavati , tattha sadā saḷāyatanassa sambhavatoti .

EttāvatāM0.195 ca yaṃ vuttaṃ catūsupi vāresu –

Yaṃ yattha aññathā vuttaṃ , avuttañcāpi yaṃ yahiṃ ;

Yaṃ yathā paccayo yassa , taṃ sabbamupalakkhayeti .

Gāthāya atthadīpanā katā hoti .

Etenevānusārena , sabbametaṃ nayaṃ ito ;

Viseso yo ca taṃ jaññā , catukkesu paresupi .

2. Hetucatukkaṃ

244. TatthaV0.196 yo tāva idha vutto nayo , so sabbattha pākaṭoyeva .

Viseso pana evaṃ veditabbo – hetucatukke tāva avijjā hetu assāti avijjāhetuko .

Avijjā assa sahavattanato yāvabhaṅgā pavattikā gamikāti vuttaṃ hoti .

‘‘ Avijjāpaccayā ’’ ti ca ettāvatā sahajātādipaccayavasena sādhāraṇato saṅkhārassa avijjā paccayoti dassetvā , puna ‘‘ avijjāhetuko ’’ ti eteneva visesato avigatapaccayatā dassitā .

Saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ saṅkhārahetukan tiādīsupi eseva nayo .

Kasmā pana bhavādīsu hetukaggahaṇaṃ na katanti ?

Avigatapaccayaniyamābhāvato abhāvato ca avigatapaccayassa .

‘‘ Tattha katamo upādānapaccayā bhavo ?

Ṭhapetvā upādānaṃ vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandho – ayaṃ vuccati upādānapaccayā bhavo ’’ ti vacanato upādānapaccayā catunnaṃ khandhānaṃ idha bhavoti nāmaṃ .

Saṅkhārakkhandhe ca ‘‘ jāti dvīhi khandhehi saṅgahitā ’’ tiādivacanato ( dhātu .71) jātijarāmaraṇāni antogadhāni .

Tattha yāva upādānaṃ tāva jātijarāmaraṇānaṃ anupalabbhanato upādānaṃ bhavassa na niyamato avigatapaccayo hoti .

‘‘ Yā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ jātī ’’ ti ādivacanato saṅkhatalakkhaṇesu jātiyā jarāmaraṇasaṅkhātassa bhavassa jātikkhaṇamatteyeva abhāvato avigatapaccayabhāvo na sambhavati .

Tathā jātiyā jarāmaraṇakkhaṇe abhāvatoM0.196 .

Upanissayapaccayeneva pana bhavo jātiyā .

Jāti jarāmaraṇassa paccayoti sabbathāpi avigatapaccayaniyamābhāvato abhāvato ca avigatapaccayassa bhavādīsu hetukaggahaṇaṃ na katanti veditabbaṃ .

KeciP0.206 panāhu –

‘‘ bhavo duvidhenā ’’ ti vacanato upapattimissako bhavo , na ca upapattibhavassa upādānaṃ avigatapaccayo hotīti ‘‘ upādānapaccayā bhavo upādānahetuko ’’ ti avatvā ‘‘ upādānapaccayā bhavo ’’ ti vutto .

Idha pacchinnattā paratopi na vuttanti .

Taṃ idha upapattimissakassa bhavassa anadhippetattā ayuttaṃ .

Arūpakkhandhā hi idha bhavoti āgatā .

BhavapaccayāV0.197 jātīti ettha ca ṭhapetvā jātijarāmaraṇāni avaseso bhavo jātiyā paccayoti veditabbo .

Kasmā ?

Jātiādīnaṃ jātiyā appaccayattā .

Yadi evaṃ , ṭhapetvā jātijarāmaraṇāni bhavo jātiyā paccayoti vattabboti ?

Āma vattabbo , vattabbapadesābhāvato pana na vutto .

Dasamaṅganiddese hi upādānapaccayasambhūto bhavo vattabbo .

Ekādasamaṅganiddese jāti vattabbā .

Yo pana bhavo jātiyā paccayo , tassa vattabbapadeso natthīti vattabbapadesābhāvato na vutto .

Avuttopi pana yuttito gahetabboti .

Viññāṇapaccayā nāmarūpan tiādīsu ca viññāṇādīnaṃ avigatapaccayabhāvasambhavato viññāṇahetukādivacanaṃ katanti esa hetucatukke viseso .

3. Sampayuttacatukkaṃ

245. Sampayuttacatukkepi avijjāpaccayāti ettāvatā sahajātādipaccayavasena saṅkhārassa avijjāpaccayataṃ dassetvā puna ‘‘ avijjāsampayutto ’’ ti sampayuttapaccayatā dassitā .

Sesapadesupi eseva nayo .

Yasmā pana arūpīnaṃ dhammānaṃ rūpadhammehi sampayogo natthi , tasmā viññāṇapaccayā nāmarūpantiādīsu tatiyacatutthavārapadesu ‘‘ viññāṇasampayuttaṃ nāman ’’ tiādinā nayena yaṃ labbhati , tadeva gahitanti esa sampayuttacatukke viseso .

4. Aññamaññacatukkaṃ

246. AññamaññacatukkepiM0.197 avijjāpaccayāti sahajātādipaccayavasena saṅkhārassa avijjāpaccayataṃ dassetvā ‘‘ saṅkhārapaccayāpi avijjā ’’ ti aññamaññapaccayatā dassitā .

Sesapadesupi eseva nayo .

Yasmā pana bhavo nippadeso , upādānaṃ sappadesaṃ , sappadesadhammo ca nippadesadhammassa paccayo hoti , na nippadesadhammo sappadesadhammassa , tasmā ettha ‘‘ bhavapaccayāpi upādānan ’’ ti na vuttaṃ ;

heṭṭhā vā desanāya pacchinnattā evaṃ na vuttaṃP0.207 .

Yasmā ca nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ atthi , saḷāyatanapaccayā ekacittakkhaṇe nāmarūpaṃ natthi , yassa saḷāyatanaṃ aññamaññapaccayo bhaveyya , tasmā catutthavāre ‘‘ chaṭṭhāyatanapaccayāpi nāmarūpan ’’ ti yaṃ labbhati tadeva gahitanti esa aññamaññacatukke viseso .

Avijjāmūlakanayamātikā .

Saṅkhārādimūlakanayamātikā

247. IdāniV0.198 saṅkhārapaccayā avijjāti saṅkhāramūlakanayo āraddho .

Tatthāpi yathā avijjāmūlake evaṃ cattāri catukkāni soḷasa ca vārā veditabbā .

Paṭhamacatukke pana paṭhamavārameva dassetvā desanā saṃkhittā .

Yathā cettha evaṃ viññāṇamūlakādīsupi .

Tattha sabbesveva tesu saṅkhāramūlakādīsu aṭṭhasu nayesu ‘‘ saṅkhārapaccayā avijjā ’’ tiādinā nayena sahajātādipaccayavasena avijjāya saṅkhārādipaccayataṃ dassetvā puna ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ tiādinā nayena ekacittakkhaṇepi paccayākāracakkassa pavatti dassitā .

Kasmā pana bhavamūlakā jātijarāmaraṇamūlakā vā nayā na vuttā ?

Kiṃ bhavapaccayā avijjā na hotīti ?

No na hoti .

‘‘ Saṅkhārapaccayā avijjā ’’ ti evamādīsu pana vuccamānesu na koci bhavapariyāpanno dhammo avijjāya paccayo na vutto .

Tasmā apubbassa aññassa avijjāpaccayassa vattabbassa abhāvato bhavamūlako nayo na vutto .

Bhavaggahaṇena ca avijjāpi saṅgahaṃ gacchati .

Tasmā ‘‘ bhavapaccayā avijjā ’’ ti vuccamāne ‘‘ avijjāpaccayā avijjā ’’ tipi vuttaṃ siyā .

Na ca ekacittakkhaṇe avijjā avijjāyaM0.198 paccayo nāma hoti .

Tattha pacchinnattāva jātijarāmaraṇamūlakāpi nayā na gahitā .

Apica bhave jātijarāmaraṇānipi antogadhāni .

Na cetāni ekacittakkhaṇe avijjāya paccayā hontīti bhavamūlakā jātijarāmaraṇamūlakā vā nayā na vuttāti .

Mātikāvaṇṇanā .

Akusalaniddesavaṇṇanā

248-249.

Idāni yathā heṭṭhā cittuppādakaṇḍe kusalattikaṃ ādiṃ katvā nikkhittamātikāya paṭipāṭiyā paṭhamaṃ kusalaṃ bhājitaṃ , tathā idha mātikāya anikkhittattā paṭhamaṃ kusalaṃ anāmasitvā ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhāro ’’ ti akusaladhammavasena mātikāya nikkhittattā nikkhepapaṭipāṭiyāva avijjādīni paṭiccasamuppādaṅgāniP0.208 bhājetvā dassetuṃ katame dhammāV0.199 akusalātiādimāha .

Tassattho heṭṭhā cittuppādakaṇḍe ( dha . sa . aṭṭha .365) vuttanayeneva veditabbo .

Yasmā pana ekacittakkhaṇe taṇhāya ca kāmupādānassa ca sambhavo natthi , tasmā yaṃ ettha taṇhāpaccayā upādānaṃ labbhati , tadeva dassetuṃ diṭṭhi diṭṭhigatan tiādi vuttaṃ .

Bhavaniddese ca yasmā upādānaṃ saṅkhārakkhandhe saṅgahaṃ gacchati , tasmā ‘‘ ṭhapetvā upādānaṃ vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandho ’’ ti vuttaṃ .

Evañhi vuccamāne upādānassa upādānapaccayattaṃ āpajjeyya .

Na ca tadeva tassa paccayo hoti .

Jātiādiniddesesu yasmā ete arūpadhammānaṃ jātiādayo , tasmā ‘‘ khaṇḍiccaṃ , pāliccaṃ , valittacatā , cuti , cavanatā ’’ ti na vuttaṃ .

250. Evaṃ paṭhamavāraṃ niṭṭhapetvā puna dutiyavāre yasmiṃ samaye paṭhamavārena paccayākāro dassito , tasmiṃyeva samaye aparenapi nayena paccayākāraṃ dassetuṃ visuṃ samayavavatthānavāraṃ avatvā tasmiṃ samaye avijjāpaccayā saṅkhārotiādināva nayena desanā katā .

Tattha ṭhapetvā phassan ti idaṃ yasmā phassopi nāmapariyāpanno , tasmā phassassa nāmato nīharaṇatthaṃ vuttaṃ .

252. TatiyavāreM0.199 yassa cittasamuṭṭhānarūpassa viññāṇaṃ paccayo , tasmiṃ pavattamāne yasmā tenupatthaddhānaṃ cakkhāyatanādīnaṃ upacitattaṃ paññāyati , tasmā cakkhāyatanassa upacayotiādi vuttaṃ .

Yasmā ca kammajarūpassapi tasmiṃ samaye vattamānassa viññāṇaṃ pacchājātapaccayena paccayo hoti , tasmāpi evaṃ vuttaṃ .

Tattha kiñcāpi kammajaṃ cittasamuṭṭhānanti dveva santatiyo gahitā , itarāpi pana dve santatiyo gahetabbā .

Tāsampi hi viññāṇaṃ paccayo hotiyeva .

254. Catutthavāre pana yasmā ekacittakkhaṇepi mahābhūtarūpapaccayā cakkhāyatanādīni , hadayarūpapaccayā chaṭṭhāyatanaṃ , nāmapaccayā ca pacchājātasahajātādivasena yathānurūpaṃ sabbānipi pavattanti , tasmā tattha katamaṃ nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ ?

Cakkhāyatanan tiādi vuttaṃ .

256. DutiyacatukkeP0.209V0.200 sabbaṃ uttānameva .

264. Tatiyacatukke yassa sampayuttapaccayabhāvo na hoti , yassa ca hoti , taṃ visuṃ visuṃ dassetuṃ idaṃ vuccati viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ viññāṇasampayuttaṃ nāman tiādi vuttaṃ .

272. Catutthacatukke phassapaccayā nāmaniddese kiñcāpi ‘‘ ṭhapetvā phassaṃ vedanākkhandho … pe … viññāṇakkhandho – idaṃ vuccati phassapaccayā nāman ’’ ti na vuttaṃ , tathāpi anantarātītapadaniddese ‘‘ ṭhapetvā phassaṃ vedanākkhandho … pe … viññāṇakkhandho ’’ ti vuttattā avuttampi taṃ vuttameva hoti .

Yadeva hi nāmaṃ phassassa paccayo , phassopi tasseva paccayoti .

Yathā cāyaṃ catucatukko soḷasavārappabhedo avijjāmūlako paṭhamanayo etasmiṃ paṭhamākusalacitte pakāsito , evaṃ saṅkhāramūlakādayo aṭṭha nayāpi veditabbā .

Pāḷi pana saṃkhittā .

Evameva tasmiṃ paṭhamākusalacitteyeva nava nayā , chattiṃsa catukkāni , catucattālīsādhikañca vārasataṃ hotīti veditabbaṃ .

280. Idāni imināva nayena sesākusalacittesupi paccayākāraṃ dassetuṃ katame dhammā akusalātiādi āraddhaṃ .

Tattha yasmā diṭṭhivippayuttesu taṇhāpaccayā upādānaṃ natthi , tasmā upādānaṭṭhāne upādānaṃ viyaM0.200 daḷhanipātinā adhimokkhena padaṃ pūritaṃ .

Domanassasahagatesu ca yasmā vedanāpaccayā taṇhāpi natthi , tasmā taṇhāṭṭhāne taṇhā viya balavakilesena paṭighena padaṃ pūritaṃ .

Upādānaṭṭhāne adhimokkheneva .

Vicikicchāsampayutte pana yasmā sanniṭṭhānābhāvato adhimokkhopi natthi , tasmā taṇhāṭṭhāne balavakilesabhūtāya vicikicchāya padaṃ pūritaṃ .

Upādānaṭṭhānaṃ parihīnameva .

Uddhaccasampayutte pana yasmā adhimokkho atthi , tasmā taṇhāṭṭhāne balavakilesena uddhaccena padaṃ pūritaṃ .

Upādānaṭṭhāne adhimokkheneva .

Sabbattheva ca visesamattaṃ dassetvā pāḷi saṃkhittā .

YoP0.210 cāyaṃ viseso dassito , tattha kevalaṃ adhimokkhaniddesova apubbo .

Sesaṃ heṭṭhā āgatameva .

Adhimokkhaniddese pana adhimuccanavasena adhimokkho .

Adhimuccati vā tena ārammaṇe cittaṃV0.201 nibbicikicchatāya sanniṭṭhānaṃ gacchatīti adhimokkho .

Adhimuccanākāro adhimuccanā .

Tassa cittassa , tasmiṃ vā ārammaṇe adhimuttattāti tadadhimuttatā .

Sabbacittesu ca paṭhamacitte vuttanayeneva nayacatukkavārappabhedo veditabbo .

Kevalañhi vicikicchāsampayutte upādānamūlakassa nayassa abhāvā aṭṭha nayā , dvattiṃsa catukkāni , aṭṭhavīsādhikañca vārasataṃ hotīti .

Akusalaniddesavaṇṇanā .

Kusalaniddesavaṇṇanā

292. Idāni imināva nayena kusalacittādīsupi paccayākāraṃ dassetuṃ katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ .

Yathā pana akusale paṭhamaṃ mātikaṃ nikkhipitvā pacchā niddeso kato , na tathā idha .

Kasmā ?

Appanāvāre nānattasambhavato .

Lokiyakusalādīsu hi tesaṃ dhammānaṃ dukkhasaccapariyāpannattā ‘‘ evametassa kevalassa dukkhakkhandhassā ’’ ti appanā hoti , lokuttarakusalādīsu ‘‘ evametesaṃ dhammānan ’’ ti .

Tasmā ettha sādhāraṇato mātikaṃ ṭhapetuṃ na sakkāti pāṭiyekkaṃ tesaṃ tesaṃ kusalādīnaṃ mātikaṃ uddisitvāva niddeso katoti .

Tattha yasmā ekacittakkhaṇe kusalasaṅkhārena saddhiṃ avijjā natthi , tasmā taṃ avatvā , avijjā viya akusalānaṃ , kusalānaṃ mūlato kusalamūlaṃ , taṇhupādānānañcaM0.201 abhāvato taṇhāṭṭhāne taṇhā viya ārammaṇe ajjhogāḷho pasādo , upādānaṭṭhāne upādānaṃ viya daḷhanipātī nāma adhimokkho vutto .

Sesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti .

Kusalaniddesavaṇṇanā .

Abyākataniddesavaṇṇanā

306. AbyākataṃV0.202 heṭṭhā cittuppādakaṇḍe āgatapaṭipāṭiyāva vibhattaṃ .

Sabbavāresu ca avijjāmūlakā nayā parihīnā .

Kasmā ?

Avijjāṭṭhāne ṭhapetabbassa abhāvato .

KusalacittesuP0.211 hi avijjāṭṭhāne ṭhapetabbaṃ kusalamūlaṃ atthi , cakkhuviññāṇādīsu natthi .

Sahetukesu pana kiñcāpi atthi , evaṃ santepi idha pacchinnattā tattha na gahitaṃ .

Pañcaviññāṇasote sotapatitāva hutvā desanā katāti veditabbā .

Visesato panettha cakkhuviññāṇādīsu taṇhāṭṭhānaṃ upādānaṭṭhānañca parihīnaṃ .

Kasmā ?

Taṇhāṭṭhānārahassa balavadhammassa abhāvā adhimokkharahitattā ca .

Sesāhetukesu taṇhāṭṭhānameva parihīnaṃ .

Sahetukesu pasādasabbhāvato taṇhāṭṭhāne pasādena padaṃ pūritaṃ .

Evamettha kusalākusalavipākesu cakkhuviññāṇādīsu saṅkhāraviññāṇanāmachaṭṭhāyatanaphassavedanāmūlakā cha cha , sesāhetukesu adhimokkhamūlakena saddhiṃ satta satta , sahetukesu pasādamūlakena saddhiṃ aṭṭha aṭṭha nayā veditabbā .

Tattha cakkhuviññāṇādīsupi catunnampi catukkānaṃ ādivārova vutto .

Dutiyavāro paccayavisesaṭṭhena labbhamānopi na vutto .

Tatiyacatutthavārā asambhavatoyeva .

Rūpamissakā hi te , na ca cakkhuviññāṇādīni rūpaṃ samuṭṭhāpenti .

Yathā ca paṭhamacatukke dve vārā labbhanti , evaṃ sesacatukkesupi .

Tasmā paṭhamacatukke dutiyavāro , sesacatukkesu ca dve dve vārā avuttāpi vuttāva hontīti veditabbā .

Sesāhetukābyākate sabbacatukkesu sabbepi vārā labbhanti .

Idha pacchinnattā pana parato na gahitā .

Sotapatitāva hutvā desanā katāti .

SesasahetukavipākesupiM0.202 eseva nayo aññatra arūpāvacaravipākā .

Arūpāvacaravipākasmiñhi vāradvayameva labbhatīti .

Abyākataniddesavaṇṇanā .

Avijjāmūlakakusalaniddesavaṇṇanā

334. Idāni aparena pariyāyena ekacittakkhaṇe paccayākāraṃ dassetuṃ puna katame dhammāV0.203 kusalātiādi āraddhaṃ .

Tattha avijjāpaccayāti upanissayapaccayataṃ sandhāya vuttaṃ .

Teneva niddesavāre ‘‘ tattha katamā avijjā ’’ ti avibhajitvā ‘‘ tattha katamo avijjāpaccayā saṅkhāro ’’ ti vibhattaṃ .

KusalacetanāsaṅkhātoP0.212 hi saṅkhāroyeva tasmiṃ samaye cittena sahajāto hoti , na avijjā .

Tattha lokiyakusalassa heṭṭhā suttantabhājanīye vuttanayeneva avijjā paccayo hoti .

Yasmā pana appahīnāvijjo avijjāya pahānatthaṃ lokuttaraṃ bhāveti , tasmā tassāpi samatikkamavasena paccayo hoti .

Avijjāvatoyeva hi kusalāyūhanaṃ hoti , na itarassa .

Tattha tebhūmakakusale sammohavasenapi samatikkamabhāvanāvasenapi āyūhanaṃ labbhati ;

lokuttare samucchedabhāvanāvasenāti .

Sesaṃ vuttanayameva .

Ayaṃ pana viseso – yathā heṭṭhā ekekakusale catunnaṃ catukkānaṃ vasena nava soḷasakā laddhā , tathā idha na labbhanti .

Kasmā ?

Avijjāya avigatasampayuttaaññamaññapaccayābhāvato .

Upanissayavasena panettha paṭhamacatukkameva labbhati .

Tampi paṭhamavārameva dassetvā saṃkhittaṃ .

Nīharitvā pana dassetabbanti .

Avijjāmūlakakusalaniddesavaṇṇanā .

Kusalamūlakavipākaniddesavaṇṇanā

343. Idāni abyākatesupi apareneva nayena paccayākāraṃ dassetuṃ katame dhammā abyākatātiādi āraddhaṃ .

Tattha kusalamūlapaccayāti idampi upanissayapaccayataṃ sandhāya vuttaṃ .

Kusalavipākassa hi kusalamūlaṃM0.203 , akusalavipākassa ca akusalamūlaṃ upanissayapaccayo hoti ;

nānākkhaṇikakammapaccaye pana vattabbameva natthi .

Tasmā esa upanissayapaccayena ceva nānākkhaṇikakammapaccayena ca paccayo hoti .

Teneva niddesavāre ‘‘ tatthaV0.204 katamaṃ kusalamūlan ’’ ti avibhajitvā ‘‘ tattha katamo kusalamūlapaccayā saṅkhāro ’’ ti vibhattaṃ .

Akusalavipākepi eseva nayo .

Avijjāmūlakakusalaniddese viya ca imasmimpi vipākaniddese paṭhamaṃ paccayacatukkameva labbhati .

Tampi paṭhamavāraṃ dassetvā saṃkhittaṃ .

Tasmā ekekasmiṃ vipākacitte ekamekasseva catukkassa vasena kusalamūlamūlake akusalamūlamūlake ca naye vārappabhedo veditabbo .

Kiriyādhammānaṃ pana yasmā neva avijjā na kusalākusalamūlāni upanissayapaccayataṃ labhanti , tasmā kiriyavasena paccayākāro na vuttoti .

EvamesaP0.213 –

Akusalakusalābyākata-dhammesu anekabhedato vatvā ;

Kusalākusalānaṃ pana , vipāke ca upanissayavasena .

Puna ekadhāva vutto , vādippavarena paccayākāro ;

Dhammappaccayabhede , ñāṇassa pabhedajananatthaṃ .

Pariyattisavanacintana-paṭipattikkamavivajjitānañca ;

Yasmā ñāṇapabhedo , na kadācipi hoti etasmiṃ .

Pariyattisavanacintana-paṭipattikkamato sadā dhīro ;

Tattha kayirā na haññaṃ , karaṇīyataraṃ tato atthīti .

Ayaṃ pana paccayākāro suttantaabhidhammabhājanīyavasena dveparivaṭṭameva nīharitvā bhājetvā dassito hoti .

Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā .

Sammohavinodaniyā vibhaṅgaṭṭhakathāya

Paṭiccasamuppādavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Vibhaṅga-aṭṭhakathā

Vibhaṅga-aṭṭhakathā