Jarāniddeso
192. Jarā niddese jarāti sabhāvapaccattaṃ .
Jīraṇatāti ākāraniddeso .
Khaṇḍiccan tiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā .
Pacchimā dve pakatiniddesā .
Ayañhi jarāti iminā padena sabhāvato dīpitā , tenassā idaṃ sabhāvapaccattaṃ .
Jīraṇatāti iminā ākārato
V0.92 , tenassāyaṃ ākāraniddeso .Khaṇḍiccanti iminā kālātikkame dantanakhānaṃ khaṇḍitabhāvakaraṇakiccato .
Pāliccan ti iminā kesalomānaṃ palitabhāvakaraṇakiccato .
Valittacatāti iminā maṃsaṃ milāpetvā tace valittabhāvakaraṇakiccato dīpitā .
Tenassā ime khaṇḍiccanti ādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā .
Tehi imesaṃ vikārānaṃ dassanavasena pākaṭībhūtāti pākaṭajarā dassitā .
Yatheva hi udakassa vā vātassa vā aggino vā tiṇarukkhādīnaṃ saṃsaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti , na ca so gatamaggo tāneva udakādīni , evameva jarāya dantādīsu khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo , cakkhuṃ ummīletvāpi gayhati .
Na ca khaṇḍiccādīneva jarā ;
na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti .
Āyuno
M0.93 saṃhāni indriyānaṃ paripākoti imehi pana padehi kālātikkameyeva abhibyattāya āyukkhayacakkhādiindriyaparipākasaṅkhātāya pakatiyā dīpitā .Tenassime pacchimā dve pakatiniddesāti veditabbā .
Tattha yasmā jaraṃ pattassa āyu hāyati tasmā jarā ‘‘ āyuno saṃhānī ’’ ti phalūpacārena vuttā .
Yasmā daharakāle suppasannāni sukhumampi
P0.99 attano visayaṃ sukheneva gaṇhanasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṃ pattassa paripakkāni āluḷitāni avisadāni oḷārikampi attano visayaṃ gahetuṃ asamatthāni honti , tasmā ‘‘ indriyānaṃ paripāko ’’ ti phalūpacāreneva vuttā .Sā panesā evaṃ niddiṭṭhā sabbāpi jarā pākaṭā paṭicchannāti duvidhā hoti .
Tattha dantādīsu khaṇḍādibhāvadassanato rūpadhammesu jarā ‘ pākaṭajarā ’ nāma .
Arūpadhammesu pana jarā tādisassa vikārassa adassanato ‘ paṭicchannajarā ’ nāma .
Tattha yvāyaṃ khaṇḍādibhāvo dissati , so tādisānaṃ dantādīnaṃ suviññeyyattā vaṇṇoyeva .
Taṃ cakkhunā disvā manodvārena cintetvā ‘‘ ime dantā jarāya pahaṭā ’’ ti jaraṃ jānāti , udakaṭṭhāne baddhāni gosiṅgādīni oloketvā heṭṭhā udakassa atthibhāvaṃ jānanaṃ viya .
Puna avīci savīcīti evampi ayaṃ jarā duvidhā hoti .
Tattha maṇikanakarajatapavāḷacandasūriyādīnaṃ mandadasakādīsu pāṇīnaṃ viya ca pupphaphalapallavādīsu apāṇīnaṃ viya ca antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ dubbiññeyyattā jarā ‘ avīcijarā ’ nāma , nirantarajarāti attho .
Tato aññesu pana yathāvuttesu antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ suviññeyyattā jarā ‘ savīcijarā ’ nāma .
Tattha
V0.93 savīcijarā upādinnānupādinnakavasena evaṃ dīpetabbā – daharakumārakānañhi paṭhamameva khīradantā nāma uṭṭhahanti , na te thirā .Tesu pana patitesu puna dantā uṭṭhahanti .
Te paṭhamameva setā honti , jarāvātena pana pahaṭakāle kāḷakā honti .
Kesā pana paṭhamameva tambāpi honti kāḷakāpi setāpi .
Chavi pana salohitikā hoti .
Vaḍḍhantānaṃ vaḍḍhantānaṃ odātānaṃ odātabhāvo , kāḷakānaṃ kāḷakabhāvo paññāyati , jarāvātena pana pahaṭakāle vaḷiṃ gaṇhāti .
Sabbampi sassaṃ vapitakāle setaṃ hoti , pacchā nīlaṃ , jarāvātena pana pahaṭakāle paṇḍukaṃ hoti .
Ambaṅkurenāpi dīpetuṃ vaṭṭati eva .
Ayaṃ vuccati jarāti ayaṃ
M0.94 jarā nāma kathiyati .Sā panesā
P0.100 khandhaparipākalakkhaṇā , maraṇūpanayanarasā , yobbanavināsapaccupaṭṭhānā .‘ Jarāya dukkhaṭṭho veditabbo ’ ti ettha pana ayampi sayaṃ na dukkhā , dukkhassa pana vatthubhāvena dukkhāti vuttā .
Katarassa dukkhassa ?
Kāyadukkhassa ceva domanassadukkhassa ca .
Jiṇṇassa hi attabhāvo jarasakaṭaṃ viya dubbalo hoti , ṭhātuṃ vā gantuṃ vā nisīdituṃ vā vāyamantassa balavaṃ kāyadukkhaṃ uppajjati ;
puttadāre yathāpure asallakkhente domanassaṃ uppajjati .
Iti imesaṃ dvinnampi dukkhānaṃ vatthubhāvena dukkhāti veditabbā .
Apica –
Aṅgānaṃ sithilabhāvā , indriyānaṃ vikārato ;
Yobbanassa vināsena , balassa upaghātato .
Vippavāsā satādīnaṃ , puttadārehi attano ;
Apasādanīyato ceva , bhīyyo bālattapattiyā .
Pappoti dukkhaṃ yaṃ macco , kāyikaṃ mānasaṃ tathā ;
Sabbametaṃ jarāhetu , yasmā tasmā jarā dukhāti .