13. Appamaññāvibhaṅgo
1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
642. Idāni
P0.377M0.361V0.356 tadanantare appamaññāvibhaṅge catassoti gaṇanaparicchedo .Appamaññāyoti pharaṇaappamāṇavasena appamaññāyo .
Etā hi ārammaṇavasena appamāṇe vā satte pharanti , ekasattampi vā anavasesapharaṇavasena pharantīti pharaṇaappamāṇavasena appamaññāyoti vuccanti .
Idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane bhikkhu .
Mettāsahagatenāti mettāya samannāgatena .
Cetasāti cittena .
Ekaṃ disan ti ekissā disāya .
Paṭhamapariggahitaṃ sattaṃ upādāya ekadisāpariyāpannasattapharaṇavasena vuttaṃ .
Pharitvāti phusitvā ārammaṇaṃ katvā .
Viharatīti brahmavihārādhiṭṭhitaṃ iriyāpathavihāraṃ pavatteti .
Tathā dutiyan ti yathā puratthimādīsu disāsu yaṃ kiñci ekaṃ disaṃ pharitvā viharati , tatheva tadanantaraṃ dutiyaṃ tatiyaṃ catutthañcāti attho .
Iti uddhan ti teneva ca nayena uparimaṃ disanti vuttaṃ hoti .
Adho tiriyan ti adhodisampi tiriyaṃdisampi evameva .
Ettha ca adhoti heṭṭhā , tiriyan ti anudisā .
Evaṃ sabbadisāsu assamaṇḍale assamiva mettāsahagataṃ cittaṃ sāretipi paccāsāretipīti ettāvatā ekamekaṃ disaṃ pariggahetvā odhiso mettāpharaṇaṃ dassitaṃ .
Sabbadhītiādi pana anodhiso dassanatthaṃ vuttaṃ .
Tattha sabbadhīti sabbattha .
Sabbattatāyāti sabbesu hīnamajjhimukkaṭṭhamittasapattamajjhattādippabhedesu attatāya ‘ ayaṃ parasatto ’ ti vibhāgaṃ akatvā attasamatāyāti vuttaṃ hoti ;
atha vā sabbattatāyāti sabbena cittabhāvena īsakampi
P0.378 bahi avikkhipamānotiV0.357 vuttaṃ hoti .Sabbāvantan ti sabbasattavantaṃ , sabbasattayuttanti attho .
Lokan ti sattalokaṃ .
Vipulenā tievamādipariyāyadassanato panettha puna ‘‘ mettāsahagatenā ’’ ti vuttaṃ .
Yasmā vā ettha odhiso pharaṇe viya puna ‘ tathā ’ saddo ‘ iti ’ saddo vā na vutto , tasmā puna ‘‘ mettāsahagatena cetasā ’’ ti vuttaṃ ;
nigamanavasena vā etaṃ vuttaṃ .
Vipulenāti ettha ca pharaṇavasena vipulatā daṭṭhabbā .
Bhūmivasena pana taṃ mahaggataṃ , paguṇavasena appamāṇaṃ
M0.362 , sattārammaṇavasena ca appamāṇaṃ , byāpādapaccatthikappahānena averaṃ , domanassappahānato abyāpajjhaṃ , niddukkhanti vuttaṃ hoti .Ayaṃ tāva ‘‘ mettāsahagatena cetasā ’’ tiādinā nayena ṭhapitāya mātikāya attho .
643. Idāni yadetaṃ ‘‘ kathañca , bhikkhave , mettāsahagatena cetasā ’’ tiādinā nayena vuttaṃ padabhājanīyaṃ , tattha yasmā idaṃ kammaṭṭhānaṃ dosacaritassa sappāyaṃ , tasmā yathārūpe puggale ayaṃ mettā appanaṃ pāpuṇāti , taṃ mettāya vatthubhūtaṃ puggalaṃ tāva dassetuṃ seyyathāpi nāma ekaṃ puggalan tiādi vuttaṃ .
Tattha seyyathāpi nāmāti opammatthe nipāto , yathā ekaṃ puggalanti attho .
Piyan ti pemanīyaṃ .
Manāpan ti hadayavuḍḍhikaraṃ .
Tattha pubbeva sannivāsena paccuppannahitena vā piyo nāma hoti , sīlādiguṇasamāyogena manāpo nāma ;
dānasamānattatāhi vā piyatā , piyavacanaatthacariyatāhi manāpatā veditabbā .
Yasmā cettha piyatāya imassa byāpādassa pahānaṃ hoti , tato mettā sukhaṃ pharati , manāpatāya udāsīnatā na saṇṭhāti , hirottappañca paccupaṭṭhāti , tato hirottappānupālitā mettā na parihāyati , tasmā taṃ upamaṃ katvā idaṃ vuttaṃ – piyaṃ manāpan ti .
Mettāyeyyāti mettāya phareyya ;
tasmiṃ puggale mettaṃ kareyya pavatteyyāti attho .
Evameva
P0.379 sabbe satteti yathā piyaṃ puggalaṃ mettāyeyya , evaṃ tasmiṃ puggale appanāppattāya vasībhāvaṃ upagatāya mettāya majjhattaverisaṅkhātepi sabbe satte anukkamena pharatīti attho .Metti mettāyanātiādīni vuttatthāneva .
644. Vidisaṃ vāti padaṃ tiriyaṃ vāti etassa atthavibhāvanatthaṃ vuttaṃ .
645. Pharitvāti
V0.358 ārammaṇakaraṇavasena phusitvā .Adhimuñcitvāti adhikabhāvena muñcitvā , yathā muttaṃ sumuttaṃ hoti suppasāritaṃ suvitthataṃ tathā muñcitvāti attho .
648. Sabbadhi ādiniddese yasmā tīṇipi etāni padāni sabbasaṅgāhikāni , tasmā nesaṃ ekatova atthaṃ dassetuṃ sabbena sabban tiādi vuttaṃ .
Tassattho heṭṭhā vuttoyeva .
650. Vipulā diniddese
M0.363 yasmā yaṃ appanāppattaṃ hutvā anantasattapharaṇavasena vipulaṃ , taṃ niyamato bhūmivasena mahaggataṃ hoti .Yañca mahaggataṃ taṃ appamāṇagocaravasena appamāṇaṃ .
Yaṃ appamāṇaṃ taṃ paccatthikavighātavasena averaṃ .
Yañca averaṃ taṃ vihatabyāpajjatāya abyāpajjaṃ .
Tasmā ‘‘ yaṃ vipulaṃ taṃ mahaggatan ’’ tiādi vuttaṃ .
Avero abyāpajjoti cettha liṅgavipariyāyena vuttaṃ .
Manena vā saddhiṃ yojanā kātabbā – yaṃ appamāṇaṃ cittaṃ , so avero mano ;
yo avero so abyāpajjoti .
Apicettha heṭṭhimaṃ heṭṭhimaṃ padaṃ uparimassa uparimassa , uparimaṃ vā uparimaṃ heṭṭhimassa heṭṭhimassa atthotipi veditabbo .
653. Seyyathāpi nāma ekaṃ puggalaṃ duggataṃ durupetan ti idampi karuṇāya vatthubhūtaṃ puggalaṃ dassetuṃ vuttaṃ .
Evarūpasmiñhi puggale balavakāruññaṃ uppajjati .
Tattha duggatan ti dukkhena samaṅgībhāvaṃ gataṃ .
Durupetan ti kāyaduccaritādīhi upetaṃ .
Gatikulabhogādivasena vā tamabhāve ṭhito puggalo duggato , kāyaduccaritādīhi upetattā tamaparāyaṇabhāve ṭhito durupetoti evamettha attho veditabbo .
663. Ekaṃ puggalaṃ piyaṃ manāpan ti idampi muditāya vatthubhūtaṃ puggalaṃ dassetuṃ vuttaṃ .
Tattha
P0.380 gatikulabhogādivasena jotibhāve ṭhito piyo , kāyasucaritādīhi upetattā jotiparāyaṇabhāve ṭhito manāpoti veditabbo . 673. Neva manāpaṃ na amanāpan ti idampi upekkhāya vatthubhūtaṃ puggalaṃ dassetuṃ vuttaṃ .
Tattha mittabhāvaṃ asampattatāya neva manāpo , amittabhāvaṃ asampattatāya na amanāpoti veditabbo .
Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ sabbaṃ heṭṭhā cittuppādakaṇḍe vuttameva .
Bhāvanāvidhānampi etesaṃ kammaṭṭhānānaṃ visuddhimagge vitthārato kathitamevāti .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā .
2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
Abhidhammabhājanīyaṃ
M0.364V0.359 kusalatopi vipākatopi kiriyatopi heṭṭhā cittuppādakaṇḍe bhājitanayeneva bhājitaṃ .Atthopissa tattha vuttanayeneva veditabbo .
3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
Pañhāpucchake pāḷianusāreneva mettādīnaṃ kusalādibhāvo veditabbo .
Ārammaṇattikesu pana sabbāpi tīsu tikesu navatabbārammaṇā eva .
Ajjhattārammaṇattike bahiddhārammaṇāti .
Imasmiṃ pana appamaññāvibhaṅge sammāsambuddhena suttantabhājanīyepi lokiyā eva appamaññāyo kathitā , abhidhammabhājanīyepi pañhāpucchakepi .
Tayopi hi ete nayā lokiyattā ekaparicchedā eva .
Evamayaṃ appamaññāvibhaṅgopi teparivaṭṭaṃ nīharitvāva bhājetvā dassitoti .
Sammohavinodaniyā vibhaṅgaṭṭhakathāya
Appamaññāvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .