(4.) Catukkaniddesavaṇṇanā
939. Catukkaniddese
V0.473 taṇhuppādesu cīvarahetūti ‘ kattha manāpaṃ cīvaraṃ labhissāmī ’ ti cīvarakāraṇā uppajjati .Itibhavābhavahetūti ettha itīti nidassanatthe nipāto ;
yathā cīvarādihetu evaṃ bhavābhavahetūtipi attho .
Bhavābhavoti cettha paṇītapaṇītatarāni telamadhuphāṇitādīni adhippetāni .
Imesaṃ pana catunnaṃ taṇhuppādānaṃ pahānatthāya paṭipāṭiyāva cattāro ariyavaṃsā desitāti veditabbā .
Agatigamanesu
M0.483 chandāgatiṃ gacchatīti chandena pemena agatiṃ gacchati , akattabbaṃ karoti .Parapadesupi eseva nayo .
Tattha yo ‘ ayaṃ me mitto vā sandiṭṭho vā sambhatto vā ñātako vā lañjaṃ vā pana me detī ’ ti chandavasena assāmikaṃ sāmikaṃ karoti – ayaṃ chandāgatiṃ gacchati nāma .
Yo ‘ ayaṃ me verī ’ ti pakativeravasena vā taṅkhaṇuppannakodhavasena vā sāmikaṃ assāmikaṃ karoti – ayaṃ dosāgatiṃ gacchati nāma .
Yo pana mandattā momūhattā yaṃ vā taṃ vā vatvā assāmikaṃ sāmikaṃ karoti – ayaṃ mohāgatiṃ gacchati nāma .
Yo pana ‘ ayaṃ rājavallabho vā visamanissito vā anatthampi me kareyyā ’ ti bhīto assāmikaṃ sāmikaṃ karoti – ayaṃ bhayāgatiṃ gacchati nāma .
Yo vā pana bhājiyaṭṭhāne kiñci bhājento ‘ ayaṃ me mitto vā sandiṭṭho vā sambhatto vā ’ ti pemavasena atirekaṃ deti ,‘ ayaṃ me verī ’ ti dosavasena ūnakaṃ deti , momūhattā dinnādinnaṃ ajānamāno kassaci ūnakaṃ kassaci adhikaṃ deti ,‘ ayaṃ imasmiṃ adīyamāne mayhaṃ anatthampi kareyyā ’ ti bhīto kassaci atirekaṃ deti , so catubbidhopi yathānukkamena chandāgatiādīni gacchati nāma .
Ariyā etāya na gacchantīti agati , anariyā iminā agatiṃ gacchantīti agatigamanaṃ .
Imaṃ dvayaṃ catunnampi sādhāraṇavasena vuttaṃ .
Chandena gamanaṃ chandagamanaṃ .
Idaṃ dosādīnaṃ asādhāraṇavasena vuttaṃ .
Sakapakkharāgañca parapakkhadosañca purakkhatvā asamaggabhāvena gamanaṃ vaggagamanaṃ .
Idaṃ chandadosasādhāraṇavasena vuttaṃ .
Vārino viya yathāninnaṃ gamananti vārigamanaṃ .
Idaṃ catunnampi sādhāraṇavasena vuttaṃ .
Vipariyāsesu
P0.502 aniccādīni vatthūni niccantiādinā nayena viparītato esantīti vipariyāsā , saññāya vipariyāso saññāvipariyāso .Itaresupi dvīsu eseva nayo .
Evamete catunnaṃ
V0.474 vatthūnaṃ vasena cattāro , yesu vatthūsu saññādīnaṃ vasena dvādasa honti .Tesu aṭṭha sotāpattimaggena pahīyanti .
Asubhe subhan ti saññācittavipallāsā sakadāgāmimaggena tanukā honti , anāgāmimaggena pahīyanti .
Dukkhe sukhan ti saññācittavipallāsā arahattamaggena pahīyantīti veditabbā .
Anariyavohāresu
M0.484 anariyavohārāti anariyānaṃ lāmakānaṃ vohārā .Diṭṭhavāditāti ‘ diṭṭhaṃ mayā ’ ti evaṃ vāditā .
Ettha ca taṃ taṃ samuṭṭhāpikacetanāvasena attho veditabbo .
Saha saddena cetanā kathitātipi vuttameva .
Dutiyacatukkepi eseva nayo .
Ariyo hi adisvā vā ‘ diṭṭhaṃ mayā ’ ti disvā vā ‘ na diṭṭhaṃ mayā ’ ti vattā nāma natthi ;
anariyova evaṃ vadati .
Tasmā evaṃ vadantassa etā saha saddena aṭṭha cetanā anariyavohārāti veditabbā .
Duccaritesu paṭhamacatukkaṃ veracetanāvasena vuttaṃ , dutiyaṃ vacīduccaritavasena .
Bhayesu paṭhamacatukke jātiṃ paṭicca uppannaṃ bhayaṃ jātibhayaṃ .
Sesesupi eseva nayo .
Dutiyacatukke rājato uppannaṃ bhayaṃ rājabhayaṃ .
Sesesupi eseva nayo .
Tatiyacatukke cattāri bhayānīti mahāsamudde udakaṃ orohantassa vuttabhayāni .
Mahāsamudde kira mahindavīci nāma saṭṭhi yojanāni uggacchati .
Gaṅgāvīci nāma paṇṇāsa .
Rohaṇavīci nāma cattālīsa yojanāni uggacchati .
Evarūpā ūmiyo paṭicca uppannaṃ bhayaṃ ūmibhayaṃ nāma .
Kumbhīlato uppannaṃ bhayaṃ kumbhīlabhayaṃ .
Udakāvaṭṭato bhayaṃ āvaṭṭabhayaṃ .
Susukā vuccati caṇḍamaccho ;
tato bhayaṃ susukābhayaṃ .
Catutthacatukke attānuvādabhayan ti pāpakammino attānaṃ anuvadantassa uppajjanakabhayaṃ .
Parānuvādabhayan ti parassa anuvādato uppajjanakabhayaṃ .
Daṇḍabhayan ti agārikassa raññā pavattitadaṇḍaṃ , anagārikassa vinayadaṇḍaṃ paṭicca uppajjanakabhayaṃ .
Duggatibhayan ti cattāro apāye paṭicca uppajjanakabhayaṃ .
Iti
P0.503 imehi catūhi catukkehi soḷasa mahābhayāni nāma kathitāni .Diṭṭhicatukke
V0.475 timbarukadiṭṭhi ( saṃ . ni .2.18) nāma kathitā .Tattha sayaṃkataṃ sukhadukkhan ti vedanaṃ attato samanupassato vedanāya eva vedanā katāti uppannā diṭṭhi .
Evañca sati tassā vedanāya pubbepi atthitā āpajjatīti ayaṃ sassatadiṭṭhi nāma hoti .
Saccato thetatoti saccato thirato .
Paraṃkatan ti
M0.485 paccuppannavedanato aññaṃ vedanākāraṇaṃ vedanattānaṃ samanupassato ‘ aññāya vedanāya ayaṃ vedanā katā ’ ti uppannā diṭṭhi .Evaṃ sati purimāya kāraṇavedanāya ucchedo āpajjatīti ayaṃ ucchedadiṭṭhi nāma hoti .
Sayaṃkatañca paraṃkatañcāti yathāvutteneva atthena ‘ upaḍḍhaṃ sayaṃkataṃ , upaḍḍhaṃ parena katan ’ ti gaṇhato uppannā diṭṭhi – ayaṃ sassatucchedadiṭṭhi nāma .
Catutthā akāraṇā eva sukhadukkhaṃ hotīti gaṇhato uppannā diṭṭhi .
Evaṃ sati ayaṃ ahetukadiṭṭhi nāma .
Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti .
Catukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .