(8.) Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā
952. Aṭṭhakaniddese
M0.492 kilesāyeva kilesavatthūni .Kusītavatthūnīti kusītassa alasassa vatthūni , patiṭṭhā , kosajjakāraṇānīti attho .
Kammaṃ kātabbaṃ hotīti cīvaravicāraṇādikammaṃ kātabbaṃ hoti .
Na vīriyaṃ ārabhatīti duvidhampi vīriyaṃ nārabhati .
Appattassāti jhānavipassanāmaggaphaladhammassa appattassa pattiyā .
Anadhigatassāti tasseva anadhigatassa adhigamatthāya .
Asacchikatassāti tasseva asacchikatassa sacchikaraṇatthāya .
Idaṃ paṭhaman ti ‘ idaṃ handāhaṃ nipajjāmī ’ ti evaṃ osīdanaṃ paṭhamaṃ kusītavatthu .
Iminā nayena sabbattha attho veditabbo .
Māsācitaṃ maññeti ettha pana māsācitaṃ nāma tintamāso ;
yathā tintamāso garuko hoti , evaṃ garukoti adhippāyo .
Gilānā vuṭṭhito hotīti gilāno hutvā pacchā vuṭṭhito hoti .
954. Aṭṭhasu lokadhammesūti ettha lokassa dhammāti lokadhammā .
Etehi vimutto nāma natthi , buddhānampi honti eva .
Tasmā ‘ lokadhammā ’ ti vuccanti .
Paṭighātoti paṭihaññanākāro .
Lābhe sārāgoti ‘ ahaṃ lābhaṃ labhāmī ’ ti evaṃ gehasitasomanassavasena uppanno sārāgo ;
so cittaṃ paṭihanati .
Alābhe paṭivirodhoti ‘ ahaṃ lābhaṃ na labhāmī ’ ti domanassavasena uppannavirodho ;
sopi cittaṃ paṭihanati .
Tasmā ‘ paṭighāto ’ ti vutto .
Yasā dīsupi ‘ ahaṃ mahāparivāro , ahaṃ appaparivāro , ahaṃ pasaṃsappatto , ahaṃ garahappatto , ahaṃ sukhappatto , ahaṃ dukkhappato ’ ti evametesaṃ uppatti veditabbā .
Anariyavohārāti anariyānaṃ vohārā .
957. Purisadosāti
V0.483 purisānaṃ dosā .Na sarāmīti ‘ mayā etassa kammassa kataṭṭhānaṃ na sarāmi na sallakkhemī ’ ti
P0.511 evaṃ assatibhāvena nibbeṭheti moceti .Codakaṃyeva paṭippharatīti paṭiviruddho hutvā pharati , paṭibhāṇitabhāvena tiṭṭhati .
Kiṃ nu kho tuyhan ti ‘ tuyhaṃ bālassa abyattassa bhaṇitena nāma kiṃ ’ yo tvaṃ neva vatthunā āpattiṃ , na codanaṃ jānāsī ’ ti dīpeti ;
‘ tvaṃ pi nāma evaṃ kiñci ajānanto bhaṇitabbaṃ maññissasī ’ ti
M0.493 ajjhottharati .Paccāropetīti ‘ tvaṃ pi khosī ’ tiādīni vadanto paṭiāropeti .
Paṭikarohīti desanāgāminiṃ desehi , vuṭṭhānagāminito vuṭṭhāhi tato suddhante patiṭṭhito aññaṃ codessasī ’ ti dīpeti .
Aññenāññaṃ paṭicaratīti aññena kāraṇena vacanena vā aññaṃ kāraṇaṃ vacanaṃ vā paṭicchādeti .
‘ Āpattiṃ āpannosī ’ ti vutto ‘ ko āpanno ?
Kiṃ āpanno ?
Kathaṃ āpanno ?
Kismiṃ āpanno ?
Kaṃ bhaṇatha ?
Kiṃ bhaṇathā ’ ti vadati .
‘ Evarūpaṃ kiñci tayā diṭṭhan ’ ti vutte ‘ na suṇāmī ’ ti sotaṃ vā upaneti .
Bahiddhā kathaṃ apanāmetīti ‘ itthannāmaṃ āpattiṃ āpannosī ’ ti puṭṭho ‘ pāṭaliputtaṃ gatomhī ’ ti vatvā puna ‘ tava pāṭaliputtagamanaṃ na pucchāmā ’ ti vutte ‘ tato rājagahaṃ gatomhī ’ ti ‘ rājagahaṃ vā yāhi , brāhmaṇagehaṃ vā ;
āpattiṃ āpannosī ’ ti ?
‘ Tattha me sūkaramaṃsaṃ laddhan ’ tiādīni vadanto kathaṃ bahiddhā vikkhipati .
Kopan ti kupitabhāvaṃ .
Dosan ti duṭṭhabhāvaṃ .
Ubhayampetaṃ kodhasseva nāmaṃ .
Appaccayan ti asantuṭṭhākāraṃ ;
domanassassetaṃ nāmaṃ .
Pātukarotīti dasseti pakāseti .
Bāhāvikkhepakaṃ bhaṇatīti bāhā vikkhipitvā alajjivacanaṃ vadati .
Vihesetīti viheṭheti bādhati .
Anādiyitvāti cittīkārena aggahetvā avajānitvā ;
anādaro hutvāti attho .
Atibāḷhan ti atidaḷhaṃ atippamāṇaṃ .
Mayi byāvaṭāti mayi byāpāraṃ āpannā .
Hīnāyāvattitvāti hīnassa gihibhāvassa atthāya āvattitvā ;
gihī hutvāti attho .
Attamanā hothāti tuṭṭhacittā hotha ,‘ mayā labhitabbaṃ labhatha , mayā vasitabbaṭṭhāne vasatha , phāsuvihāro vo mayā kato ’ ti adhippāyena vadati .
958. Asaññīti pavatto vādo asaññīvādo ;
so tesaṃ atthīti asaññīvādā .
Rūpī attātiādīsu lābhino kasiṇarūpaṃ attāti gahetvā rūpīti diṭṭhi uppajjati ;
alābhino takkamatteneva
P0.512V0.484 , ājīvakānaṃ viya .Lābhinoyeva ca pana arūpasamāpattinimittaṃ attāti gahetvā arūpīti diṭṭhi uppajjati ;
alābhino takkamatteneva , nigaṇṭhānaṃ viya .
Asaññībhāve panettha ekanteneva kāraṇaṃ na pariyesitabbaṃ .
Diṭṭhigatiko
M0.494 hi ummattako viya yaṃ vā taṃ vā gaṇhāti .Rūpī ca arūpī cāti rūpārūpamissakagāhavasena vuttaṃ .
Ayaṃ diṭṭhi rūpāvacarārūpāvacarasamāpattilābhinopi takkikassāpi uppajjati .
Neva rūpī nārūpīti pana ekantato takkikadiṭṭhiyeva .
Antavāti parittakasiṇaṃ attato gaṇhantassa diṭṭhi .
Anantavāti appamāṇakasiṇaṃ .
Antavā ca anantavā cāti uddhamadho sapariyantaṃ tiriyaṃ apariyantaṃ kasiṇaṃ attāti gahetvā uppannadiṭṭhi .
Nevantavā nānantavāti takkikadiṭṭhiyeva .
Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .
Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā .