2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
155. Abhidhammabhājanīye
M0.48V0.48 yathā heṭṭhā vipassakānaṃ upakāratthāya ‘‘ cakkhāyatanaṃ rūpāyatanan ’’ ti yugalato āyatanāni vuttāni , tathā avatvā ajjhattikabāhirānaṃ sabbākārato sabhāvadassanatthaṃ ‘‘ cakkhāyatanaṃ sotāyatanan ’’ ti evaṃ ajjhattikabāhiravavatthānanayena vuttāni . 156. Tesaṃ niddesavāre tattha katamaṃ cakkhāyatanan tiādīni heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāni .
167. Yaṃ panetaṃ dhammāyatananiddese ‘‘ tattha katamā asaṅkhatā dhātu ?
Rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo ’’ ti vuttaṃ , tatrāyamattho – asaṅkhatā dhātūti asaṅkhatasabhāvaṃ nibbānaṃ .
Yasmā panetaṃ āgamma rāgādayo khīyanti , tasmā rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayoti vuttaṃ .
Ayamettha ācariyānaṃ samānatthakathā .
Vitaṇḍavādī panāha –
‘ pāṭiyekkaṃ nibbānaṃ nāma natthi , kilesakkhayova nibbānan ’ ti .
‘ Suttaṃ āharā ’ ti ca vutte ‘‘ nibbānaṃ nibbānanti kho , āvuso sāriputta , vuccati ;
katamaṃ nu kho , āvuso , nibbānanti ?
Yo kho , āvuso , rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo – idaṃ vuccati nibbānan ’’ ti etaṃ jambukhādakasuttaṃ āharitvā ‘ iminā suttena veditabbaṃ pāṭiyekkaṃ nibbānaṃ nāma natthi , kilesakkhayova nibbānan ’ ti āha .
So vattabbo –
‘ kiṃ pana yathā cetaṃ suttaṃ tathā attho ’ ti ?
Addhā vakkhati –
‘ āma
P0.52 , natthi suttato muñcitvā attho ’ ti .Tato vattabbo –
‘ idaṃ tāva te suttaṃ ābhataṃ ;
anantarasuttaṃ āharā ’ ti .
Anantarasuttaṃ nāma –
‘‘ arahattaṃ arahattanti , āvuso sāriputta , vuccati ;
katamaṃ nu kho , āvuso , arahattanti ?
Yo kho , āvuso , rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo – idaṃ vuccati arahattan ’’ ti ( saṃ . ni .4.315) idaṃ tassevānantaraṃ ābhatasuttaṃ .
Imasmiṃ pana naṃ ābhate āhaṃsu –
‘ nibbānaṃ nāma dhammāyatanapariyāpanno dhammo , arahattaṃ cattāro khandhā .
Nibbānaṃ sacchikatvā viharanto dhammasenāpati
M0.49 nibbānaṃ pucchitopi arahattaṃ pucchitopi kilesakkhayameva āha .Kiṃ pana nibbānañca arahattañca ekaṃ udāhu nānan ’ ti ?
‘ Ekaṃ
V0.49 vā hotu nānaṃ vā .Ko ettha tayā atibahuṃ cuṇṇīkaraṇaṃ karontena attho ’?
‘ Na tvaṃ ekaṃ nānaṃ jānāsīti .
Nanu ñāte sādhu hotī ’ ti evaṃ punappunaṃ pucchito vañcetuṃ asakkonto āha –
‘ rāgādīnaṃ khīṇante uppannattā arahattaṃ rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo ’ ti vuccatīti .
Tato naṃ āhaṃsu –
‘ mahākammaṃ te kataṃ .
Lañjaṃ datvāpi taṃ vadāpento etadeva vadāpeyya .
Yatheva ca te etaṃ vibhajitvā kathitaṃ , evaṃ idampi sallakkhehi – nibbānañhi āgamma rāgādayo khīṇāti nibbānaṃ rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayoti vuttaṃ .
Tīṇipi hi etāni nibbānasseva adhivacanānī ’ ti .
Sace evaṃ vutte saññattiṃ gacchati iccetaṃ kusalaṃ ;
no ce , bahunibbānatāya kāretabbo .
Kathaṃ ?
Evaṃ tāva pucchitabbo –
‘ rāgakkhayo nāma rāgasseva khayo udāhu dosamohānampi ?
Dosakkhayo nāma dosasseva khayo udāhu rāgamohānampi ?
Mohakkhayo nāma mohasseva khayo udāhu rāgadosānampī ’ ti ?
Addhā vakkhati –
‘ rāgakkhayo nāma rāgasseva khayo , dosakkhayo nāma dosasseva khayo , mohakkhayo nāma mohasseva khayo ’ ti .
Tato vattabbo –
‘ tava vāde rāgakkhayo ekaṃ nibbānaṃ hoti , dosakkhayo ekaṃ , mohakkhayo ekaṃ ;
tiṇṇaṃ akusalamūlānaṃ khaye tīṇi nibbānāni honti , catunnaṃ upādānānaṃ khaye cattāri , pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ khaye pañca , channaṃ taṇhākāyānaṃ khaye cha , sattannaṃ anusayānaṃ khaye satta , aṭṭhannaṃ micchattānaṃ khaye aṭṭha , navannaṃ taṇhāmūlakadhammānaṃ
P0.53 khaye nava , dasannaṃ saṃyojanānaṃ khaye dasa , diyaḍḍhakilesasahassassa khaye pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ nibbānanti bahūni nibbānāni honti .Natthi pana te nibbānānaṃ pamāṇanti .
Evaṃ pana aggahetvā nibbānaṃ āgamma rāgādayo khīṇāti ekameva nibbānaṃ rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayoti vuccati .
Tīṇipi hetāni nibbānasseva adhivacanānīti gaṇha ’.
Sace
M0.50 pana evaṃ vuttepi na sallakkheti , oḷārikatāya kāretabbo .Kathaṃ ?
‘ Andhabālā hi acchadīpimigamakkaṭādayopi kilesapariyuṭṭhitā vatthuṃ paṭisevanti .
Atha nesaṃ paṭisevanapariyante kileso vūpasammati .
Tava vāde acchadīpimigamakkaṭādayo nibbānappattā nāma honti .
Oḷārikaṃ vata te nibbānaṃ thūlaṃ , kaṇṇehi piḷandhituṃ na sakkāti .
Evaṃ pana
V0.50 aggahetvā nibbānaṃ āgamma rāgādayo khīṇāti ekameva nibbānaṃ rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayoti vuccati .Tīṇipi hetāni nibbānasseva adhivacanānīti gaṇha ’.
Sace pana evaṃ vuttepi na sallakkheti , gotrabhunāpi kāretabbo .
Kathaṃ ?
Evaṃ tāva pucchitabbo –
‘ tvaṃ gotrabhu nāma atthīti vadesī ’ ti ?
‘ Āma vadāmī ’ ti .
‘ Gotrabhukkhaṇe kilesā khīṇā , khīyanti , khīyissantī ’ ti ?
Na khīṇā , na khīyanti ;
apica kho khīyissantīti .
‘ Gotrabhu pana kiṃ ārammaṇaṃ karotī ’ ti ?
‘ Nibbānaṃ ’.
‘ Tava gotrabhukkhaṇe kilesā na khīṇā , na khīyanti ;
atha kho khīyissanti .
Tvaṃ akhīṇesuyeva kilesesu kilesakkhayaṃ nibbānaṃ paññapesi , appahīnesu anusayesu anusayappahānaṃ nibbānaṃ paññapesi .
Taṃ te na sameti .
Evaṃ pana aggahetvā nibbānaṃ āgamma rāgādayo khīṇāti ekameva nibbānaṃ rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayoti vuccati .
Tīṇipi hetāni nibbānasseva adhivacanānīti gaṇha ’.
Sace pana evaṃ vuttepi na sallakkheti , maggena kāretabbo .
Kathaṃ ?
Evaṃ tāva pucchitabbo –
‘ tvaṃ maggaṃ nāma vadesī ’ ti ?
‘ Āma vademī ’ ti .
‘ Maggakkhaṇe kilesā khīṇā , khīyanti , khiyissantī ’ ti ?
Jānamāno vakkhati –
‘ khīṇāti vā khīyissantīti vā vattuṃ na vaṭṭati , khīyantīti vattuṃ
P0.54 vaṭṭatī ’ ti .‘ Yadi evaṃ , maggassa kilesakkhayaṃ nibbānaṃ katamaṃ ?
Maggena khīyanakakilesā katame ?
Maggo katamaṃ kilesakkhayaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā katame kilese khepeti ?
Tasmā mā evaṃ gaṇha .
Nibbānaṃ pana āgamma rāgādayo khīṇāti ekameva nibbānaṃ rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayoti vuccati .
Tīṇipi hetāni nibbānasseva adhivacanānī ’ ti .
Evaṃ vutte evamāha –
‘ tvaṃ āgamma āgammāti vadesī ’ ti ?
‘ Āma vademī ’ ti .
‘ Āgamma nāmāti idaṃ te kuto laddhan ’ ti ?
‘ Suttato laddhan ’ ti
M0.51 .‘ Āhara suttan ’ ti .
‘‘ Evaṃ avijjā ca taṇhā ca taṃ āgamma , tamhi khīṇā , tamhi bhaggā , na ca kiñci kadācī ’’ ti .
Evaṃ vutte paravādī tuṇhībhāvaṃ āpannoti .
Idhāpi dasāyatanāni kāmāvacarāni , dve pana catubhūmakāni lokiyalokuttaramissakānīti veditabbāni .
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā .