1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
466. Idāni
P0.310M0.296V0.293 tadanantare bojjhaṅgavibhaṅge sattāti gaṇanaparicchedo .Bojjhaṅgāti bodhiyā bodhissa vā aṅgāti bojjhaṅgā .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yā esā dhammasāmaggī yāya lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā bodhīti vuccati , bujjhati kilesasantānaniddāya uṭṭhahati , cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati , nibbānameva vā sacchikaroti , tassā dhammasāmaggīsaṅkhātāya bodhiyā aṅgātipi bojjhaṅgā , jhānaṅgamaggaṅgādīni viya .
Yo panesa yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako bodhīti vuccati , tassa bodhissa aṅgātipi bojjhaṅgā , senaṅgarathaṅgādayo viya .
Tenāhu aṭṭhakathācariyā –
‘‘ bujjhanakassa puggalassa aṅgāti vā bojjhaṅgā ’’ ti .
Apica ‘‘ bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā ?
Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā , bujjhantīti bojjhaṅgā , anubujjhantīti bojjhaṅgā , paṭibujjhantīti bojjhaṅgā , sambujjhantīti bojjhaṅgā ’’ ti iminā paṭisambhidānayenāpi bojjhaṅgattho veditabbo .
Satisambojjhaṅgotiādīsu pasattho sundaro ca bojjhaṅgo sambojjhaṅgo , satiyeva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo .
Tattha upaṭṭhānalakkhaṇo satisambojjhaṅgo , pavicayalakkhaṇo dhammavicayasambojjhaṅgo , paggahalakkhaṇo vīriyasambojjhaṅgo , pharaṇalakkhaṇo pītisambojjhaṅgo , upasamalakkhaṇo
V0.294 passaddhisambojjhaṅgo , avikkhepalakkhaṇo samādhisambojjhaṅgo , paṭisaṅkhānalakkhaṇoP0.311 upekkhāsambojjhaṅgo .Tesu ‘‘ satiñca khvāhaṃ , bhikkhave , sabbatthikaṃ vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .5.234) vacanato sabbesaṃ bojjhaṅgānaṃ upakārakattā satisambojjhaṅgo paṭhamaṃ vutto .
Tato paraṃ ‘‘ so tathā sato viharanto
M0.297 taṃ dhammaṃ paññāya pavicinatī ’’ tiādinā ( ma . ni .150) nayena evaṃ anukkameneva nikkhepapayojanaṃ pāḷiyaṃ āgatameva .Kasmā panete satteva vuttā , anūnā anadhikāti ?
Līnuddhaccapaṭipakkhato sabbatthikato ca .
Ettha hi tayo bojjhaṅgā līnassa paṭipakkhā , yathāha –
‘‘ yasmiñca kho , bhikkhave , samaye līnaṃ cittaṃ hoti , kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.234).
Tayo uddhaccassa paṭipakkhā , yathāha –
‘‘ yasmiñca kho , bhikkhave , samaye uddhataṃ cittaṃ hoti , kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.234).
Eko panettha loṇadhūpanaṃ viya sabbabyañjanesu , sabbakammikaamacco viya ca sabbesu rājakiccesu , sabbabojjhaṅgesu icchitabbato sabbatthiko , yathāha –
‘‘ satiñca khvāhaṃ , bhikkhave , sabbatthikaṃ vadāmī ’’ ti .
‘‘ Sabbatthakan ’’ tipi pāḷi .
Dvinnampi sabbattha icchitabbanti attho .
Evaṃ līnuddhaccapaṭipakkhato sabbatthikato ca satteva vuttāti veditabbā .
467. Idāni nesaṃ ekasmiṃyevārammaṇe attano attano kiccavasena nānākaraṇaṃ dassetuṃ tattha katamo satisambojjhaṅgotiādi āraddhaṃ .
Tattha idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane bhikkhu .
Satimā hotīti paññāya paññavā , yasena yasavā , dhanena dhanavā viya satiyā satimā hoti , satisampannoti attho .
Paramenāti uttamena ;
tañhi paramatthasaccassa nibbānassa ceva maggassa ca anulomato paramaṃ nāma hoti uttamaṃ seṭṭhaṃ .
Satinepakkenāti nepakkaṃ vuccati paññā ;
satiyā ceva nepakkena
P0.312 cāti attho .Kasmā pana imasmiṃ satibhājanīye paññā saṅgahitāti ?
Satiyā balavabhāvadīpanatthaṃ .
Sati hi paññāya saddhimpi uppajjati vināpi , paññāya saddhiṃ uppajjamānā balavatī hoti , vinā uppajjamānā dubbalā .
Tenassā balavabhāvadīpanatthaṃ paññā saṅgahitā .
Yathā hi dvīsu
V0.295 disāsu dve rājamahāmattā tiṭṭheyyuṃ ;tesu eko rājaputtaṃ gahetvā tiṭṭheyya , eko attano dhammatāya ekakova tesu rājaputtaṃ gahetvā ṭhito attanopi
M0.298 tejena rājaputtassapi tejena tejavā hoti ;attano dhammatāya ṭhito na tena samatejo hoti ;
evameva rājaputtaṃ gahetvā ṭhitamahāmatto viya paññāya saddhiṃ uppannā sati , attano dhammatāya ṭhito viya vinā paññāya uppannā .
Tattha yathā rājaputtaṃ gahetvā ṭhito attanopi tejena rājaputtassapi tejena tejavā hoti , evaṃ paññāya saddhiṃ uppannā sati balavatī hoti ;
yathā attano dhammatāya ṭhito na tena samatejo hoti , evaṃ vinā paññāya uppannā dubbalā hotīti balavabhāvadīpanatthaṃ paññā gahitāti .
Cirakatampīti attano vā parassa vā kāyena cirakataṃ vattaṃ vā kasiṇamaṇḍalaṃ vā kasiṇaparikammaṃ vā .
Cirabhāsitampīti attanā vā parena vā vācāya cirabhāsitaṃ bahukampi , vattasīse ṭhatvā dhammakathaṃ vā kammaṭṭhānavinicchayaṃ vā , vimuttāyatanasīse vā ṭhatvā dhammakathameva .
Saritā hotīti taṃ kāyaviññattiṃ vacīviññattiñca samuṭṭhāpetvā pavattaṃ arūpadhammakoṭṭhāsaṃ ‘ evaṃ uppajjitvā evaṃ niruddho ’ ti saritā hoti .
Anussaritāti punappunaṃ saritā .
Ayaṃ vuccati satisambojjhaṅgoti ayaṃ evaṃ uppannā sesabojjhaṅgasamuṭṭhāpikā vipassanāsampayuttā sati satisambojjhaṅgo nāma kathīyati .
So tathā sato viharantoti so bhikkhu tenākārena uppannāya satiyā sato hutvā viharanto .
Taṃ dhamman ti taṃ cirakataṃ cirabhāsitaṃ heṭṭhā vuttappakāraṃ dhammaṃ .
Paññāya pavicinatīti paññāya ‘ aniccaṃ dukkhaṃ anattā ’ ti pavicinati .
Pavicaratīti
P0.313 ‘ aniccaṃ dukkhaṃ anattā ’ ti tattha paññaṃ carāpento pavicarati .Parivīmaṃsaṃ āpajjatīti olokanaṃ gavesanaṃ āpajjati .
Ayaṃ vuccatīti idaṃ vuttappakāraṃ bojjhaṅgasamuṭṭhāpakaṃ vipassanāñāṇaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo nāma vuccati .
Tassa taṃ dhamman ti tassa bhikkhuno taṃ heṭṭhā vuttappakāraṃ dhammaṃ .
Āraddhaṃ hotīti paripuṇṇaṃ hoti paggahitaṃ .
Asallīnan ti āraddhattāyeva asallīnaṃ .
Ayaṃ vuccatīti idaṃ bojjhaṅgasamuṭṭhāpakaṃ vipassanāsampayuttaṃ vīriyaṃ vīriyasambojjhaṅgo nāma vuccati .
Nirāmisāti
M0.299V0.296 kāmāmisalokāmisavaṭṭāmisānaṃ abhāvena nirāmisā parisuddhā .Ayaṃ vuccatīti ayaṃ bojjhaṅgasamuṭṭhāpikā vipassanāsampayuttā pīti pītisambojjhaṅgo nāma vuccati .
Pītimanassāti pītisampayuttacittassa .
Kāyopi passambhatīti khandhattayasaṅkhāto nāmakāyo kilesadarathapaṭippassaddhiyā passambhati .
Cittampīti viññāṇakkhandhopi tatheva passambhati .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ bojjhaṅgasamuṭṭhāpikā vipassanāsampayuttā passaddhi passaddhisambojjhaṅgo nāma vuccati .
Passaddhakāyassa sukhinoti passaddhakāyatāya uppannasukhena sukhitassa .
Samādhiyatīti sammā ādhiyati , niccalaṃ hutvā ārammaṇe ṭhapīyati , appanāppattaṃ viya hoti .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ bojjhaṅgasamuṭṭhāpikā vipassanāsampayuttā cittekaggatā samādhisambojjhaṅgo nāma vuccati .
Tathā samāhitan ti tena appanāppattena viya samādhinā samāhitaṃ .
Sādhukaṃ ajjhupekkhitā hotīti suṭṭhu ajjhupekkhitā hoti ;
tesaṃ dhammānaṃ pahānavaḍḍhane abyāvaṭo hutvā ajjhupekkhati .
Ayaṃ
P0.314 vuccatīti ayaṃ channaṃ bojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanabhāvasādhako majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo nāma vuccati .Ettāvatā kiṃ kathitaṃ nāma hoti ?
Apubbaṃ acarimaṃ ekacittakkhaṇe nānārasalakkhaṇā pubbabhāgavipassanā bojjhaṅgā kathitā hontīti .
Paṭhamo nayo .
468-469.
Idāni yena pariyāyena satta bojjhaṅgā cuddasa honti , tassa pakāsanatthaṃ dutiyanayaṃ dassento puna satta bojjhaṅgātiādimāha .
Tatrāyaṃ anupubbapadavaṇṇanā – ajjhattaṃ dhammesu satīti ajjhattikasaṅkhāre pariggaṇhantassa uppannā sati .
Bahiddhā dhammesu satīti bahiddhāsaṅkhāre pariggaṇhantassa uppannā sati .
Yadapīti yāpi .
Tadapīti sāpi .
Abhiññāyāti abhiññeyyadhamme abhijānanatthāya .
Sambodhāyāti sambodhi vuccati maggo , maggatthāyāti attho .
Nibbānāyāti
V0.297 vānaṃ vuccati taṇhā ;sā tattha
M0.300 natthīti nibbānaṃ , tadatthāya , asaṅkhatāya amatadhātuyā sacchikiriyatthāya saṃvattatīti attho .Dhammavicayasambojjhaṅgepi eseva nayo .
Kāyikaṃ vīriyan ti caṅkamaṃ adhiṭṭhahantassa uppannavīriyaṃ .
Cetasikaṃ vīriyan ti ‘‘ na tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī ’’ ti evaṃ kāyapayogaṃ vinā uppannavīriyaṃ .
Kāyapassaddhīti tiṇṇaṃ khandhānaṃ darathapassaddhi .
Cittapassaddhīti viññāṇakkhandhassa darathapassaddhi .
Upekkhāsambojjhaṅge satisambojjhaṅgasadisova vinicchayo .
Imasmiṃ naye satta bojjhaṅgā lokiyalokuttaramissakā kathitā .
Porāṇakattherā pana ‘ ettakena pākaṭaṃ na hotī ’ ti vibhajitvā dassesuṃ .
Etesu hi ajjhattadhammesu sati pavicayo upekkhāti ime tayo attano khandhārammaṇattā lokiyāva honti .
Tathā maggaṃ appattaṃ kāyikavīriyaṃ .
Avitakkaavicārā
P0.315 pana pītisamādhiyo lokuttarā honti .Sesā lokiyalokuttaramissakāti .
Tattha ajjhattaṃ tāva dhammesu satipavicayaupekkhā ajjhattārammaṇā , lokuttarā pana bahiddhārammaṇāti tesaṃ lokuttarabhāvo mā yujjittha .
Caṅkamappayogena nibbattavīriyampi lokiyanti vadanto na kilamati .
Avitakkaavicārā pana pītisamādhiyo kadā lokuttarā hontīti ?
Kāmāvacare tāva pītisambojjhaṅgo labbhati , avitakkaavicārā pīti na labbhati .
Rūpāvacare avitakkaavicārā pīti labbhati , pītisambojjhaṅgo pana na labbhati .
Arūpāvacare sabbena sabbaṃ na labbhati .
Ettha pana alabbhamānakaṃ upādāya labbhamānakāpi paṭikkhittā .
Evamayaṃ avitakkaavicāro pītisambojjhaṅgo kāmāvacaratopi nikkhanto rūpāvacaratopi arūpāvacaratopīti nibbattitalokuttaro yevāti kathito .
Tathā kāmāvacare samādhisambojjhaṅgo labbhati , avitakkaavicāro pana samādhi na labbhati .
Rūpāvacaraarūpāvacaresu avitakkaavicāro samādhi labbhati , samādhisambojjhaṅgo pana na labbhati .
Ettha pana alabbhamānakaṃ upādāya labbhamānakopi paṭikkhitto .
Evamayaṃ avitakkaavicāro samādhi kāmāvacaratopi nikkhanto rūpāvacaratopi arūpāvacaratopīti nibbattitalokuttaro yevāti kathito .
Apica
M0.301V0.298 lokiyaṃ gahetvā lokuttaro kātabbo ;lokuttaraṃ gahetvā lokiyo kātabbo .
Ajjhattadhammesu hi satipavicayaupekkhānaṃ lokuttarabhāvanākālopi atthi .
Tatridaṃ suttaṃ –
‘‘ ajjhattavimokkhaṃ khvāhaṃ , āvuso , sabbupādānakkhayaṃ vadāmi ;
evamassime āsavā nānusentī ’’ ti ( saṃ . ni .2.32 thokaṃ visadisaṃ ) iminā suttena lokuttarā honti .
Yadā pana caṅkamapayogena nibbatte kāyikavīriye anupasanteyeva vipassanā maggena ghaṭīyati , tadā taṃ lokuttaraṃ hoti .
Ye pana therā ‘‘ kasiṇajjhāne , ānāpānajjhāne , brahmavihārajjhāne ca bojjhaṅgo uddharanto na vāretabbo ’’ ti vadanti , tesaṃ vāde avitakkaavicārā pītisamādhisambojjhaṅgā lokiyā hontīti .
Dutiyo nayo .
470-471.
Idāni
P0.316 bojjhaṅgānaṃ bhāvanāvasena pavattaṃ tatiyanayaṃ dassento puna satta bojjhaṅgātiādimāha .Tatthāpi ayaṃ anupubbapadavaṇṇanā – bhāvetīti vaḍḍheti ;
attano santāne punappunaṃ janeti abhinibbatteti .
Vivekanissitan ti viveke nissitaṃ .
Vivekoti vivittatā .
So cāyaṃ tadaṅgaviveko , vikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavivekoti pañcavidho .
Tattha tadaṅgaviveko nāma vipassanā .
Vikkhambhanaviveko nāma aṭṭha samāpattiyo .
Samucchedaviveko nāma maggo .
Paṭippassaddhiviveko nāma phalaṃ .
Nissaraṇaviveko nāma sabbanimittanissaṭaṃ nibbānaṃ .
Evametasmiṃ pañcavidhe viveke nissitaṃ vivekanissitanti tadaṅgavivekanissitaṃ samucchedavivekanissitaṃ nissaraṇavivekanissitañca satisambojjhaṅgaṃ bhāvetīti ayamattho veditabbo .
Tathā hi ayaṃ satisambojjhaṅgabhāvanānuyogamanuyutto yogī vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṃ , ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ , maggakāle pana kiccato samucchedavivekanissitaṃ , ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṃ , satisambojjhaṅgaṃ bhāveti .
Pañcavivekanissitampīti eke .
Te hi na kevalaṃ balavavipassanāmaggaphalakkhaṇesu eva bojjhaṅgaṃ uddharanti , vipassanāpādakakasiṇajjhānaānāpānāsubhabrahmavihārajjhānesupi uddharanti , na ca paṭisiddhā aṭṭhakathācariyehi
M0.302 .Tasmā tesaṃ matena etesaṃ jhānānaṃ pavattikkhaṇe kiccato eva vikkhambhanavivekanissitaṃ .
Yathā ca vipassanākkhaṇe ‘‘ ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitan ’’ ti
V0.299 vuttaṃ , evaṃ ‘‘ paṭippassaddhivivekanissitampi bhāvetī ’’ ti vattuṃ vaṭṭati .Esa nayo virāganissitādīsu .
Vivekatthā eva hi virāgādayo .
Kevalañcettha vossaggo duvidho – pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo cāti .
Tattha ‘ pariccāgavossaggo ’ ti vipassanākkhaṇe ca tadaṅgavasena maggakkhaṇe ca samucchedavasena kilesappahānaṃ .
‘ Pakkhandanavossaggo ’ ti vipassanākkhaṇe tanninnabhāvena , maggakkhaṇe pana ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanaṃ .
Tadubhayampi imasmiṃ lokiyalokuttaramissake
P0.317 atthavaṇṇanānaye vaṭṭati .Tathā hi ayaṃ sati sambojjhaṅgo yathāvuttena pakārena kilese pariccajati , nibbānañca pakkhandati .
Vossaggapariṇāmin ti iminā pana sakalena vacanena vossaggatthaṃ pariṇamantaṃ pariṇatañca , paripaccantaṃ paripakkañcāti idaṃ vuttaṃ hoti .
Ayañhi bojjhaṅgabhāvanamanuyutto bhikkhu yathā satisambojjhaṅgo kilesapariccāgavossaggatthaṃ nibbānapakkhandanavossaggatthañca paripaccati , yathā ca paripakko hoti , tathā naṃ bhāvetīti .
Esa nayo sesabojjhaṅgesupi .
Imasmimpi naye lokiyalokuttaramissakā bojjhaṅgā kathitāti .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā .