Jātijarāmaraṇādipadaniddeso

235. BhavapaccayāP0.188 jātiniddesādīsu jātiādīnaṃ vinicchayo saccavibhaṅge vuttanayeneva veditabbo .

Bhavoti panettha kammabhavova adhippeto .

So hi jātiyā paccayo , na upapattibhavo .

So pana kammapaccayaupanissayapaccayavasena dvidhāva paccayo hotīti .

Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ bhavo jātiyā paccayo ’’ ti ce ?

Bāhirapaccayasamattepi hīnapaṇītatādivisesadassanato .

Bāhirānañhi janakajanettisukkasoṇitāhārādīnaṃ paccayānaṃ samattepi sattānaṃ yamakānampi sataṃ hīnapaṇītatādiviseso dissati .

So ca na ahetukoM0.179 , sabbadā ca sabbesañca abhāvato ;

na kammabhavato aññahetuko , tadabhinibbattakasattānaṃ ajjhattasantāne aññassa kāraṇassa abhāvatoti kammabhavahetukova .

Kammañhi sattānaṃ hīnapaṇītādivisesahetu .

Tenāha bhagavā –

‘‘ kammaṃ satte vibhajati yadidaṃ hīnappaṇītatāyā ’’ ti ( ma . ni .3.289).

Tasmā jānitabbametaṃ –

‘‘ bhavo jātiyā paccayo ’’ ti .

Yasmā ca asati jātiyā jarāmaraṇaṃ nāma na hoti , sokādayo ca dhammā na honti , jātiyā pana sati jarāmaraṇañceva jarāmaraṇasaṅkhātadukkhadhammaphuṭṭhassa ca bālassa jarāmaraṇābhisambandhā vā tena tena dukkhadhammena phuṭṭhassa anabhisambandhā vā sokādayo ca dhammā honti , tasmā ayaṃ jātijarāmaraṇassa ceva sokādīnañca paccayo hotīti veditabbā .

Sā pana upanissayakoṭiyā ekadhāva paccayo hotīti .

Bhavapaccayā jātiādipadaniddeso .

242. EvametassātiādīnaṃV0.180 attho uddesavāre vuttanayeneva veditabbo .

Saṅgati ādīni samudayavevacanāneva .

Yasmā panettha sokādayo avasāne vuttā , tasmā yā sā avijjā ‘‘ avijjāpaccayāP0.189 saṅkhārā ’’ ti evametassa bhavacakkassa ādimhi vuttā , sā –

Sokādīhi avijjā , siddhā bhavacakkamaviditādimidaṃ ;

Kārakavedakarahitaṃ , dvādasavidhasuññatāsuññaṃ .

Satataṃ samitaṃ pavattatīti veditabbaṃ .

Kathaṃ panettha sokādīhi avijjā siddhā ?

Kathamidaṃ bhavacakkaṃ aviditādi ?

Kathaṃ kārakavedakarahitaṃ ?

Kathaṃ dvādasavidhasuññatāsuññanti ce ?

Ettha hi sokadukkhadomanassupāyāsā avijjāya aviyogino , paridevo ca nāma mūḷhassāti tesu tāva siddhesu siddhāva hoti avijjā .

Apica ‘‘ āsavasamudayā avijjāsamudayo ’’ ti hi vuttaṃ .

Āsavasamudayā cete sokādayo honti .

Kathaṃ ?

Vatthukāmaviyoge tāva soko kāmāsavasamudayo hoti ?

Yathāha –

‘‘ TassaM0.180 ce kāmayānassa , chandajātassa jantuno ;

Te kāmā parihāyanti , sallaviddhova ruppatī ’’ ti .( su . ni .773);

Yathā cāha –

‘‘ kāmato jāyatī soko ’’ ti ( dha . pa .215).

Sabbepi cete diṭṭhāsavasamudayā honti , yathāha –

‘‘ tassa ahaṃ rūpaṃ , mama rūpanti pariyuṭṭhaṭṭhāyino taṃ rūpaṃ vipariṇamati aññathā hoti .

Tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā ’’ ti ( saṃ . ni .3.1).

Yathā ca diṭṭhāsavasamudayā evaṃ bhavāsavasamudayāpi , yathāha –

‘‘ yepi te devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā uccesu vimānesu ciraṭṭhitikā tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjan ’’ ti ( saṃ . ni .3.78; a . ni .4.33) pañca pubbanimittāni disvā maraṇabhayena santajjitānaṃ devānaṃ viyāti .

Yathā ca bhavāsavasamudayā evaṃ avijjāsavasamudayāpiV0.181 , yathāha –

‘‘ sa kho so , bhikkhave , bālo diṭṭheva dhamme tividhaṃ dukkhadomanassaṃ paṭisaṃvedetī ’’ ti ( ma . ni .3.246).

Iti yasmā āsavasamudayā ete honti , tasmā ete sijjhamānā avijjāya hetubhūte āsave sādhenti .

Āsavesu ca siddhesu paccayabhāve bhāvato avijjāpi siddhāva hotīti .

Evaṃ tāvettha ‘ sokādīhi avijjā siddhā ’ hotīti veditabbā .

Yasmā pana evaṃ paccayabhāve bhāvato avijjāya siddhāya puna ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā , saṅkhārapaccayā viññāṇan ’’ ti evaṃ hetuphalaparamparāyaP0.190 pariyosānaṃ natthi , tasmā taṃ hetuphalasambandhavasena pavattaṃ dvādasaṅgaṃ ‘ bhavacakkaṃ aviditādī ’ ti siddhaṃ hoti .

Evaṃ sati ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ ti idaṃ ādimattakathanaṃ virujjhatīti ce ?

Nayidaṃ ādimattakathanaṃ , padhānadhammakathanaṃ panetaṃ .

Tiṇṇañhi vaṭṭānaṃ avijjā padhānā .

Avijjāggahaṇena hi avasesaṃ kilesavaṭṭañca kammādīni ca bālaṃ paliveṭhenti , sappasiraggahaṇena sesaṃ sappasarīraṃ viya bāhaṃ .

Avijjāsamucchede pana kate tehi vimokkho hoti , sappasiracchede kate paliveṭhitabāhāvimokkho viya .

Yathāha –

‘‘ avijjāyatveva asesavirāganirodhāM0.181 saṅkhāranirodho ’’ tiādi ( saṃ . ni .2.1; mahāva .1).

Iti yaṃ gaṇhato bandho muñcato ca mokkho hoti , tassa padhānadhammassa kathanamidaṃ , na ādimattakathananti evamidaṃ bhavacakkaṃ aviditādīti veditabbaṃ .

Tayidaṃ yasmā avijjādīhi kāraṇehi saṅkhārādīnaṃ pavatti , tasmā tato aññena ‘‘ brahmā mahābrahmā seṭṭho sajitā ’’ ti evaṃ parikappitena brahmādinā vā saṃsārassa kārakena ‘‘ so kho pana me ayaṃ attā vado vedeyyo ’’ ti evaṃ parikappitena attanā vā sukhadukkhānaṃ vedakena rahitaṃ .

Iti ‘ kārakavedakarahitan ’ ti veditabbaṃ .

Yasmā panettha avijjā udayabbayadhammakattā dhuvabhāvena , saṃkiliṭṭhattā saṃkilesikattā ca subhabhāvena , udayabbayapaṭipīḷitattā sukhabhāvena , paccayāyattavuttittā vasavattanabhūtena attabhāvena ca suññā , tathā saṅkhārādīnipi aṅgāni ;

yasmā vā avijjā na attā , na attanoV0.182 , na attani , na attavatī , tathā saṅkhārādīnipi aṅgāni ;

tasmā ‘ dvādasavidhasuññatāsuññamidaṃ ’ bhavacakkanti veditabbaṃ .

Evañca viditvā puna –

Tassa avijjātaṇhā , mūlamatītādayo tayo kālā ;

Dve aṭṭha dve eva ca , sarūpato tesu aṅgāni .

TassaP0.191 kho panetassa bhavacakkassa avijjā taṇhā cāti dve dhammā mūlanti veditabbā .

Tadetaṃ pubbantāharaṇato avijjāmūlaṃ vedanāvasānaṃ , aparantasantānato taṇhāmūlaṃ jarāmaraṇāvasānanti duvidhaṃ hoti .

Tattha purimaṃ diṭṭhicaritavasena vuttaṃ , pacchimaṃ taṇhācaritavasena .

Diṭṭhicaritānañhi avijjā , taṇhācaritānaṃ taṇhā saṃsāranāyikā .

Ucchedadiṭṭhisamugghātāya vā paṭhamaṃ , phaluppattiyā hetūnaṃ anupacchedapakāsanato ;

sassatadiṭṭhisamugghātāya dutiyaṃ , uppannānaṃ jarāmaraṇapakāsanato ;

gabbhaseyyakavasena vā purimaṃ , anupubbapavattidīpanato ;

opapātikavasena pacchimaṃ sahuppattidīpanato .

Atītapaccuppannānāgatā cassa tayo kālā .

Tesu pāḷiyaṃ sarūpato āgatavasena avijjā saṅkhārā cāti dve aṅgāni atītakālāniM0.182 , viññāṇādīni bhavāvasānāni aṭṭha paccuppannakālāni , jāti ceva jarāmaraṇañca dve anāgatakālānīti veditabbāni .

Puna –

Hetuphalahetupubbaka-tisandhicatubhedasaṅgahañcetaṃ ;

Vīsatiākārāraṃ , tivaṭṭamanavaṭṭhitaṃ bhamati .

Itipi veditabbaṃ .

Tattha saṅkhārānañca paṭisandhiviññāṇassa ca antarā eko hetuphalasandhi nāma .

Vedanāya ca taṇhāya ca antarā eko phalahetusandhi nāma .

Bhavassa ca jātiyā ca antarā eko hetuphalasandhīti .

Evamidaṃ hetuphalahetupubbakatisandhīti veditabbaṃ .

Sandhīnaṃ ādipariyosānavavatthitā panassa cattāro saṅgahā honti , seyyathidaṃ – avijjāsaṅkhārā ekoV0.183 saṅgaho , viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanā dutiyo , taṇhupādānabhavā tatiyo , jātijarāmaraṇaṃ catutthoti .

Evamidaṃ catubhedasaṅgahanti veditabbaṃ .

Atīte hetavo pañca , idāni phalapañcakaṃ ;

Idāni hetavo pañca , āyatiṃ phalapañcakanti .

Etehi pana vīsatiyā ākārehi arehi vīsatiākārāranti veditabbaṃ .

Tattha ‘ atīte hetavo pañcā ’ ti avijjā saṅkhārā cāti ime tāva dve vuttāP0.192 eva .

Yasmā pana avidvā paritassati , paritasito upādiyati , tassa upādānapaccayā bhavo , tasmā taṇhupādānabhavāpi gahitā honti .

Tenāha ‘‘ purimakammabhavasmiṃ moho avijjā , āyūhanā saṅkhārā , nikanti taṇhā , upagamanaṃ upādānaṃ , cetanā bhavo , ime pañca dhammā purimakammabhavasmiṃ idha paṭisandhiyā paccayā ’’ ti ( paṭi . ma .1.47).

Tattha purimakammabhavasmin ti purime kammabhave , atītajātiyaṃ kammabhave kariyamāneti attho .

Moho avijjāti yo tadā dukkhādīsu moho , yena mūḷho kammaṃ karoti , sā avijjā .

Āyūhanā saṅkhārāti taṃ kammaṃ karoto purimacetanāyo , yathā ‘ dānaṃ dassāmī ’ ti cittaṃ uppādetvā māsampi saṃvaccharampi dānūpakaraṇāni sajjentassa uppannā purimacetanāyo .

Paṭiggāhakānaṃ pana hatthe dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpayato cetanā bhavoti vuccati .

Ekāvajjanesu vā chasu javanesu cetanā āyūhanasaṅkhārā nāma .

Sattamā cetanā bhavo .

Yā kāci vā pana cetanāM0.183 bhavo , taṃsampayuttā āyūhanasaṅkhārā nāma .

Nikanti taṇhāti yā kammaṃ karontassa tassa phale uppattibhave nikāmanā patthanā sā taṇhā nāma .

Upagamanaṃ upādānan ti yaṃ kammaṃ bhavassa paccayabhūtaṃ ;

‘ idaṃ katvā asukasmiṃ nāma ṭhāne kāme sevissāmi ucchijjissāmī ’ tiādinā nayena pavattaṃ upagamanaṃ gahaṇaṃ parāmasanaṃ – idaṃ upādānaṃ nāma .

Cetanā bhavoti āyūhanāvasāne vuttacetanā bhavoti evamattho veditabbo .

‘ Idāni phalapañcakan ’ ti viññāṇādi vedanāvasānaṃ pāḷiyaṃ āgatameva .

Yathāha ‘‘ idha paṭisandhi viññāṇaṃ , okkanti nāmarūpaṃ , pasādo āyatanaṃ , phuṭṭho phasso , vedayitaṃ vedanā ime pañca dhammā idhūpapattibhavasmiṃ purekatassa kammassa paccayā ’’ ti ( paṭi . ma .1.47).

TatthaV0.184 paṭisandhi viññāṇan ti yaṃ bhavantarapaṭisandhānavasena uppannattā paṭisandhīti vuccati , taṃ viññāṇaṃ .

Okkanti nāmarūpan ti yā gabbhe rūpārūpadhammānaṃ okkanti , āgantvā pavisanaṃ viya – idaṃ nāmarūpaṃ .

Pasādo āyatanan ti idaṃ cakkhādipañcāyatanavasenaP0.193 vuttaṃ .

Phuṭṭho phassoti yo ārammaṇaṃ phuṭṭho phusanto uppanno – ayaṃ phasso .

Vedayitaṃ vedanāti yaṃ paṭisandhiviññāṇena vā saḷāyatanapaccayena vā phassena sahuppannaṃ vipākavedayitaṃ , sā vedanāti evamattho veditabbo .

‘ Idāni hetavo pañcā ’ ti taṇhādayo pāḷiyaṃ āgatāva taṇhupādānabhavā .

Bhave pana gahite tassa pubbabhāgā taṃsampayuttā vā saṅkhārā gahitāva honti , taṇhupādānaggahaṇena ca taṃsampayuttā , yāya vā mūḷho kammaṃ karoti sā avijjā gahitāva hotīti evaṃ pañca .

Tenāha ‘‘ idha paripakkattā āyatanānaṃ moho avijjā , āyūhanā saṅkhārā , nikanti taṇhā , upagamanaṃ upādānaṃ , cetanā bhavo .

Ime pañca dhammā idha kammabhavasmiṃ āyatiṃ paṭisandhiyā paccayā ’’ ti ( paṭi . ma .1.47).

Tattha idha paripakkattā āyatanānan ti paripakkāyatanassa kammakaraṇakāle sammoho dassito .

Sesaṃ uttānameva .

‘ Āyatiṃ phalapañcakan ’ ti viññāṇādīni pañca .

Tāni jātiggahaṇena vuttāni .

Jarāmaraṇaṃ pana tesaṃyeva jarāmaraṇaṃ .

Tenāha ‘‘ āyatiṃ paṭisandhiM0.184 viññāṇaṃ , okkanti nāmarūpaṃ , pasādo āyatanaṃ , phuṭṭho phasso , vedayitaṃ vedanā .

Ime pañca dhammā āyatiṃ upapattibhavasmiṃ idha katassa kammassa paccayā ’’ ti ( paṭi . ma .1.47).

Evamidaṃ vīsatiākārāraṃ hoti .

Tattha purimabhavasmiṃ pañca kammasambhārā , etarahi pañca vipākasambhārā , etarahi pañca kammasambhārā , anāgate pañca vipākadhammāti dasa dhammā kammaṃ , dasa vipākoti .

Dvīsu ṭhānesu kammaṃ kammaṃ nāma , dvīsu ṭhānesu vipāko vipāko nāmāti sabbampetaṃ bhavacakkaṃ paccayākāravaṭṭaṃ kammañceva kammavipāko ca .

Tathā dvīsu ṭhānesu kammaṃ kammasaṅkhepo , dvīsu ṭhānesu vipāko vipākasaṅkhepoti sabbampetaṃ kammasaṅkhepo ceva vipākasaṅkhepo ca .

Dvīsu ṭhānesu kammaṃ kammavaṭṭaṃ , dvīsu ṭhānesu vipāko vipākavaṭṭanti sabbampetaṃ kammavaṭṭañceva vipākavaṭṭañca .

Tathā dvīsu ṭhānesu kammaṃ kammabhavo , dvīsu ṭhānesu vipāko vipākabhavoti sabbampetaṃV0.185 kammabhavo ceva vipākabhavo ca .

Dvīsu ṭhānesu kammaṃ kammapavattaṃP0.194 , dvīsu ṭhānesu vipāko vipākapavattanti sabbampetaṃ kammapavattañceva vipākapavattañca .

Tathā dvīsu ṭhānesu kammaṃ kammasantati , dvīsu vipāko vipākasantatīti sabbampetaṃ kammasantati ceva vipākasantati ca .

Dvīsu ṭhānesu kammaṃ kiriyā nāma , dvīsu vipāko kiriyāphalaṃ nāmāti sabbampetaṃ kiriyā ceva kiriyāphalañcāti .

Evaṃ samuppannamidaṃ sahetukaṃ ,

Dukkhaṃ aniccaṃ calamittaraddhuvaṃ ;

Dhammehi dhammā pabhavanti hetuso ,

Na hettha attāva parova vijjati .

Dhammā dhamme sañjanenti , hetusambhārapaccayā ;

Hetūnañca nirodhāya , dhammo buddhena desito ;

Hetūsu uparuddhesu , chinnaṃ vaṭṭaṃ na vaṭṭati .

Evaṃ dukkhantakiriyāya , brahmacariyīdha vijjati ;

Satte ca nūpalabbhante , nevucchedo na sassataṃ .

Tivaṭṭamanavaṭṭhitaṃ bhamatīti ettha pana saṅkhārabhavā kammavaṭṭaṃ , avijjātaṇhūpādānāni kilesavaṭṭaṃ , viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanā vipākavaṭṭanti imehi tīhi vaṭṭehi tivaṭṭamidaṃ bhavacakkaṃ yāva kilesavaṭṭaṃ na upacchijjatiM0.185 tāva anupacchinnapaccayattā anavaṭṭhitaṃ punappunaṃ parivaṭṭanato bhamatiyevāti veditabbaṃ .

Tayidamevaṃ bhamamānaṃ –

Saccappabhavato kiccā , vāraṇā upamāhi ca ;

Gambhīranayabhedā ca , viññātabbaṃ yathārahaṃ .

TatthaV0.186 yasmā kusalākusalakammaṃ avisesena samudayasaccanti saccavibhaṅge vuttaṃ , tasmā avijjāpaccayā saṅkhārāti avijjāya saṅkhārā dutiyasaccappabhavaṃ dutiyasaccaṃ , saṅkhārehi viññāṇaṃ dutiyasaccappabhavaṃ paṭhamasaccaṃ , viññāṇādīhi nāmarūpādīni vipākavedanāpariyosānāni paṭhamasaccappabhavaṃ paṭhamasaccaṃ , vedanāya taṇhā paṭhamasaccappabhavaṃ dutiyasaccaṃ , taṇhāya upādānaṃ dutiyasaccappabhavaṃ dutiyasaccaṃ , upādānato bhavo dutiyasaccappabhavaṃ paṭhamadutiyasaccadvayaṃ , bhavato jātiP0.195 dutiyasaccappabhavaṃ paṭhamasaccaṃ , jātiyā jarāmaraṇaṃ paṭhamasaccappabhavaṃ paṭhamasaccanti .

Evaṃ tāvidaṃ ‘ saccappabhavato ’ viññātabbaṃ yathārahaṃ .

Yasmā panettha avijjā vatthūsu ca satte sammoheti paccayo ca hoti saṅkhārānaṃ pātubhāvāya , tathā saṅkhārā saṅkhatañca abhisaṅkharonti paccayā ca honti viññāṇassa , viññāṇampi vatthuñca paṭijānāti paccayo ca hoti nāmarūpassa , nāmarūpampi aññamaññañca upatthambheti paccayo ca hoti saḷāyatanassa , saḷāyatanampi savisaye ca vattati paccayo ca hoti phassassa , phassopi ārammaṇañca phusati paccayo ca hoti vedanāya , vedanāpi ārammaṇarasañca anubhavati paccayo ca hoti taṇhāya , taṇhāpi rajjanīye ca dhamme rajjati paccayo ca hoti upādānassa , upādānampi upādānīye ca dhamme upādiyati paccayo ca hoti bhavassa , bhavopi nānāgatīsu ca vikkhipati paccayo ca hoti jātiyā , jātipi khandhe ca janeti tesaṃ abhinibbattibhāvena pavattatā paccayo ca hoti jarāmaraṇassa , jarāmaraṇampi khandhānaṃ pākabhedabhāvañca adhitiṭṭhati paccayo ca hoti bhavantarapātubhāvāya sokādīnaṃ adhiṭṭhānattā , tasmā sabbapadesu dvidhā pavatta ‘ kiccato ’ pi idaṃ viññātabbaṃ yathārahaṃ .

YasmāM0.186 cettha ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ ti idaṃ kārakadassananivāraṇaṃ ,‘‘ saṅkhārapaccayā viññāṇan ’’ ti attasaṅkantidassananivāraṇaṃ ,‘‘ viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti attātiparikappitavatthubhedadassanato ghanasaññānivāraṇaṃ ,‘‘ nāmarūpapaccayā saḷāyatanan ’’ tiādīsu ‘‘ attā passati … pe … vijānāti phusati vedayati taṇhiyati upādiyati bhavati jāyati jīyati mīyatī ’’ ti evamādidassananivāraṇaṃ , tasmā micchādassana nivāraṇato petaṃ bhavacakkaṃ ‘ nivāraṇato ’ viññātabbaṃ yathārahaṃ .

Yasmā panettha salakkhaṇasāmaññalakkhaṇavasena dhammānaṃ adassanato andho viya avijjāV0.187 , andhassa upakkhalanaṃ viya avijjāpaccayā saṅkhārā , upakkhalitassa patanaṃP0.196 viya saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ , patitassa gaṇḍapātubhāvo viya viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ , gaṇḍabhedapīḷakā viya nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ , gaṇḍapīḷakāghaṭṭanaṃ viya saḷāyatanapaccayā phasso , ghaṭṭanadukkhaṃ viya phassapaccayā vedanā , dukkhassa paṭikārābhilāso viya vedanāpaccayā taṇhā , paṭikārābhilāsena asappāyaggahaṇaṃ viya taṇhāpaccayā upādānaṃ , upādinnaasappāyālepanaṃ viya upādānapaccayā bhavo , asappāyālepanena gaṇḍavikārapātubhāvo viya bhavapaccayā jāti , gaṇḍavikārato gaṇḍabhedo viya jātipaccayā jarāmaraṇaṃ .

Yasmā vā panettha avijjā appaṭipattimicchāpaṭipattibhāvena satte abhibhavati paṭalaṃ viya akkhīni , tadabhibhūto ca bālo ponobbhavikehi saṅkhārehi attānaṃ veṭheti kosakārakimi viya kosappadesehi , saṅkhārapariggahitaṃ viññāṇaṃ gatīsu patiṭṭhaṃ labhati pariṇāyakapariggahito viya rājakumāro rajje , upapattinimittaṃ parikappanato viññāṇaṃ paṭisandhiyaṃ anekappakāraṃ nāmarūpaṃ abhinibbatteti māyākāro viya māyaṃ , nāmarūpe patiṭṭhitaṃ saḷāyatanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti subhūmiyaṃ patiṭṭhito vanappagumbo viya , āyatanaghaṭṭanato phasso jāyati araṇīsahitābhimaddanato aggi viya , phassena phuṭṭhassa vedanā pātubhavati agginā phuṭṭhassa ḍāho viya , vedayamānassa taṇhā vaḍḍhati loṇūdakaṃ pivato pipāsā viya , tasito bhavesu abhilāsaṃ karoti pipāsito viya pānīye , tadassupādānaṃ upādānena bhavaṃ upādiyati āmisalobhena maccho baḷisaṃ viya , bhave sati jāti hoti bīje sati aṅkuro viya , jātassa avassaṃ jarāmaraṇaṃ uppannassaM0.187 rukkhassa patanaṃ viya , tasmā evaṃ ‘ upamāhi ’ petaṃ bhavacakkaṃ viññātabbaṃ yathārahaṃ .

Yasmā ca bhagavatā atthatopi dhammatopi desanātopi paṭivedhatopi gambhīrabhāvaṃ sandhāya ‘‘ gambhīro cāyaṃ , ānanda , paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso cā ’’ ti ( dī . ni .2.95; saṃ . ni .2.60) vuttaṃ , tasmāP0.197 ‘ gambhīrabhedato ’ petaṃ bhavacakkaṃ viññātabbaṃ yathārahaṃ .

Tattha yasmā na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti , na ca jātiṃ vinā aññato hoti , itthañca jātito samudāgacchatīti evaṃ jātipaccayasamudāgataṭṭhassa duravabodhanīyato jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho gambhīro , tathā jātiyā bhavapaccaya … pe … saṅkhārānaṃV0.188 avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho gambhīro , tasmā idaṃ bhavacakkaṃ atthagambhīranti .

Ayaṃ tāvettha ‘ atthagambhīratā ’ hetuphalañhi atthoti vuccati , yathāha ‘‘ hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā ’’ ti ( vibha .720).

Yasmā pana yenākārena yadavatthā ca avijjā tesaṃ tesaṃ saṅkhārānaṃ paccayo hoti , tassa duravabodhanīyato avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho gambhīro , tathā saṅkhārānaṃ … pe … jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho gambhīro , tasmā idaṃ bhavacakkaṃ dhammagambhīranti ayamettha ‘ dhammagambhīratā ’ hetuno hi dhammoti nāmaṃ , yathāha ‘‘ hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā ’’ ti .

Yasmā cassa tena tena kāraṇena tathā tathā pavattetabbattā desanāpi gambhīrā , na tattha sabbaññutañāṇato aññaṃ ñāṇaṃ patiṭṭhaṃ labhati , tathā hetaṃ katthaci sutte anulomato , katthaci paṭilomato ;

katthaci anulomapaṭilomato , katthaci vemajjhato paṭṭhāya anulomato vā paṭilomato vā , katthaci tisandhicatusaṅkhepaṃ , katthaci dvisandhitisaṅkhepaṃ , katthaci ekasandhidvisaṅkhepaṃ desitaṃ , tasmā idaṃ bhavacakkaṃ desanāgambhīranti ayaṃ desanāgambhīratā .

Yasmā panettha yo avijjādīnaṃ sabhāvo , yena paṭividdhena avijjādayo dhammā salakkhaṇato paṭividdhā honti , so duppariyogāhattā gambhīro , tasmā idaṃ bhavacakkaṃ paṭivedhagambhīraṃ .

Tathā hettha avijjāya aññāṇādassanasaccāsampaṭivedhaṭṭhoM0.188 gambhīro , saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇāyūhanasarāgavirāgaṭṭho , viññāṇassa suññataabyāpāraasaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭhoP0.198 , nāmarūpassa ekuppādavinibbhogāvinibbhoganamanaruppanaṭṭho , saḷāyatanassa adhipatilokadvārakhettavisayavisayībhāvaṭṭho , phassassa phusanasaṅghaṭṭanasaṅgatisannipātaṭṭho , vedanāya ārammaṇarasānubhavanasukhadukkhamajjhattabhāvanijjīvavedayitaṭṭho , taṇhāya abhinanditajjhosānasaritālatānadītaṇhāsamuddaduppūraṇaṭṭho , upādānassa ādānaggahaṇābhinivesaparāmāsaduratikkamanaṭṭho , bhavassa āyūhanābhisaṅkharaṇayonigatiṭhitinivāsesu khipanaṭṭho , jātiyā jātisañjātiokkantinibbattipātubhāvaṭṭho , jarāmaraṇassa khayavayabhedavipariṇāmaṭṭho gambhīroti ayamettha paṭivedhagambhīratā .

Yasmā panettha ekattanayo , nānattanayo , abyāpāranayo , evaṃdhammatānayoti cattāro atthanayā hontiV0.189 , tasmā ‘ nayabhedato ’ petaṃ bhavacakkaṃ viññātabbaṃ yathārahaṃ .

Tattha ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā , saṅkhārapaccayā viññāṇan ’’ ti evaṃ bījassa aṅkurādibhāvena rukkhabhāvappatti viya santānānupacchedo ‘ ekattanayo ’ nāma ;

yaṃ sammā passanto hetuphalasambandhena pavattamānassa santānassa anupacchedāvabodhato ucchedadiṭṭhiṃ pajahati , micchā passanto hetuphalasambandhena pavattamānassa santānānupacchedassa ekattaggahaṇato sassatadiṭṭhiṃ upādiyati .

Avijjādīnaṃ pana yathāsakalakkhaṇavavatthānaṃ ‘ nānattanayo ’ nāma ;

yaṃ sammā passanto navanavānaṃ uppādadassanato sassatadiṭṭhiṃ pajahati , micchā passanto ekasantānapatitassa bhinnasantānasseva nānattaggahaṇato ucchedadiṭṭhiṃ upādiyati .

Avijjāya ‘ saṅkhārā mayā uppādetabbā ’, saṅkhārānaṃ vā ‘ viññāṇaṃ amhehī ’ ti evamādibyāpārābhāvo ‘ abyāpāranayo ’ nāma ;

yaṃ sammā passanto kārakassa abhāvāvabodhato attadiṭṭhiṃ pajahati , micchā passanto yo asatipi byāpāre avijjādīnaṃ sabhāvaniyamasiddho hetubhāvo tassa aggahaṇato akiriyadiṭṭhiṃ upādiyati .

Avijjādīhi pana kāraṇehi saṅkhārādīnaṃyeva sambhavo khīrādīhiP0.199 dadhiādīnaṃ viya , na aññesanti ayaṃ ‘ evaṃdhammatānayo ’ nāma ;

yaṃ sammā passantoM0.189 paccayānurūpato phalāvabodhato ahetukadiṭṭhiñca akiriyadiṭṭhiñca pajahati , micchā passanto paccayānurūpaṃ phalappavattiṃ aggahetvā yato kutoci yassa kassaci asambhavaggahaṇato ahetukadiṭṭhiñceva niyatavādañca upādiyatīti evamidaṃ bhavacakkaṃ –

Saccappabhavato kiccā , vāraṇā upamāhi ca ;

Gambhīranayabhedā ca , viññātabbaṃ yathārahaṃ .

Idañhi gambhīrato agādhaṃ nānānayaggahaṇato durabhiyānaṃ ñāṇāsinā samādhipavarasilāyaṃ sunisitena –

BhavacakkamapadāletvāV0.190 ,

Asanivicakkamiva niccanimmathanaṃ ;

Saṃsārabhayamatīto ,

Na koci supinantarepyatthi .

Vuttampi cetaṃ bhagavatā –

‘‘ gambhīro cāyaṃ , ānanda , paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso ca .

Etassa , ānanda , dhammassa ananubodhā appaṭivedhā evamayaṃ pajā tantākulakajātā kulagaṇṭhikajātā muñjapabbajabhūtā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattatī ’’ ti ( dī . ni .2.95; saṃ . ni .2.60).

Tasmā attano vā paresaṃ vā hitāya sukhāya paṭipanno avasesakiccāni pahāya –

Gambhīre paccayākāra-ppabhede idha paṇḍito ;

Yathā gādhaṃ labhetheva-manuyuñje sadā satoti .

Suttantabhājanīyavaṇṇanā .

Issues

Select Version

Vibhaṅga-aṭṭhakathā

Vibhaṅga-aṭṭhakathā