1. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
703. Idāni
P0.381M0.365V0.360 tadanantare sikkhāpadavibhaṅge pañcāti gaṇanaparicchedo .Sikkhāpadānīti sikkhitabbapadāni ;
sikkhākoṭṭhāsāti attho .
Apica upari āgatā sabbepi kusalā dhammā sikkhitabbato sikkhā .
Pañcasu pana sīlaṅgesu yaṃkiñci aṅgaṃ tāsaṃ sikkhānaṃ patiṭṭhānaṭṭhena padanti sikkhānaṃ padattā sikkhāpadāni .
Pāṇātipātāti pāṇassa atipātā ghātanā māraṇāti attho .
Veramaṇīti virati .
Adinnādānāti adinnassa ādānā ;
parapariggahitassa haraṇāti attho .
Kāmesūti vatthukāmesu .
Micchācārāti kilesakāmavasena lāmakācārā .
Musāvādāti abhūtavādato .
Surāmerayamajjapamādaṭṭhānāti ettha surāti piṭṭhasurā , pūvasurā , odanasurā , kiṇṇapakkhittā , sambhārasaṃyuttāti pañca surā .
Merayan ti pupphāsavo , phalāsavo , guḷāsavo , madhvāsavo , sambhārasaṃyuttoti pañca āsavā .
Tadubhayampi madanīyaṭṭhena majjaṃ .
Yāya cetanāya taṃ pivanti , sā pamādakāraṇattā pamādaṭṭhānaṃ ;
tasmā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā .
Ayaṃ tāvettha mātikānikkhepassa attho .
704. Padabhājanīye pana yasmiṃ samaye kāmāvacaran tiādi sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva .
Yasmā pana na kevalaṃ viratiyeva sikkhāpadaṃ , cetanāpi sikkhāpadameva , tasmā taṃ dassetuṃ dutiyanayo dassito .
Yasmā ca na kevalaṃ eteyeva dve dhammā sikkhāpadaṃ , cetanāsampayuttā pana paropaṇṇāsadhammāpi sikkhitabbakoṭṭhāsato sikkhāpadameva , tasmā tatiyanayopi dassito .
Tattha
V0.361 duvidhaṃ sikkhāpadaṃ pariyāyasikkhāpadaṃ nippariyāyasikkhāpadañca .Tattha virati nippariyāyasikkhāpadaṃ .
Sā hi ‘‘ pāṇātipātā veramaṇī ’’ ti
P0.382 pāḷiyaṃ āgatā , no cetanā .Viramanto ca tāya eva tato tato viramati , na cetanāya .
Cetanaṃ pana āharitvā dassesi .
Tathā sesacetanāsampayuttadhamme .
Vītikkamakāle hi veracetanā dussīlyaṃ nāma .
Tasmā sā viratikālepi susīlyavasena vuttā .
Phassādayo taṃsampayuttattā gahitāti .
Idāni
M0.366 etesu sikkhāpadesu ñāṇasamuttejanatthaṃ imesaṃ pāṇātipātādīnaṃ dhammato , koṭṭhāsato , ārammaṇato , vedanāto , mūlato , kammato , sāvajjato , payogato ca vinicchayo veditabbo .Tattha ‘ dhammato ’ ti pañcapete pāṇātipātādayo cetanādhammāva honti .
‘ Koṭṭhāsato ’ pañcapi kammapathā eva .
‘ Ārammaṇato ’ pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇo .
Adinnādānaṃ sattārammaṇaṃ vā saṅkhārārammaṇaṃ vā .
Micchācāro itthipurisārammaṇo .
Musāvādo sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā .
Surāpānaṃ saṅkhārārammaṇaṃ .
‘ Vedanāto ’ pāṇātipāto dukkhavedano .
Adinnādānaṃ tivedanaṃ .
Tañhi haṭṭhatuṭṭhassa adinnaṃ ādiyato sukhavedanaṃ hoti , bhītakāle dukkhavedanaṃ , majjhattassa hutvā gaṇhato adukkhamasukhavedanaṃ .
Micchācāro sukhavedano vā adukkhamasukhavedano vā .
Musāvādo adinnādānaṃ viya tivedano .
Surāpānaṃ sukhamajjhattavedanaṃ .
‘ Mūlato ’ pāṇātipāto dosamohamūlo .
Adinnādānaṃ kiñcikāle lobhamohamūlaṃ , kiñcikāle dosamohamūlaṃ .
Micchācāro lobhamohamūlo .
Musāvādo kiñcikāle lobhamohamūlo , kiñcikāle dosamohamūlo .
Surāpānaṃ lobhamohamūlaṃ .
‘ Kammato ’ musāvādo cettha vacīkammaṃ .
Sesā kāyakammameva .
‘ Sāvajjato ’
V0.362 pāṇātipāto atthi appasāvajjo , atthi mahāsāvajjo .Tathā adinnādānādīni .
Tesaṃ nānākaraṇaṃ heṭṭhā dassitameva .
Ayaṃ pana aparo nayo – kunthakipillikassa hi vadho appasāvajjo , tato mahantatarassa mahāsāvajjo ;
sopi appasāvajjo , tato mahantatarāya sakuṇikāya mahāsāvajjo ;
tato godhāya , tato sasakassa , tato migassa , tato gavayassa , tato assassa , tato hatthissa vadho mahāsāvajjo , tatopi dussīlamanussassa
P0.383 , tato gorūpasīlakamanussassa , tato saraṇagatassa , tato pañcasikkhāpadikassa , tato sāmaṇerassa , tato puthujjanabhikkhunoM0.367 , tato sotāpannassa , tato sakadāgāmissa , tato anāgāmissa , tato khīṇāsavassa vadho atimahāsāvajjoyeva .Adinnādānaṃ dussīlassa santake appasāvajjaṃ , tato gorūpasīlakassa santake mahāsāvajjaṃ ;
tato saraṇagatassa , tato pañcasikkhāpadikassa , tato sāmaṇerassa , tato puthujjanabhikkhuno , tato sotāpannassa , tato sakadāgāmissa , tato anāgāmissa santake mahāsāvajjaṃ , tato khīṇāsavassa santake atimahāsāvajjaṃyeva .
Micchācāro dussīlāya itthiyā vītikkame appasāvajjo , tato gorūpasīlakāya mahāsāvajjo ;
tato saraṇagatāya , pañcasikkhāpadikāya , sāmaṇeriyā , puthujjanabhikkhuniyā , sotāpannāya , sakadāgāminiyā , tato anāgāminiyā vītikkame mahāsāvajjo , khīṇāsavāya pana bhikkhuniyā ekantamahāsāvajjova .
Musāvādo kākaṇikamattassa atthāya musākathane appasāvajjo , tato aḍḍhamāsakassa , māsakassa , pañcamāsakassa , aḍḍhakahāpaṇassa , kahāpaṇassa , tato anagghaniyabhaṇḍassa atthāya musākathane mahāsāvajjo , musā kathetvā pana saṅghaṃ bhindantassa ekantamahāsāvajjova .
Surāpānaṃ pasatamattassa pāne appasāvajjaṃ , añjalimattassa pāne mahāsāvajjaṃ ;
kāyacālanasamatthaṃ pana bahuṃ pivitvā gāmaghātanigamaghātakammaṃ karontassa ekantamahāsāvajjameva .
Pāṇātipātañhi
V0.363 patvā khīṇāsavassa vadho mahāsāvajjo ;adinnādānaṃ patvā khīṇāsavasantakassa haraṇaṃ , micchācāraṃ patvā khīṇāsavāya bhikkhuniyā vītikkamanaṃ , musāvādaṃ patvā musāvādena saṅghabhedo , surāpānaṃ patvā kāyacālanasamatthaṃ bahuṃ pivitvā gāmanigamaghātanaṃ mahāsāvajjaṃ .
Sabbehipi panetehi musāvādena saṅghabhedanameva mahāsāvajjaṃ .
Tañhi kappaṃ niraye pācanasamatthaṃ mahākibbisaṃ .
‘ Payogato ’ ti
M0.368 pāṇātipāto sāhatthikopi hoti āṇattikopi .Tathā adinnādānaṃ .
Micchācāramusāvādasurāpānāni sāhatthikānevāti .
Evamettha
P0.384 pāṇātipātādīnaṃ dhammādivasena vinicchayaṃ ñatvā pāṇātipātā veramaṇītiādīnampi dhammato , koṭṭhāsato , ārammaṇato , vedanāto , mūlato , kammato , khaṇḍato , samādānato , payogato ca vinicchayo veditabbo .Tattha ‘ dhammato ’ ti pariyāyasīlavasena paṭipāṭiyā pañca cetanādhammāva .
‘ Koṭṭhāsato ’ ti pañcapi kammapathā eva .
‘ Ārammaṇato ’ ti pāṇātipātā veramaṇī parassa jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ katvā attano veracetanāya viramati .
Itarāsupi eseva nayo .
Sabbāpi hi etā vītikkamitabbavatthuṃ ārammaṇaṃ katvā veracetanāhiyeva viramanti .
‘ Vedanāto ’ ti sabbāpi sukhavedanā vā honti majjhattavedanā vā .
‘ Mūlato ’ ti ñāṇasampayuttacittena viramantassa alobhaadosaamohamūlā honti , ñāṇavippayuttacittena viramantassa alobhaadosamūlā honti .
‘ Kammato ’ ti musāvādā veramaṇīyevettha vacīkammaṃ ;
sesā kāyakammaṃ .
‘ Khaṇḍato ’ ti gahaṭṭhā yaṃ yaṃ vītikkamanti , taṃ tadeva khaṇḍaṃ hoti bhijjati , avasesaṃ na bhijjati .
Kasmā ?
Gahaṭṭhā hi anibaddhasīlā honti , yaṃ yaṃ sakkonti taṃ tadeva gopenti .
Sāmaṇerānaṃ pana ekasmiṃ vītikkamante sabbāni bhijjanti .
Na kevalañca etāni , sesasīlānipi bhijjantiyeva .
Tesaṃ pana vītikkamo daṇḍakammavatthuko .
‘ Puna evarūpaṃ na karissāmī ’ ti daṇḍakamme kate sīlaṃ paripuṇṇaṃ hoti .
‘ Samādānato ’ ti sayameva ‘ pañca sīlāni adhiṭṭhahāmī ’ ti adhiṭṭhahantenapi , pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ samādiyantenapi samādiṇṇāni honti .
Aññassa santike nisīditvā ‘ pañca sīlāni samādiyāmī ’ ti samādiyantenapi , pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ samādiyantenapi
V0.364 samādinnāneva honti .‘ Payogato ’ sabbānipi sāhatthikapayogānevāti veditabbāni .
712. Idāni yāsaṃ sikkhānaṃ koṭṭhāsabhāvena imāni pañca sikkhāpadāni vuttāni , tāni dassetuṃ katame dhammā sikkhāti ayaṃ sikkhāvāro āraddho .
Tattha
P0.385 yasmā sabbepi catubhūmakakusalā dhammā sikkhitabbabhāvatoM0.369 sikkhā , tasmā te dassetuṃ yasmiṃ samaye kāmāvacaran tiādi vuttaṃ .Tattha heṭṭhā cittuppādakaṇḍe ( dha . sa .1) vuttanayeneva pāḷiṃ vitthāretvā attho veditabbo .
Idha pana mukhamattameva dassitanti .
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā .