Issues
Select Version
Vibhaṅga-aṭṭhakathā
Vibhaṅga-aṭṭhakathā

Jātiniddeso

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Jātiniddeso
190. IdāniV0.87 saṅkhepato uddiṭṭhāni dukkhādīni vibhajitvā dassetuṃ ayaṃ tattha katamaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ jātipi dukkhāti niddesavāro āraddho .
Tattha jāti veditabbā , jātiyā dukkhaṭṭho veditabbo ;
jarā , maraṇaṃ , sokoM0.88 , paridevo , dukkhaṃ , domanassaṃ , upāyāso , appiyasampayogo , piyavippayogo veditabbo ;
appiyasampayogassa piyavippayogassa dukkhaṭṭho veditabbo ;
icchā veditabbā , icchāya dukkhaṭṭho veditabbo ;
khandhā veditabbā , khandhānaṃ dukkhaṭṭho veditabbo .
Tattha dukkhassa ariyasaccassa kathanatthāya ayaṃ mātikā – idañhi dukkhaṃ nāma anekaṃ nānappakāraṃ , seyyathidaṃ – dukkhadukkhaṃ , vipariṇāmadukkhaṃ , saṅkhāradukkhaṃ , paṭicchannadukkhaṃ , appaṭicchannadukkhaṃ , pariyāyadukkhaṃ , nippariyāyadukkhanti .
Tattha kāyikacetasikā dukkhavedanā sabhāvato ca nāmato ca dukkhattā ‘ dukkhadukkhaṃ ’ nāma .
Sukhavedanā vipariṇāmena dukkhuppattihetuto ‘ vipariṇāmadukkhaṃ ’ nāma .
Upekkhāvedanā ceva avasesā ca tebhūmakā saṅkhārā udayabbayapīḷitattā ‘ saṅkhāradukkhaṃ ’ nāma .
Tathā pīḷanaṃ pana maggaphalānampi atthi .
Tasmā ete dhammā dukkhasaccapariyāpannattena saṅkhāradukkhaṃ nāmāti veditabbā .
Kaṇṇasūladantasūlarāgajapariḷāhadosajapariḷāhādi kāyikacetasiko ābādho pucchitvā jānitabbatoP0.94 upakkamassa ca apākaṭabhāvato ‘ paṭicchannadukkhaṃ ’ nāma , apākaṭadukkhantipi vuccati .
Dvattiṃsakammakāraṇādisamuṭṭhāno ābādho apucchitvāva jānitabbato upakkamassa ca pākaṭabhāvato ‘ appaṭicchannadukkhaṃ ’ nāma , pākaṭadukkhantipi vuccati .
Ṭhapetvā dukkhadukkhaṃ sesaṃ dukkhasaccavibhaṅge āgataṃ jātiādi sabbampi tassa tassa dukkhassa vatthubhāvato ‘ pariyāyadukkhaṃ ’ nāma .
Dukkhadukkhaṃ ‘ nippariyāyadukkhaṃ ’ nāma .
Tattha pariyāyadukkhaṃ nippariyāyadukkhanti imasmiṃ padadvaye ṭhatvā dukkhaṃ ariyasaccaṃ kathetabbaṃ .
Ariyasaccañca nāmetaṃ pāḷiyaṃ saṅkhepatopi āgacchati vitthāratopi .
Saṅkhepato āgataṭṭhāne saṅkhepenapi vitthārenapi kathetuṃ vaṭṭatiV0.88 .
Vitthārato āgataṭṭhāne pana vitthāreneva kathetuṃ vaṭṭati , na saṅkhepena .
Taṃ idaṃ imasmiṃ ṭhāne vitthārena āgatanti vitthāreneva kathetabbaṃ .
Tasmā yaṃ taṃ niddesavāre ‘‘ tattha katamaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ ?
Jātipi dukkhā ’’ tiādīni padāni gahetvā ‘‘ jāti veditabbā , jātiyā dukkhaṭṭho veditabbo ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha jātiādīni tāva ‘‘ tattha katamā jāti ?
Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjātī ’’ ti imassa pana padabhājanīyassa vasena veditabbāni .
191. TatrāyaṃM0.89 atthavaṇṇanā – tesaṃ tesaṃ sattānan ti ayaṃ saṅkhepato anekesaṃ sattānaṃ sādhāraṇaniddeso .
Yā devadattassa jāti , yā somadattassa jātīti evañhi divasampi kathiyamāne neva sattā pariyādānaṃ gacchanti , na sabbaṃ aparatthadīpanaṃ sijjhati .
Imehi pana dvīhi padehi na koci satto apariyādinno hoti , na kiñci aparatthadīpanaṃ na sijjhati .
Tena vuttaṃ –
‘‘ yā tesaṃ tesaṃ sattānan ’’ ti .
Tamhi tamhīti ayaṃ jātigativasena anekesaṃ sattanikāyānaṃ sādhāraṇaniddeso .
Sattanikāyeti sattānaṃ nikāye , sattaghaṭāyaṃ sattasamūheti attho .
Jātīti ayaṃ jātisaddo anekattho .
Tathā hesa ‘‘ ekampi jātiṃ , dvepi jātiyo ’’ ti ( pārā .12; ma . ni .2.257) ettha bhave āgato .
‘‘ Atthi visākheP0.95 , nigaṇṭhā nāma samaṇajātikā ’’ ti ( a . ni .3.71) ettha nikāye .
‘‘ Tiriyā nāma tiṇajāti nābhiyā uggantvā nabhaṃ āhacca ṭhitā ahosī ’’ ti ( a . ni .5.196) ettha paññattiyaṃ .
‘‘ Jāti dvīhi khandhehi saṅgahitā ’’ ti ( dhātu .71) ettha saṅkhatalakkhaṇe .
‘‘ Yaṃ , bhikkhave , mātukucchimhi paṭhamaṃ cittaṃ uppannaṃ , paṭhamaṃ viññāṇaṃ pātubhūtaṃ , tadupādāya sāvassa jātī ’’ ti ( mahāva .124) ettha paṭisandhiyaṃ .
‘‘ Sampatijāto , ānanda , bodhisatto ’’ ti ( ma . ni .3.207) ettha pasūtiyaṃ .
‘‘ Anupakkuṭṭho jātivādenā ’’ ti ( dī . ni .1.331) ettha kule .
‘‘ Yatohaṃ , bhagini , ariyāya jātiyā jāto ’’ ti ( ma . ni .2.351) ettha ariyasīle .
Idha panāyaṃ savikāresu paṭhamābhinibbattakkhandhesu vattati .
Tasmā jāyamānakavasena jātīti idamettha sabhāvapaccattaṃ .
Sañjāyanavasena sañjātīti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ .
Okkamanavasena okkanti .
Jāyanaṭṭhena vā jāti , sā aparipuṇṇāyatanavasena yuttā .
Sañjāyanaṭṭhena sañjāti , sā paripuṇṇāyatanavasena yuttā .
Okkamanaṭṭhena okkanti , sā aṇḍajajalābujavasena yuttā .
Te hi aṇḍakosañca vatthikosañcaV0.89 okkamanti , okkamantāpi pavisantā viya paṭisandhiṃ gaṇhanti .
Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbatti .
Sā saṃsedajaopapātikavasena yuttā .
Te hi pākaṭā eva hutvā nibbattanti .
Ayaṃ tāva sammutikathā .
IdāniM0.90 paramatthakathā hoti .
Khandhā eva hi paramatthato pātubhavanti , na sattā .
Tattha ca khandhānan ti ekavokārabhave ekassa , catuvokārabhave catunnaṃ , pañcavokārabhave pañcannaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ .
Pātubhāvoti uppatti .
Āyatanānan ti ettha tatra tatra uppajjamānāyatanavasena saṅgaho veditabbo .
Paṭilābhoti santatiyaṃ pātubhāvoyeva ;
pātubhavantāneva hi tāni paṭiladdhāni nāma honti .
Ayaṃ vuccati jātīti ayaṃ jāti nāma kathiyati .
Sā panesā tattha tattha bhave paṭhamābhinibbattilakkhaṇā , nīyyātanarasā , atītabhavato idha ummujjanapaccupaṭṭhānā , phalavasena dukkhavicittatāpaccupaṭṭhānā vā .
Idāni ‘ jātiyā dukkhaṭṭho veditabbo ’ ti ayañhi jāti sayaṃ na dukkhā , dukkhuppattiyā pana vatthubhāvena dukkhātiP0.96 vuttā .
Kataradukkhassa panāyaṃ vatthūti ?
Yaṃ taṃ bālapaṇḍitasuttādīsu ( ma . ni .3.246 ādayo ) bhagavatāpi upamāvasena pakāsitaṃ āpāyikaṃdukkhaṃ , yañca sugatiyaṃ manussaloke gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ uppajjati , tassa sabbassāpi esā vatthu .
Tatridaṃ gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ – ayañhi satto mātukucchimhi nibbattamāno na uppalapadumapuṇḍarīkādīsu nibbattati .
Atha kho heṭṭhā āmāsayassa upari pakkāsayassa udarapaṭalapiṭṭhikaṇḍakānaṃ vemajjhe paramasambādhe tibbandhakāre nānākuṇapagandhaparibhāvite asuciparamaduggandhapavanavicarite adhimattajegucche kucchippadese pūtimacchapūtikummāsacandanikādīsu kimi viya nibbattati .
So tattha nibbatto dasa māse mātukucchisambhavena usmanā puṭapākaṃ viya paccamāno piṭṭhapiṇḍi viya sediyamāno samiñjanapasāraṇādirahito adhimattaṃ dukkhaṃ paccanubhotīti .
Idaṃ tāva ‘ gabbhokkantimūlakaṃ ’ dukkhaṃ .
Yaṃ pana so mātu sahasā upakkhalanagamananisīdanauṭṭhānaparivattanādīsu surādhuttahatthagato eḷako viya ahiguṇṭhikahatthagato sappapotako viya ca ākaḍḍhanaparikaḍḍhanaodhunananiddhunanādinā upakkamena adhimattaṃ dukkhamanubhavati , yañca mātu sītudakapānakāle sītanarakūpapannoV0.90 viya , uṇhayāgubhattādiajjhoharaṇakāle aṅgāravuṭṭhisamparikiṇṇo viya , loṇambilādiajjhoharaṇakāle khārāpaṭicchakādikammakāraṇappatto viya tibbaṃ dukkhamanubhoti – idaṃ ‘ gabbhapariharaṇamūlakaṃ ’ dukkhaṃ .
YaṃM0.91 panassa mūḷhagabbhāya mātuyā mittāmaccasuhajjādīhipi adassanārahe dukkhuppattiṭṭhāne chedanaphālanādīhi dukkhaṃ uppajjati – idaṃ ‘ gabbhavipattimūlakaṃ ’ dukkhaṃ .
Yaṃ vijāyamānāya mātuyā kammajehi vātehi parivattetvā narakapapātaṃ viya atibhayānakaṃ yonimaggaṃ paṭipātiyamānassaP0.97 paramasambādhena yonimukhena tāḷacchiggaḷena viya nikkaḍḍhiyamānassa mahānāgassa narakasattassa viya ca saṅghāṭapabbatehi vicuṇṇiyamānassa dukkhaṃ uppajjati – idaṃ ‘ vijāyanamūlakaṃ ’ dukkhaṃ .
Yaṃ pana jātassa taruṇavaṇasadisassa sukumārasarīrassa hatthaggahaṇanhāpanadhovanacoḷaparimajjanādikāle sūcimukhakhuradhāravijjhanaphālanasadisaṃ dukkhaṃ uppajjati – idaṃ mātukucchito ‘ bahi nikkhamanamūlakaṃ ’ dukkhaṃ .
Yaṃ tato paraṃ pavattiyaṃ attanāva attānaṃ vadhantassa , acelakavatādivasena ātāpanaparitāpanānuyogamanuyuttassa , kodhavasena abhuñjantassa , ubbandhantassa ca dukkhaṃ hoti – idaṃ ‘ attūpakkamamūlakaṃ ’ dukkhaṃ .
Yaṃ pana parato vadhabandhanādīni anubhavantassa dukkhaṃ uppajjati – idaṃ ‘ parūpakkamamūlakaṃ ’ dukkhanti .
Iti imassa sabbassāpi dukkhassa ayaṃ jāti vatthumeva hotīti .
Tenetaṃ vuccati –
Jāyetha no ce narakesu satto ,
Tatthaggidāhādikamappasayhaṃ ;
Labhetha dukkhaṃ nu kuhiṃ patiṭṭhaṃ ,
Iccāha dukkhāti munīdha jāti .
Dukkhaṃ tiracchesu kasāpatoda-
Daṇḍābhighātādibhavaṃ anekaṃ ;
YaṃV0.91 taṃ kathaṃ tattha bhaveyya jātiṃ ,
Vinā tahiṃ jāti tatopi dukkhā .
Petesu dukkhaṃ pana khuppipāsā-
Vātātapādippabhavaṃ vicittaṃ ;
Yasmā ajātassa na tattha atthi ,
Tasmāpi dukkhaṃ muni jātimāha .
TibbandhakāreM0.92 ca asayhasīte ,
Lokantare yaṃ asuresu dukkhaṃ ;
Na taṃ bhave tattha na cassa jāti ,
Yato ayaṃ jāti tatopi dukkhā .
YañcāpiP0.98 gūthanarake viya mātugabbhe ,
Satto vasaṃ ciramato bahi nikkhamanañca ;
Pappoti dukkhamatighoramidampi natthi ,
Jātiṃ vinā itipi jātirayañhi dukkhā .
Kiṃ bhāsitena bahunā nanu yaṃ kuhiñci ,
Atthīdha kiñcidapi dukkhamidaṃ kadāci ;
Nevatthi jātivirahe yadato mahesī ,
Dukkhāti sabbapaṭhamaṃ imamāha jātinti .