Phassapadaniddeso
230. Saḷāyatanapaccayā
M0.168 phassaniddese –Chaḷeva phassā saṅkhepā , cakkhusamphassaādayo ;
Viññāṇamiva battiṃsa , vitthārena bhavanti te .
‘ Saṅkhepato ’
P0.177 hi pāḷiyaṃ cakkhusamphassoti ādayo chaḷeva phassā āgatā .Vitthārena pana cakkhusamphassādayo pañca kusalavipākā pañca akusalavipākāti dasa , sesā bāvīsati lokiyavipākaviññāṇasampayuttā ca bāvīsatīti evaṃ sabbepi saṅkhārapaccayā vuttaviññāṇamiva bāttiṃsa honti .
Yaṃ panetassa bāttiṃsavidhassāpi phassassa paccayo saḷāyatanaṃ .
Tattha –
Chaṭṭhena saha ajjhattaṃ , cakkhādiṃ bāhirehipi ;
Saḷāyatanamicchanti , chahi saddhiṃ vicakkhaṇā .
Tattha ye tāva ‘‘ upādinnakapavattikathā ayan ’’ ti ekasantatipariyāpannameva paccayaṃ paccayuppannañca dīpenti , te chaṭṭhāyatanapaccayā phassoti pāḷianusārato āruppe chaṭṭhāyatanañca aññattha sabbasaṅgahato saḷāyatanañca phassassa paccayoti ekadesasarūpekasesaṃ katvā chaṭṭhena saha ajjhattaṃ cakkhādiṃ saḷāyatananti icchanti .
Tañhi chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatanantveva saṅghaṃ gacchati .
Ye pana paccayuppannameva ekasantatipariyāpannaṃ dīpenti , paccayaṃ pana bhinnasantānampi , te yaṃ yaṃ āyatanaṃ phassassa paccayo hoti taṃ sabbaṃ dīpentā
V0.169 bāhirampi pariggahetvā tadeva chaṭṭhena saha ajjhattaṃ bāhirehipi rūpāyatanādīhi saddhiṃ saḷāyatananti icchanti .Tampi hi chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatananti etesaṃ ekasese kate saḷāyatanantveva saṅkhaṃ gacchati .
Etthāha – na sabbāyatanehi eko phasso sambhoti , nāpi ekamhā āyatanā sabbe phassā , ayañca saḷāyatanapaccayā phassoti ekova vutto , so kasmāti ?
Tatridaṃ vissajjanaṃ – saccametaṃ .
Sabbehi eko ekamhā vā sabbe na sambhonti , sambhoti pana anekehi eko ;
yathā cakkhusamphasso cakkhāyatanā rūpāyatanā cakkhuviññāṇasaṅkhātā manāyatanā avasesā sampayuttadhammāyatanā cāti evaṃ sabbattha yathānurūpaṃ yojetabbaṃ .
Tasmā eva hi –
Eko
M0.169 panekāyatana-ppabhavo iti dīpito ;Phassoyaṃ ekavacana-niddesenidha tādinā .
‘ Ekavacananiddesenā ’ ti
P0.178 saḷāyatanapaccayā phassoti iminā hi ekavacananiddesena anekehi āyatanehi eko phasso hotīti tādinā dīpitoti attho .Āyatanesu pana –
Chadhā pañca tato ekaṃ , navadhā bāhirāni cha ;
Yathāsambhavametassa , paccayatte vibhāvaye .
Tatrāyaṃ vibhāvanā – cakkhāyatanādīni tāva pañca cakkhusamphassādibhedato pañcavidhassa phassassa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasena chadhā paccayā honti .
Tato paraṃ ekaṃ vipākamanāyatanaṃ anekabhedassa vipākamanosamphassassa sahajātaaññamaññanissayavipākaāhāraindriyasampayuttaatthiavigatavasena navadhā paccayo hoti .
Bāhiresu pana rūpāyatanaṃ cakkhusamphassassa ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena catudhā paccayo hoti .
Tathā saddāyatanādīni sotasamphassādīnaṃ .
Manosamphassassa pana tāni dhammāyatanañca tathā ca ārammaṇapaccayamatteneva cāti evaṃ bāhirāni cha yathāsambhavametassa paccayatte vibhāvayeti .
Saḷāyatanapaccayā phassapadaniddeso .