2. Vedanākkhandhaniddeso
8. Vedanākkhandhaniddesādīsu heṭṭhā vuttasadisaṃ pahāya apubbameva vaṇṇayissāma .
Yā kāci vedanāti catubhūmikavedanaṃ pariyādiyati .
Sukhā vedanātiādīni atītādivasena niddiṭṭhavedanaṃ sabhāvato dassetuṃ
M0.13 vuttāni .Tattha sukhā vedanā atthi kāyikā , atthi cetasikā
V0.13 .Tathā dukkhā vedanā .
Adukkhamasukhā pana cakkhādayo pasādakāye sandhāya pariyāyena ‘ atthi kāyikā , atthi cetasikā ’.
Tattha sabbāpi kāyikā kāmāvacarā .
Tathā cetasikā dukkhā vedanā
P0.14 .Cetasikā sukhā pana tebhūmikā .
Adukkhamasukhā catubhūmikā .
Tassā sabbappakārāyapi santativasena , khaṇādivasena ca atītādibhāvo veditabbo .
Tattha santativasena ekavīthiekajavanaekasamāpattipariyāpannā , ekavidhavisayasamāyogappavattā ca paccuppannā .
Tato pubbe atītā , pacchā anāgatā .
Khaṇādivasena khaṇattayapariyāpannā pubbantāparantamajjhagatā sakiccañca kurumānā vedanā paccuppannā .
Tato pubbe atītā , pacchā anāgatā .
Tattha khaṇādivasena atītādibhāvaṃ sandhāya ayaṃ niddeso katoti veditabbo .
11. Oḷārikasukhumaniddese akusalā vedanātiādīni jātito oḷārikasukhumabhāvaṃ dassetuṃ vuttāni .
Dukkhā vedanā oḷārikātiādīni sabhāvato .
Asamāpannassa vedanātiādīni puggalato .
Sāsavātiādīni lokiyalokuttarato oḷārikasukhumabhāvaṃ dassetuṃ vuttāni .
Tattha akusalā tāva sadarathaṭṭhena dukkhavipākaṭṭhena ca oḷārikā .
Kusalā niddarathaṭṭhena sukhavipākaṭṭhena ca sukhumā .
Abyākatā nirussāhaṭṭhena avipākaṭṭhena ca sukhumā .
Kusalākusalā saussāhaṭṭhena savipākaṭṭhena ca oḷārikā .
Abyākatā vuttanayeneva sukhumā .
Dukkhā asātaṭṭhena dukkhaṭṭhena ca oḷārikā .
Sukhā sātaṭṭhena sukhaṭṭhena ca sukhumā .
Adukkhamasukhā santaṭṭhena paṇītaṭṭhena ca sukhumā .
Sukhadukkhā khobhanaṭṭhena pharaṇaṭṭhena ca oḷārikā .
Sukhavedanāpi hi khobheti pharati .
Tathā dukkhavedanāpi .
Sukhañhi uppajjamānaṃ sakalasarīraṃ khobhentaṃ āluḷentaṃ abhisandayamānaṃ maddayamānaṃ chādayamānaṃ sītodakaghaṭena āsiñcayamānaṃ viya uppajjati .
Dukkhaṃ uppajjamānaṃ tattaphālaṃ anto pavesantaṃ viya tiṇukkāya bahi jhāpayamānaṃ viya uppajjati .
Adukkhamasukhā pana vuttanayeneva sukhumā .
Asamāpannassa vedanā nānārammaṇe vikkhittabhāvato oḷārikā
M0.14 .Samāpannassa vedanā ekattanimitteyeva caratīti sukhumā .
Sāsavā āsavuppattihetuto oḷārikā .
Āsavacāro
P0.15 nāma ekantaoḷāriko .Anāsavā vuttavipariyāyena sukhumā .
Tattha
V0.14 eko neva kusalattike kovido hoti , na vedanāttike .So ‘ kusalattikaṃ rakkhāmī ’ ti vedanāttikaṃ bhindati ;
‘ vedanāttikaṃ rakkhāmī ’ ti kusalattikaṃ bhindati .
Eko ‘ tikaṃ rakkhāmī ’ ti bhūmantaraṃ bhindati .
Eko na bhindati .
Kathaṃ ?
‘‘ Sukhadukkhā vedanā oḷārikā , adukkhamasukhā vedanā sukhumā ’’ ti hi vedanāttike vuttaṃ .
Taṃ eko paṭikkhipati – na sabbā adukkhamasukhā sukhumā .
Sā hi kusalāpi atthi akusalāpi abyākatāpi .
Tattha kusalākusalā oḷārikā , abyākatā sukhumā .
Kasmā ?
Kusalattike pāḷiyaṃ āgatattāti .
Evaṃ kusalattiko rakkhito hoti , vedanāttiko pana bhinno .
Kusalākusalā vedanā oḷārikā , abyākatā vedanā sukhumā ’’ ti yaṃ pana kusalattike vuttaṃ , taṃ eko paṭikkhipati – na sabbā abyākatā sukhumā .
Sā hi sukhāpi atthi dukkhāpi adukkhamasukhāpi .
Tattha sukhadukkhā oḷārikā , adukkhamasukhā sukhumā .
Kasmā ?
Vedanāttike pāḷiyaṃ āgatattāti .
Evaṃ vedanāttiko rakkhito hoti , kusalattiko pana bhinno .
Kusalattikassa pana āgataṭṭhāne vedanāttikaṃ anoloketvā vedanāttikassa āgataṭṭhāne kusalattikaṃ anoloketvā kusalādīnaṃ kusalattikalakkhaṇena , sukhādīnaṃ vedanāttikalakkhaṇena oḷārikasukhumataṃ kathento na bhindati nāma .
Yampi ‘‘ kusalākusalā vedanā oḷārikā , abyākatā vedanā sukhumā ’’ ti kusalattike vuttaṃ , tattheko ‘ kusalā lokuttaravedanāpi samānā oḷārikā nāma , vipākā antamaso dvipañcaviññāṇasahajātāpi samānā sukhumā nāma hotī ’ ti vadati .
So evarūpaṃ santaṃ paṇītaṃ lokuttaravedanaṃ oḷārikaṃ nāma karonto , dvipañcaviññāṇasampayuttaṃ ahetukaṃ hīnaṃ jaḷaṃ vedanaṃ sukhumaṃ nāma karonto ‘ tikaṃ rakkhissāmī ’ ti bhūmantaraṃ bhindati nāma .
Tattha tattha bhūmiyaṃ kusalaṃ pana taṃtaṃbhūmivipākeneva saddhiṃ yojetvā kathento na bhindati nāma .
Tatrāyaṃ nayo – kāmāvacarakusalā hi oḷārikā ;
kāmāvacaravipākā sukhumā
P0.16 .Rūpāvacarārūpāvacaralokuttarakusalā
M0.15 oḷārikā ;rūpāvacarārūpāvacaralokuttaravipākā sukhumāti .
Iminā nīhārena kathento na bhindati nāma .
Tipiṭakacūḷanāgatthero panāha –
‘‘ akusale oḷārikasukhumatā nāma na uddharitabbā .
Tañhi ekantaoḷārikameva .
Lokuttarepi oḷārikasukhumatā na uddharitabbā .
Tañhi ekantasukhuman ’’ ti
V0.15 .Imaṃ kathaṃ āharitvā tipiṭakacūḷābhayattherassa kathayiṃsu – evaṃ therena kathitanti .
Tipiṭakacūḷābhayatthero āha –
‘‘ sammāsambuddhena abhidhammaṃ patvā ekapadassāpi dvinnampi padānaṃ āgataṭṭhāne nayaṃ dātuṃ yuttaṭṭhāne nayo adinno nāma natthi , nayaṃ kātuṃ yuttaṭṭhāne nayo akato nāma natthi .
Idha panekacco ‘ ācariyo asmī ’ ti vicaranto akusale oḷārikasukhumataṃ uddharamāno kukkuccāyati .
Sammāsambuddhena pana lokuttarepi oḷārikasukhumatā uddharitā ’’ ti .
Evañca pana vatvā idaṃ suttaṃ āhari –
‘‘ tatra , bhante , yāyaṃ paṭipadā dukkhā dandhābhiññā , ayaṃ , bhante , paṭipadā ubhayeneva hīnā akkhāyati – dukkhattā dandhattā cā ’’ ti ( dī . ni .3.152).
Ettha hi catasso paṭipadā lokiyalokuttaramissakā kathitā .
Taṃ taṃ vā panāti ettha na heṭṭhimanayo oloketabbo .
Taṃtaṃvāpanavaseneva kathetabbaṃ .
Duvidhā hi akusalā – lobhasahagatā dosasahagatā ca .
Tattha dosasahagatā oḷārikā , lobhasahagatā sukhumā .
Dosasahagatāpi duvidhā – niyatā aniyatā ca .
Tattha niyatā oḷārikā , aniyatā sukhumā .
Niyatāpi kappaṭṭhitikā oḷārikā , nokappaṭṭhitikā sukhumā .
Kappaṭṭhitikāpi asaṅkhārikā oḷārikā , sasaṅkhārikā sukhumā .
Lobhasahagatāpi dvidhā – diṭṭhisampayuttā diṭṭhivippayuttā ca .
Tattha diṭṭhisampayuttā oḷārikā , diṭṭhivippayuttā sukhumā .
Diṭṭhisampayuttāpi niyatā oḷārikā , aniyatā sukhumā .
Sāpi asaṅkhārikā oḷārikā , sasaṅkhārikā sukhumā .
Saṅkhepato akusalaṃ patvā yā vipākaṃ bahuṃ deti sā oḷārikā , yā appaṃ sā sukhumā .
Kusalaṃ patvā pana appavipākā oḷārikā , bahuvipākā
M0.16 sukhumā .Catubbidhe kusale kāmāvacarakusalā oḷārikā , rūpāvacarakusalā sukhumā .
Sāpi oḷārikā , arūpāvacarakusalā sukhumā
P0.17 .Sāpi oḷārikā , lokuttarakusalā sukhumā .
Ayaṃ tāva bhūmīsu abhedato nayo .
Bhedato pana kāmāvacarā dānasīlabhāvanāmayavasena tividhā .
Tattha dānamayā oḷārikā , sīlamayā sukhumā .
Sāpi oḷārikā , bhāvanāmayā sukhumā .
Sāpi duhetukā tihetukāti duvidhā .
Tattha duhetukā oḷārikā , tihetukā sukhumā .
Tihetukāpi sasaṅkhārikaasaṅkhārikabhedato
V0.16 duvidhā .Tattha sasaṅkhārikā oḷārikā , asaṅkhārikā sukhumā .
Rūpāvacare paṭhamajjhānakusalavedanā oḷārikā , dutiyajjhānakusalavedanā sukhumā … pe … catutthajjhānakusalavedanā sukhumā .
Sāpi oḷārikā , ākāsānañcāyatanakusalavedanā sukhumā ākāsānañcāyatanakusalavedanā oḷārikā … pe ….
Nevasaññānāsaññāyatanakusalavedanā sukhumā .
Sāpi oḷārikā , vipassanāsahajātā sukhumā .
Sāpi oḷārikā , sotāpattimaggasahajātā sukhumā .
Sāpi oḷārikā … pe … arahattamaggasahajātā sukhumā .
Catubbidhe vipāke kāmāvacaravipākavedanā oḷārikā , rūpāvacaravipākavedanā sukhumā .
Sāpi oḷārikā … pe … lokuttaravipākavedanā sukhumā .
Evaṃ tāva abhedato .
Bhedato pana kāmāvacaravipākā atthi ahetukā , atthi sahetukā .
Sahetukāpi atthi duhetukā , atthi tihetukā .
Tattha ahetukā oḷārikā , sahetukā sukhumā .
Sāpi duhetukā oḷārikā , tihetukā sukhumā .
Tatthāpi sasaṅkhārikā oḷārikā , asaṅkhārikā sukhumā .
Paṭhamajjhānavipākā oḷārikā , dutiyajjhānavipākā sukhumā … pe … catutthajjhānavipākā sukhumā .
Sāpi oḷārikā , ākāsānañcāyatanavipākā sukhumā .
Sāpi oḷārikā … pe … nevasaññānāsaññāyatanavipākā sukhumā .
Sāpi oḷārikā , sotāpattiphalavedanā sukhumā .
Sāpi oḷārikā , sakadāgāmi … pe … arahattaphalavedanā sukhumā .
Tīsu
M0.17 kiriyāsu kāmāvacarakiriyavedanā oḷārikā , rūpāvacarakiriyavedanā sukhumā .Sāpi oḷārikā , arūpāvacarakiriyavedanā sukhumā .
Evaṃ tāva abhedato .
Bhedato pana ahetukādivasena bhinnāya kāmāvacarakiriyāya ahetukakiriyavedanā
P0.18 oḷārikā , sahetukā sukhumā .Sāpi duhetukā oḷārikā , tihetukā sukhumā .
Tatthāpi sasaṅkhārikā oḷārikā , asaṅkhārikā sukhumā .
Paṭhamajjhāne kiriyavedanā oḷārikā , dutiyajjhāne sukhumā .
Sāpi oḷārikā , tatiye … pe … catutthe sukhumā .
Sāpi oḷārikā , ākāsānañcāyatanakiriyavedanā sukhumā .
Sāpi oḷārikā , viññāṇañcā … pe … nevasaññānāsaññāyatanakiriyavedanā sukhumā .
Yā oḷārikā sā hīnā .
Yā sukhumā sā paṇītā .
13. Dūradukaniddese
V0.17 akusalavedanā visabhāgaṭṭhena visaṃsaṭṭhena ca kusalābyākatāhi dūre .Iminā nayena sabbapadesu dūratā veditabbā .
Sacepi hi akusalādivedanāsamaṅgino dukkhādivedanāsamaṅgino ca tayo tayo janā ekamañce nisinnā honti , tesampi tā vedanā visabhāgaṭṭhena visaṃsaṭṭhena ca dūreyeva nāma .
Samāpannavedanādisamaṅgīsupi eseva nayo .
Akusalā pana akusalāya sabhāgaṭṭhena sarikkhaṭṭhena ca santike nāma .
Iminā nayena sabbapadesu santikatā veditabbā .
Sacepi hi akusalādivedanāsamaṅgīsu tīsu janesu eko kāmabhave , eko rūpabhave , eko arūpabhave , tesampi tā vedanā sabhāgaṭṭhena sarikkhaṭṭhena ca santikeyeva nāma .
Kusalādivedanāsamaṅgīsupi eseva nayo .
Taṃ taṃ vā panāti ettha heṭṭhimanayaṃ anoloketvā taṃ taṃ vāpanavaseneva kathetabbaṃ .
Kathentena ca na dūrato santikaṃ uddharitabbaṃ , santikato pana dūraṃ uddharitabbaṃ .
Duvidhā hi akusalā – lobhasahagatā dosasahagatā ca .
Tattha lobhasahagatā lobhasahagatāya santike nāma , dosasahagatāya dūre nāma .
Dosasahagatā dosasahagatāya santike nāma , lobhasahagatāya dūre nāma .
Dosasahagatāpi niyatā niyatāya santike nāmāti .
Evaṃ aniyatā .
Kappaṭṭhitikaasaṅkhārikasasaṅkhārikabhedaṃ lobhasahagatādīsu ca diṭṭhisampayuttādibhedaṃ sabbaṃ oḷārikadukaniddese vitthāritavasena anugantvā ekekakoṭṭhāsavedanā
P0.19M0.18 taṃtaṃkoṭṭhāsavedanāya eva santike , itarā itarāya dūreti veditabbāti .Ayaṃ vedanākkhandhaniddeso .