(2.) Dukaniddesavaṇṇanā
891. Dukesu kodhaniddesādayo heṭṭhā vuttanayeneva veditabbā .
Heṭṭhā anāgatesu pana upanāhaniddesādīsu pubbakālaṃ kodhaṃ upanayhatīti aparakālakodho upanāho nāma .
Upanayhanākāro
P0.492 upanayhanā .Upanayhitassa bhāvo upanayhitattaṃ .
Aṭṭhapanāti paṭhamuppannassa anantaraṭṭhapanā mariyādaṭṭhapanā vā .
Ṭhapanāti pakatiṭhapanā .
Saṇṭhapanāti sabbatobhāgena punappunaṃ āghātaṭṭhapanā .
Anusaṃsandanāti paṭhamuppannena kodhena saddhiṃ antaraṃ adassetvā ekībhāvakaraṇā .
Anuppabandhanāti purimena saddhiṃ pacchimassa ghaṭanā .
Daḷhīkamman ti thirakaraṇaṃ .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ upanandhanalakkhaṇo veraṃ appaṭinissajjanaraso upanāhoti vuccati ;
yena samannāgato puggalo veraṃ nissajjituṃ na sakkoti ;
‘ evaṃ nāma maṃ esa vattuṃ ananucchaviko ’ ti aparāparaṃ anubandhati ;
ādittapūtialātaṃ viya jalateva
M0.474 ;dhoviyamānaṃ acchacammaṃ viya , vasātelamakkhitapilotikā viya ca na parisujjhati .
892. Makkhanabhāvavasena makkho ;
paraguṇamakkhanāya pavattentopi attano kāraṇaṃ , gūthapaharaṇakaṃ gūtho viya , paṭhamataraṃ makkhetīti attho .
Tato parā dve ākārabhāvaniddesā .
Niṭṭhurabhāvo niṭṭhuriyaṃ ;
‘ taṃ nissāya ettakampi natthī ’ ti kheḷapātananti attho .
Niṭṭhuriyakamman ti niṭṭhuriyakaraṇaṃ .
Gahaṭṭho vā hi gahaṭṭhaṃ , bhikkhu vā bhikkhuṃ nissāya vasanto appamattakeneva kujjhitvā ‘ taṃ nissāya ettakampi natthī ’ ti kheḷaṃ pātetvā pādena maddanto viya niṭṭhuriyaṃ nāma karoti .
Tassa taṃ kammaṃ niṭṭhuriyakammanti vuccati .
Lakkhaṇādito panesa paraguṇamakkhanalakkhaṇo
V0.465 makkho , tesaṃ vināsanaraso , parena sukatānaṃ kiriyānaṃ avacchādanapaccupaṭṭhāno .Paḷāsatīti paḷāso ;
parassa guṇe dassetvā attano guṇehi samaṃ karotīti attho .
Paḷāsassa āyanā paḷāsāyanā .
Paḷāso ca so attano jayāharaṇato āhāro cāti paḷāsāhāro .
Vivādaṭṭhānan ti vivādakāraṇaṃ .
Yugaggāhoti samadhuraggahaṇaṃ .
Appaṭinissaggoti attanā gahitassa appaṭinissajjanaṃ .
Lakkhaṇādito
P0.493 panesa yugaggāhalakkhaṇo paḷāso , paraguṇehi attano guṇānaṃ samakaraṇaraso , paresaṃ guṇappamāṇena upaṭṭhānapaccupaṭṭhāno .Paḷāsī hi puggalo dutiyassa dhuraṃ na deti , samaṃ pasāretvā tiṭṭhati , sākacchamaṇḍale aññena bhikkhunā bahūsu suttesu ca kāraṇesu ca ābhatesupi ‘ tava ca mama ca vāde kiṃ nāma nānākaraṇaṃ ?
Nanu majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya ekasadisameva amhākaṃ vacanan ’ ti vadati .
Issāmacchariyaniddesā vuttatthā eva .
894. Māyāniddese
V0.466 vācaṃ bhāsatīti jānaṃyeva ‘ paṇṇattiṃ vītikkamantā bhikkhū bhāriyaṃ karonti , amhākaṃ pana vītikkamaṭṭhānaṃ nāma natthī ’ ti upasanto viya bhāsati .Kāyena parakkamatīti ‘ mayā kataṃ idaṃ pāpakammaṃ mā keci jāniṃsū ’ ti kāyena vattaṃ karoti .
Vijjamānadosapaṭicchādanato cakkhumohanamāyā viyāti māyā .
Māyāvino bhāvo māyāvitā .
Katvā pāpaṃ puna paṭicchādanato aticca āsaranti etāya
M0.475 sattāti accāsarā .Kāyavācākiriyāhi aññathā dassanato vañcetīti vañcanā .
Etāya sattā nikarontīti nikati ;
micchākarontīti attho .
‘ Nāhaṃ evaṃ karomī ’ ti pāpānaṃ vikkhipanato vikiraṇā .
‘ Nāhaṃ evaṃ karomī ’ ti parivajjanato pariharaṇā .
Kāyādīhi saṃvaraṇato gūhanā .
Sabbatobhāgena gūhanā parigūhanā .
Tiṇapaṇṇehi viya gūthaṃ kāyavacīkammehi pāpaṃ chādetīti chādanā .
Sabbatobhāgena chādanā paṭicchādanā .
Na uttānaṃ katvā dassetīti anuttānīkammaṃ .
Na pākaṭaṃ katvā dassetīti anāvikammaṃ .
Suṭṭhu chādanā vocchādanā .
Katapaṭicchādanavasena punapi pāpassa karaṇato pāpakiriyā .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ katapaṭicchādanalakkhaṇā māyā nāma vuccati ;
yāya samannāgato puggalo bhasmāpaṭicchanno viya aṅgāro , udakapaṭicchanno viya khāṇu , pilotikāpaliveṭhitaṃ viya ca satthaṃ hoti .
Sāṭheyyaniddese
P0.494 saṭhoti asantaguṇaparidīpanato na sammā bhāsitā .Sabbatobhāgena saṭho parisaṭho .
Yaṃ tatthāti yaṃ tasmiṃ puggale .
Saṭhan ti asantaguṇadīpanaṃ kerāṭiyaṃ .
Saṭhatāti saṭhākāro .
Kakkaratāti padumanālissa viya aparāmasanakkhamo kharapharusabhāvo .
Kakkariyan tipi tasseva vevacanaṃ .
Parikkhattatā pārikkhattiyan ti padadvayena nikhaṇitvā ṭhapitaṃ viya daḷhakerāṭiyaṃ vuttaṃ .
Idaṃ vuccatīti idaṃ attano avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ nāma vuccati ;
yena samannāgatassa puggalassa kucchiṃ vā piṭṭhiṃ vā jānituṃ na sakkā .
Vāmena sūkaro hoti , dakkhiṇena ajāmigo ;
Sarena nelako hoti , visāṇena jaraggavoti .
Evaṃ vuttayakkhasūkarasadiso hoti .
Avijjā diniddesā vuttatthā eva .
902. Anajjavaniddese anajjavoti anujutākāro .
Anajjavabhāvo anajjavatā .
Jimhatāti candavaṅkatā .
Vaṅkatāti gomuttavaṅkatā .
Kuṭilatāti naṅgalakoṭivaṅkatā .
Sabbehipi imehi padehi kāyavacīcittavaṅkatāva kathitā .
Amaddavaniddese na mudubhāvo amudutā .
Amaddavākāro amaddavatā .
Kakkhaḷabhāvo kakkhaḷiyaṃ .
Maddavakarassa sinehassa abhāvato pharusabhāvo phārusiyaṃ .
Anīcavuttitāya ujukameva ṭhitacittabhāvo ujucittatā
M0.476 .Puna amudutāgahaṇaṃ tassā visesanatthaṃ ‘ amudutāsaṅkhātā ujucittatā , na ajjavasaṅkhātā ujucittatā ’ ti .
903. Akkhanti niddesādayo khantiniddesādipaṭipakkhato veditabbā .
908. Saṃyojananiddese ajjhattan ti kāmabhavo .
Bahiddhāti rūpārūpabhavo .
Kiñcāpi hi sattā kāmabhave appaṃ
P0.495 kālaṃ vasanti kappassa catutthameva koṭṭhāsaṃ , itaresu tīsu koṭṭhāsesu kāmabhavo suñño hoti tuccho , rūpārūpabhave bahuṃ kālaṃ vasanti , tathāpi nesaṃ yasmā kāmabhave cutipaṭisandhiyo bahukā honti , appā rūpārūpabhavesu , yattha ca cutipaṭisandhiyo bahukā tattha ālayopi patthanāpi abhilāsopi bahu hoti , yattha appā tattha appo , tasmā kāmabhavoV0.467 ajjhattaṃ nāma jāto , rūpārūpabhavā bahiddhā nāma .Iti ajjhattasaṅkhāte kāmabhave bandhanaṃ ajjhattasaṃyojanaṃ nāma , bahiddhāsaṅkhātesu rūpārūpabhavesu bandhanaṃ bahiddhāsaṃyojanaṃ nāma .
Tattha ekekaṃ pañcapañcavidhaṃ hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ pañcorambhāgiyāni pañcuddhambhāgiyānī ’’ ti .
Tatrāyaṃ vacanattho – oraṃ vuccati kāmadhātu , tattha upapattinipphādanato taṃ oraṃ bhajantīti orambhāgiyāni .
Uddhaṃ vuccati rūpārūpadhātu , tattha upapattinipphādanato taṃ uddhaṃ bhajantīti uddhambhāgiyānīti .
Dukaniddesavaṇṇanā .