1. Khandhavibhaṅgo
1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
CatusaccadasoP0.1M0.1V0.1 nātho , catudhā dhammasaṅgaṇiṃ ;
P0.1M0.1V0.1 nātho , catudhā dhammasaṅgaṇiṃ ;Pakāsayitvā sambuddho , tasseva samanantaraṃ .
Upeto buddhadhammehi , aṭṭhārasahi nāyako ;
Aṭṭhārasannaṃ khandhādi-vibhaṅgānaṃ vasena yaṃ .
Vibhaṅgaṃ
V0.2 desayī satthā , tassa saṃvaṇṇanākkamo ;Idāni yasmā sampatto , tasmā tassatthavaṇṇanaṃ .
Karissāmi vigāhetvā , porāṇaṭṭhakathānayaṃ ;
Saddhamme gāravaṃ katvā , taṃ suṇātha samāhitāti .
1. Pañcakkhandhā – rūpakkhandho … pe … viññāṇakkhandhoti idaṃ vibhaṅgappakaraṇassa ādibhūte khandhavibhaṅge suttantabhājanīyaṃ nāma .
Tattha pañcāti gaṇanaparicchedo .
Tena na tato heṭṭhā na uddhanti dasseti .
Khandhāti paricchinnadhammanidassanaṃ .
Tatrāyaṃ khandha-saddo sambahulesu ṭhānesu dissati – rāsimhi , guṇe , paṇṇattiyaṃ , ruḷhiyanti .
‘‘ Seyyathāpi , bhikkhave , mahāsamudde na sukaraṃ udakassa pamāṇaṃ gahetuṃ – ettakāni udakāḷhakānīti vā ettakāni udakāḷhakasatānīti vā ettakāni udakāḷhakasahassānīti vā ettakāni udakāḷhakasatasahassānīti vā , atha kho asaṅkhyeyyo appameyyo mahāudakakkhandhotveva
M0.2 saṅkhyaṃP0.2 gacchatī ’’ tiādīsu ( a . ni .4.51;6.37) hi rāsito khandho nāma .Nahi parittakaṃ udakaṃ udakakkhandhoti vuccati , bahukameva vuccati .
Tathā na parittako rajo rajakkhandho , na appamattakā gāvo gavakkhandho , na appamattakaṃ balaṃ balakkhandho , na appamattakaṃ puññaṃ puññakkhandhoti vuccati .
Bahukameva hi rajo rajakkhandho , bahukāva gavādayo gavakkhandho , balakkhandho , puññakkhandhoti vuccanti .
‘‘ Sīlakkhandho samādhikkhandho ’’ tiādīsu ( dī . ni .3.355) pana guṇato khandho nāma .
‘‘ Addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamānan ’’ ti ( saṃ . ni .4.241).
Ettha paṇṇattito khandho nāma .
‘‘ Yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ … pe … viññāṇaṃ viññāṇakkhandho ’’ tiādīsu ( dha . sa .63,65) ruḷhito khandho nāma .
Svāyamidha rāsito adhippeto .
Ayañhi khandhaṭṭho nāma piṇḍaṭṭho pūgaṭṭho ghaṭaṭṭho rāsaṭṭho .
Tasmā ‘ rāsilakkhaṇā khandhā ’ ti veditabbā .
Koṭṭhāsaṭṭhotipi vattuṃ vaṭṭati ;
lokasmiñhi iṇaṃ gahetvā codiyamānā ‘ dvīhi khandhehi dassāma , tīhi khandhehi dassāmā ’ ti vadanti .
Iti ‘ koṭṭhāsalakkhaṇā khandhā ’ tipi vattuṃ vaṭṭati .
Evamettha rūpakkhandhoti rūparāsi rūpakoṭṭhāso , vedanākkhandhoti vedanārāsi vedanākoṭṭhāsoti iminā nayena saññākkhandhādīnaṃ attho veditabbo .
Ettāvatā
V0.3 sammāsambuddho yvāyaṃ ‘‘ cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpan ’’ ti atītānāgatapaccuppannādīsu ekādasasu okāsesu vibhatto ‘ pañcavīsati rūpakoṭṭhāsā ’ ti ca ‘ channavuti rūpakoṭṭhāsā ’ ti ca evaṃpabhedo rūparāsi , taṃ sabbaṃ paripiṇḍetvā rūpakkhandho nāmāti dassesi .Yo panāyaṃ ‘‘ sukhā vedanā , dukkhā vedanā , adukkhamasukhā vedanā ’’ ti tesuyeva ekādasasu okāsesu vibhatto catubhūmikavedanārāsi , taṃ sabbaṃ paripiṇḍetvā vedanākkhandho nāmāti dassesi .
Yo panāyaṃ ‘‘ cakkhusamphassajā saññā … pe … manosamphassajā saññā ’’ ti tesuyeva ekādasasu okāsesu vibhatto catubhūmikasaññārāsi
P0.3 , taṃ sabbaṃ paripiṇḍetvā saññākkhandho nāmāti dassesi .Yo panāyaṃ ‘‘ cakkhusamphassajā cetanā … pe … manosamphassajā cetanā ’’ ti tesuyeva ekādasasu okāsesu vibhatto catubhūmikacetanārāsi , taṃ sabbaṃ paripiṇḍetvā saṅkhārakkhandho nāmāti dassesi .
Yo
M0.3 panāyaṃ ‘‘ cakkhuviññāṇaṃ , sotaghānajivhākāyaviññāṇaṃ , manodhātu , manoviññāṇadhātū ’’ ti tesuyeva ekādasasu okāsesu vibhatto catubhūmikacittarāsi , taṃ sabbaṃ paripiṇḍetvā viññāṇakkhandho nāmāti dassesi .Apicettha sabbampi catusamuṭṭhānikaṃ rūpaṃ rūpakkhandho , kāmāvacaraaṭṭhakusalacittādīhi ekūnanavuticittehi sahajātā vedanā vedanākkhandho , saññā saññākkhandho , phassādayo dhammā saṅkhārakkhandho , ekūnanavuti cittāni viññāṇakkhandhoti .
Evampi pañcasu khandhesu dhammaparicchedo veditabbo .