(3.) Tikaniddesavaṇṇanā
909. Tikaniddese tīhi akusalamūlehi vaṭṭamūlasamudācāro kathito .
Akusalavitakkādīsu vitakkanavasena vitakko , sañjānanavasena saññā , sabhāvaṭṭhena dhātūti veditabbā .
Duccaritaniddese paṭhamanayo kammapathavasena vibhatto , dutiyo sabbasaṅgāhikakammavasena , tatiyo nibbattitacetanāvaseneva .
914. Āsavaniddese suttantapariyāyena tayova āsavā kathitā .
919. Esanāniddese
M0.477 saṅkhepato tattha katamā kāmesanāti ādinā nayena vutto kāmagavesanarāgo kāmesanā .Yo bhavesu bhavacchandotiādinā nayena vutto bhavagavesanarāgo bhavesanā .
Sassato lokotiādinā nayena vuttā diṭṭhigatikasammatassa brahmacariyassa gavesanā diṭṭhi brahmacariyesanāti veditabbā .
Yasmā ca na kevalaṃ rāgadiṭṭhiyo eva esanā , tadekaṭṭhaṃ pana kammampi esanā eva , tasmā taṃ dassetuṃ dutiyanayo vibhatto .
Tattha tadekaṭṭhan ti sampayuttekaṭṭhaṃ veditabbaṃ .
Tattha
P0.496 kāmarāgekaṭṭhaṃ kāmāvacarasattānameva pavattati ;bhavarāgekaṭṭhaṃ pana mahābrahmānaṃ .
Samāpattito vuṭṭhāya caṅkamantānaṃ jhānaṅgānaṃ assādanakāle akusalakāyakammaṃ hoti ,‘ aho sukhaṃ aho sukhan ’ ti vācaṃ bhinditvā assādanakāle vacīkammaṃ , kāyaṅgavācaṅgāni
V0.468 acopetvā manasāva assādanakāle manokammaṃ .Antaggāhikadiṭṭhivasena sabbesampi diṭṭhigatikānaṃ caṅkamanādivasena tāni hontiyeva .
920. Vidhāniddese ‘‘ kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti , kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadantī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.95) ākārasaṇṭhānaṃ vidhā nāma .
‘‘ Ekavidhena ñāṇavatthū ’’ tiādīsu ( vibha .751) koṭṭhāso .
‘‘ Vidhāsu na vikampatī ’’ tiādīsu ( theragā .1079) māno .
Idhāpi mānova vidhā nāma .
So hi seyyādivasena vidahanato vidhāti vuccati .
Ṭhapanaṭṭhena vā vidhā .
Tasmā ‘ seyyohamasmī ’ ti evaṃ uppannā mānavidhā mānaṭhapanā seyyohamasmīti vidhāti veditabbā .
Sesapadadvayesupi eseva nayo .
921. Bhayaniddese jātiṃ paṭicca bhayan ti jātipaccayā uppannabhayaṃ .
Bhayānakan ti ākāraniddeso .
Chambhitattan ti bhayavasena gattacalanaṃ .
Lomahaṃsoti lomānaṃ haṃsanaṃ , uddhaggabhāvo .
Iminā padadvayena kiccato bhayaṃ dassetvā puna cetaso utrāsoti sabhāvato dassitaṃ .
922. Tamaniddese vicikicchāsīsena avijjā kathitā .
‘‘ Tamandhakāro sammoho , avijjogho mahabbhayo ’’ ti vacanato hi avijjā tamo
M0.478 nāma .Tiṇṇaṃ pana addhānaṃ vasena desanāsukhatāya vicikicchāsīsena desanā katā .
Tattha ‘ kiṃ nu kho ahaṃ atīte khattiyo ahosiṃ udāhu brāhmaṇo vesso suddo kāḷo odāto rasso dīgho ’ ti kaṅkhanto atītaṃ addhānaṃ ārabbha kaṅkhati nāma .
‘ Kiṃ nu kho ahaṃ anāgate khattiyo bhavissāmi udāhu brāhmaṇo vesso … pe … dīgho ’ ti kaṅkhanto anāgataṃ addhānaṃ ārabbha kaṅkhati nāma .
‘ Kiṃ nu kho ahaṃ etarahi khattiyo udāhu brāhmaṇo vesso suddo ;
kiṃ vā ahaṃ rūpaṃ udāhu vedanā saññā saṅkhārā viññāṇan ’ ti kaṅkhanto paccuppannaṃ addhānaṃ ārabbha kaṅkhati nāma .
Tattha kiñcāpi khattiyo vā attano khattiyabhāvaṃ , brāhmaṇo vā brāhmaṇabhāvaṃ , vesso vā vessabhāvaṃ , suddo vā suddabhāvaṃ ajānanako nāma natthi , jīvaladdhiko
P0.497 pana satto khattiyajīvādīnaṃ vaṇṇādibhedaṃ sutvā ‘ kīdiso nu kho amhākaṃ abbhantare jīvo – kiṃ nu khoV0.469 nīlako udāhu pītako lohitako odāto caturaṃso chaḷaṃso aṭṭhaṃso ’ ti kaṅkhanto evaṃ kaṅkhati nāma . 923. Titthāyatanānīti titthabhūtāni āyatanāni , titthiyānaṃ vā āyatanāni .
Tattha titthaṃ nāma dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo .
Titthiyā nāma yesaṃ tā diṭṭhiyo ruccanti khamanti .
Āyatanaṭṭho heṭṭhā vuttoyeva .
Tattha yasmā sabbepi diṭṭhigatikā sañjāyamānā imesuyeva tīsu ṭhānesu sañjāyanti , samosaramānāpi etesuyeva samosaranti sannipatanti , diṭṭhigatikabhāve ca nesaṃ etāniyeva kāraṇāni , tasmā titthāni ca tāni sañjātānītiādinā atthena āyatanāni cāti titthāyatanāni ;
tenevatthena titthiyānaṃ āyatanānītipi titthāyatanāni .
Purisapuggaloti satto .
Kāmañca purisotipi puggalotipi vutte sattoyeva vutto , ayaṃ pana sammutikathā nāma yo yathā jānāti tassa tathā vuccati .
Paṭisaṃvedetīti attano santāne uppannaṃ jānāti , paṭisaṃviditaṃ karoti anubhavati vā .
Pubbekatahetūti pubbe katakāraṇā , pubbe katakammapaccayeneva paṭisaṃvedetīti attho .
Ayaṃ nigaṇṭhasamayo .
Evaṃvādino pana te kammavedanañca kiriyavedanañca paṭikkhipitvā ekaṃ vipākavedanameva sampaṭicchanti .
Pittasamuṭṭhānādīsu ( mahāni .5) ca aṭṭhasu ābādhesu
M0.479 satta paṭikkhipitvā aṭṭhamaṃyeva sampaṭicchanti , diṭṭhadhammavedanīyādīsu ca tīsu kammesu dve paṭikkhipitvā ekaṃ aparāpariyavedanīyameva sampaṭicchanti , kusalākusalavipākakiriyasaṅkhātāsu ca catūsu cetanāsu vipākacetanaṃyeva sampaṭicchanti .Issaranimmānahetūti issaranimmānakāraṇā ;
brahmunā vā pajāpatinā vā issarena nimmitattā paṭisaṃvedetīti attho .
Ayaṃ brāhmaṇasamayo .
Ayañhi nesaṃ adhippāyo – imā tisso vedanā paccuppanne attanā katamūlakena vā āṇattimūlakena vā pubbe katena vā ahetuappaccayā vā paṭisaṃvedetuṃ nāma na sakkā ;
issaranimmānakāraṇā eva pana imā paṭisaṃvedetīti .
Evaṃvādino panete heṭṭhā vuttesu aṭṭhasu ābādhesu ekampi asampaṭicchitvā sabbaṃ paṭibāhanti .
Tathā diṭṭhadhammavedanīyādīsupi sabbakoṭṭhāsesu
P0.498 ekampi asampaṭicchitvā sabbaṃ paṭibāhanti .Ahetu appaccayāti hetuñca paccayañca vinā akāraṇeneva paṭisaṃvedetīti attho .
Ayaṃ
V0.470 ājīvakasamayo .Evaṃ vādino etepi heṭṭhā vuttesu kāraṇesu ca byādhīsu ca ekampi asampaṭicchitvā sabbaṃ paṭikkhipanti .
924. Kiñcanāti palibodhā .
Rāgo kiñcanan ti rāgo uppajjamāno satte bandhati palibundheti , tasmā kiñcananti vuccati .
Dosamohesupi eseva nayo .
Aṅgaṇānīti ‘‘ udaṅgaṇe tattha papaṃ avindun ’’ ti ( jā .1.1.2) āgataṭṭhāne bhūmippadeso aṅgaṇaṃ .
‘‘ Tasseva rajassa vā aṅgaṇassa vā pahānāya vāyamatī ’’ ti ( ma . ni .1.184; a . ni .10.51) āgataṭṭhāne yaṃ kiñci malaṃ vā paṅko vā .
‘‘ Sāṅgaṇova samāno ’’ ti ( ma . ni .1.57) āgataṭṭhāne nānappakāro tibbakileso .
Idhāpi tadeva kilesaṅgaṇaṃ adhippetaṃ .
Teneva rāgo aṅgaṇan tiādimāha .
Malānīti malinabhāvakaraṇāni .
Rāgo malan ti rāgo uppajjamāno cittaṃ malinaṃ karoti , malaṃ gāhāpeti , tasmā malanti vuccati .
Itaresupi dvīsu eseva nayo .
Visamaniddese
M0.480 yasmā rāgādīsu ceva kāyaduccaritādīsu ca sattā pakkhalanti , pakkhalitā ca pana sāsanatopi sugatitopi patanti , tasmā pakkhalanapātahetuto rāgo visaman tiādi vuttaṃ .Aggīti anudahanaṭṭhena aggi .
Rāgaggīti rāgo uppajjamāno satte anudahati jhāpeti , tasmā aggīti vuccati .
Dosamohesupi eseva nayo .
Tattha vatthūni – ekā kira daharabhikkhunī cittalapabbatavihāre uposathāgāraṃ gantvā dvārapālakarūpaṃ olokayamānā ṭhitā .
Athassā anto rāgo uppanno .
Sā teneva jhāyitvā kālamakāsi .
Bhikkhuniyo gacchamānā ‘ ayaṃ daharā ṭhitā , pakkosatha nan ’ ti āhaṃsu .
Ekā gantvā ‘ kasmā ṭhitāsī ’ ti hatthe gaṇhi .
Gahitamattā parivattitvā patitā .
Idaṃ tāva rāgassa anudahanatāya vatthu .
Dosassa pana anudahanatāya manopadosikā devā daṭṭhabbā .
Mohassa anudahanatāya khiḍḍāpadosikā devā daṭṭhabbā .
Mohanavasena hi tesaṃ satisammoso hoti .
Tasmā khiḍḍāvasena āhārakālaṃ ativattitvā kālaṃ karonti .
Kasāvāti
P0.499 kasaṭā nirojā .Rāgādīsu ca kāyaduccaritādīsu ca ekampi paṇītaṃ ojavantaṃ natthi , tasmā rāgo kasāvotiādi vuttaṃ .
925. Assādadiṭṭhīti
V0.471 assādasampayuttā diṭṭhi .Natthi kāmesu dosoti kilesakāmena vatthukāmapaṭisevanadoso natthīti vadati .
Pātabyatan ti pātabbabhāvaṃ paribhuñjanaṃ ajjhoharaṇaṃ .
Evaṃvādī hi so vatthukāmesu kilesakāmaṃ pivanto viya ajjhoharanto viya paribhuñjati .
Attānudiṭṭhīti attānaṃ anugatā diṭṭhi .
Micchādiṭṭhīti lāmakā diṭṭhi .
Idāni yasmā ettha paṭhamā sassatadiṭṭhi hoti , dutiyā sakkāyadiṭṭhi , tatiyā ucchedadiṭṭhi , tasmā tamatthaṃ dassetuṃ sassatadiṭṭhi assādadiṭṭhītiādimāha .
926. Arati niddeso ca vihesā niddeso ca vuttatthoyeva .
Adhammassa cariyā adhammacariyā , adhammakaraṇanti attho .
Visamā cariyā , visamassa vā kammassa cariyāti visamacariyā .
Dovacassatāpāpamittatā niddesā vuttatthā eva .
Puthunimittārammaṇesu pavattito nānattesu saññā nānattasaññā .
Yasmā vā aññāva kāmasaññā , aññā byāpādādisaññā , tasmā
M0.481 nānattā saññātipi nānattasaññā .Kosajjapamādaniddesesu pañcasu kāmaguṇesu vissaṭṭhacittassa kusaladhammabhāvanāya ananuyogavasena līnavuttitā kosajjaṃ , pamajjanavasena pamattabhāvo pamādoti veditabbo .
Asantuṭṭhitā diniddesā vuttatthā eva .
931. Anādariyaniddese ovādassa anādiyanavasena anādarabhāvo anādariyaṃ .
Anādariyanākāro anādaratā .
Sagaruvāsaṃ avasanaṭṭhena agāravabhāvo agāravatā .
Sajeṭṭhakavāsaṃ avasanaṭṭhena appatissavatā .
Anaddāti anādiyanā .
Anaddāyanāti anādiyanākāro .
Anaddāya ayitassa bhāvo anaddāyitattaṃ .
Asīlassa bhāvo asīlyaṃ .
Acittīkāroti garucittīkārassa akaraṇaṃ .
932. Assaddhabhāvo assaddhiyaṃ .
Asaddahanākāro asaddahanā .
Okappetvā anupavisitvā aggahaṇaṃ anokappanā .
Appasīdanaṭṭhena anabhippasādo .
Avadaññutāti thaddhamacchariyavasena ‘ dehi , karohī ’ ti vacanassa ajānatā .
934. Buddhā
P0.500 ca buddhasāvakā cāti ettha buddhaggahaṇena paccekabuddhāpi gahitāva .Asametukamyatāti
V0.472 tesaṃ samīpaṃ agantukāmatā .Saddhammaṃ asotukamyatāti sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā saddhammo nāma , taṃ asuṇitukāmatā .
Anuggahetukamyatāti na uggahetukāmatā .
Upārambhacittatāti upārambhacittabhāvo .
Yasmā pana so atthato upārambhova hoti , tasmā taṃ dassetuṃ tattha katamo upārambhotiādi vuttaṃ .
Tattha upārambhanavasena upārambho .
Punappunaṃ upārambho anupārambho upārambhanākāro upārambhanā .
Punappunaṃ upārambhanā anupārambhanā .
Anupārambhitassa bhāvo anupārambhitattaṃ .
Uññāti heṭṭhā katvā jānanā .
Avaññāti avajānanā .
Paribhavanaṃ paribhavo .
Randhassa gavesitā randhagavesitā .
Randhaṃ vā gavesatīti randhagavesī , tassa bhāvo randhagavesitā .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ paravajjānupassanalakkhaṇo upārambho nāma vuccati , yena samannāgato puggalo , yathā nāma tunnakāro
M0.482 sāṭakaṃ pasāretvā chiddameva oloketi , evameva parassa sabbepi guṇe makkhetvā aguṇesuyeva patiṭṭhāti . 936. Ayoniso manasikāroti anupāyamanasikāro .
Anicce niccan ti anicceyeva vatthusmiṃ ‘ idaṃ niccan ’ ti evaṃ pavatto .
Dukkhe sukhan tiādīsupi eseva nayo .
Saccavippaṭikulena cāti catunnaṃ saccānaṃ ananulomavasena .
Cittassa āvaṭṭanātiādīni sabbānipi āvajjanasseva vevacanāneva .
Āvajjanañhi bhavaṅgacittaṃ āvaṭṭetīti cittassa āvaṭṭanā .
Anuanu āvaṭṭetīti anāvaṭṭanā .
Ābhujatīti ābhogo .
Bhavaṅgārammaṇato aññaṃ ārammaṇaṃ samannāharatīti samannāhāro .
Tadevārammaṇaṃ attānaṃ anubandhitvā uppajjamāne manasikarotīti manasikāro .
Karotīti ṭhapeti .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ anupāyamanasikāro uppathamanasikāralakkhaṇo ayonisomanasikāro nāma vuccati .
Tassa vasena puggalo dukkhādīni saccāni yāthāvato āvajjituṃ na sakkoti .
Kummaggasevanāniddese yaṃ kummaggaṃ sevato sevanā kummaggasevanāti vuccati , taṃ dassetuṃ tattha katamo kummaggoti
P0.501 dutiyapucchā katā .Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .
Tikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .