Paṭhamabalaniddeso

809. DasavidhenaV0.400 ñāṇavatthuniddese aṭṭhānan ti hetupaṭikkhepo .

Anavakāsoti paccayapaṭikkhepo .

Ubhayenāpi kāraṇameva paṭikkhipati .

Kāraṇañhi tadāyattavuttitāya attano phalassa ṭhānanti ca avakāsoti ca vuccati .

Yan ti yena kāraṇena .

Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā sampanno sotāpanno ariyasāvako .

KañciP0.424 saṅkhāran ti catubhūmakesu saṅkhatasaṅkhāresu kañci ekaṃ saṅkhārampi .

Niccato upagaccheyyāti niccoti gaṇheyya .

Netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti etaṃ kāraṇaṃ natthi , na upalabbhati .

Yaṃ puthujjanoti yena kāraṇena puthujjano .

Ṭhānametaṃ vijjatīti etaṃ kāraṇaṃ atthi ;

sassatadiṭṭhiyā hi so tebhūmakesu saṅkhāresu kañci saṅkhāraṃ niccato gaṇheyyāti attho .

Catutthabhūmakasaṅkhāro pana tejussadattā divasaṃ santatto ayoguḷo viya makkhikānaṃ diṭṭhiyā vā aññesaṃ vā akusalānaṃ ārammaṇaṃ na hoti .

Iminā nayena kañci saṅkhāraṃ sukhatotiādīsupi attho veditabbo .

Sukhato upagaccheyyāti ‘‘ ekantasukhī attā hoti arogo parammaraṇā ’’ ti ( ma . ni .3.21) evaṃ attadiṭṭhivasena sukhato gāhaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Diṭṭhivippayuttacittena pana ariyasāvako pariḷāhābhibhūto pariḷāhavūpasamatthaṃ , mattahatthīparitāsito viya , sucikāmo pokkhabrāhmaṇo gūthaṃ kañci saṅkhāraṃ sukhato upagacchati .

Attavāde kasiṇādipaṇṇattisaṅgahatthaṃ saṅkhāranti avatvā kañci dhamman ti vuttaṃ .

Idhāpi ariyasāvakassa catubhūmakavasena paricchedo veditabbo , puthujjanassa tebhūmakavasena ;

sabbavāresu vā ariyasāvakassāpi tebhūmakavaseneva paricchedo vaṭṭati .

Yaṃ yañhi puthujjanoM0.406 gaṇhāti , tato tato ariyasāvako gāhaṃ viniveṭheti .

Puthujjano hi yaṃ yaṃ niccaṃ sukhaṃ attāti gaṇhāti , taṃ taṃ ariyasāvako aniccaṃ dukkhaṃ anattāti gaṇhanto gāhaṃ viniveṭheti .

Mātaran tiādīsu janikāva mātā .

Manussabhūtova khīṇāsavo arahāti adhippeto .

Kiṃ pana ariyasāvako aññaṃ jīvitā voropeyyāti ?

Etampi aṭṭhānaṃ .

Sacepi bhavantaragataṃ ariyasāvakaṃ attano ariyasāvakabhāvaṃ ajānantampi koci evaṃ vadeyya –

‘ imaṃ kunthakipillikaṃ jīvitā voropetvā sakalacakkavāḷagabbhe cakkavattirajjaṃ paṭipajjāhī ’ ti , neva so taṃ jīvitā voropeyya .

Atha vāpiP0.425 naṃ evaṃ vadeyyuṃ –

‘ sace imaṃ na ghātessasi , sīsaṃV0.401 te chindissāmā ’ ti , sīsamevassa chindeyyuṃ , neva so taṃ ghāteyya .

Puthujjanabhāvassa pana mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ ariyasāvakassa ca baladīpanatthametaṃ vuttaṃ .

Ayañhettha adhippāyo – sāvajjo puthujjanabhāvo , yatra hi nāma puthujjano mātughātādīnipi ānantariyāni karissati .

Mahābalo ariyasāvako ;

so etāni kammāni na karotīti .

Paduṭṭhena cittenāti dosasampayuttena vadhakacittena .

Lohitaṃ uppādeyyāti jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ uppādeyya .

Saṅghaṃ bhindeyyāti samānasaṃvāsakaṃ samānasīmāyaṃ ṭhitaṃ pañcahi kāraṇehi saṅghaṃ bhindeyya , vuttañhetaṃ –

‘‘ pañcahupāli , ākārehi saṅgho bhijjati – kammena , uddesena , voharanto , anussāvanena , salākaggāhenā ’’ ti ( pari .458).

Tattha ‘ kammenā ’ ti apalokanādīsu catūsu kammesu aññatarena kammena .

‘ Uddesenā ’ ti pañcasu pātimokkhuddesesu aññatarena uddesena .

‘ Voharanto ’ ti kathayanto , tāhi tāhi uppattīhi ‘ adhammaṃ dhammo ’ tiādīni aṭṭhārasa bhedakaravatthūni dīpento .

‘ Anussāvanenā ’ ti ‘ nanu tumhe jānātha mayhaṃ uccākulā pabbajitabhāvaṃ bahussutabhāvañca !

Mādiso nāma uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ gāheyyāti cittampi uppādetuṃ tumhākaṃ na yuttaṃ .

Kiṃ mayhaṃ avīci nīluppalavanaṃ viya sītalo ?

Kimahaṃ apāyato na bhāyāmī ’ tiādinā nayena kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvā anussāvanenaM0.407 .

‘ Salākaggāhenā ’ ti evaṃ anussāvetvā tesaṃ cittaṃ upatthambhetvā anivattanadhamme katvā ‘‘ gaṇhatha imaṃ salākan ’’ ti salākaggāhena .

Ettha ca kammameva uddeso vā pamāṇaṃ vohārānussāvanasalākaggāhā pana pubbabhāgā .

Aṭṭhārasavatthudīpanavasena hi voharantena tattha rucijananatthaṃ anussāvetvā salākāya gāhitāyapi abhinnova hoti saṅgho .

Yadā pana evaṃ cattāro vā atirekā vā salākaṃ gāhetvā āveṇikaṃ kammaṃ vā uddesaṃ vā karonti , tadā saṅghoP0.426 bhinno nāma hoti .

Evaṃ diṭṭhisampanno puggalo saṅghaṃ bhindeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati .

Ettāvatā mātughātādīni pañca ānantariyakammāni dassitāni honti , yāni puthujjano karoti , na ariyasāvako .

Tesaṃ āvibhāvatthaṃ –

KammatoV0.402 dvārato ceva , kappaṭṭhitiyato tathā ;

Pākasādhāraṇādīhi , viññātabbo vinicchayo .

Tattha ‘ kammato ’ tāva – ettha hi manussabhūtasseva manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā api parivattaliṅgaṃ jīvitā voropentassa kammaṃ ānantariyaṃ hoti .

Tassa vipākaṃ paṭibāhissāmī ’ ti sakalacakkavāḷaṃ mahācetiyappamāṇehi kañcanathūpehi pūretvāpi , sakalacakkavāḷaṃ pūretvā nisinnabhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvāpi , buddhassa bhagavato saṅghāṭikaṇṇaṃ amuñcitvāva vicaritvāpi , kāyassa bhedā nirayameva upapajjati .

Yo pana sayaṃ manussabhūto tiracchānabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā , sayaṃ vā tiracchānabhūto manussabhūtaṃ , tiracchānabhūtoyeva vā tiracchānabhūtaṃ jīvitā voropeti , tassa kammaṃ ānantariyaṃ na hoti , kammaṃ pana bhāriyaṃ hoti , ānantariyaṃ āhacceva tiṭṭhati .

Manussajātikānaṃ pana vasena ayaṃ pañho kathito .

Ettha eḷakacatukkaṃ , saṅgāmacatukkaṃ , coracatukkañca kathetabbaṃ .

‘ Eḷakaṃ māremī ’ ti abhisandhināpi hi eḷakaṭṭhāne ṭhitaṃ manusso manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā mārento ānantariyaṃ phusati .

Eḷakābhisandhinā pana mātāpitiabhisandhinā vā eḷakaṃ mārento ānantariyaṃ na phusati .

Mātāpitiabhisandhinā mātāpitaro mārento phusateva .

Esa nayo itarasmimpiM0.408 catukkadvaye .

Yathā ca mātāpitūsu , evaṃ arahantepi etāni catukkāni veditabbāni .

Manussaarahantameva ca māretvā ānantariyaṃ phusati , na yakkhabhūtaṃ ;

kammaṃ pana bhāriyaṃ ānantariyasadisameva .

Manussaarahantassa ca puthujjanakāleyeva satthappahāre vā vise vā dinnepi yadi so arahattaṃ patvā teneva marati , arahantaghāto hotiyeva .

Yaṃ pana puthujjanakāle dinnaṃ dānaṃ arahattaṃP0.427 patvā paribhuñjati , puthujjanasseva taṃ dinnaṃ hoti .

Sesaariyapuggale mārentassa ānantariyaṃ natthi , kammaṃ pana bhāriyaṃ ānantariyasadisameva .

Lohituppāde tathāgatassa abhejjakāyatāya parūpakkamena cammacchedaṃ katvā lohitapaggharaṇaṃ nāma natthi .

Sarīrassa pana antoyeva ekasmiṃ ṭhāne lohitaṃ samosarati .

Devadattena paṭividdhasilāto bhijjitvā gatā sakalikāpi tathāgatassa pādantaṃ pahari .

Pharasunā pahaṭo viya pādo antolohitoyeva ahosi .

Tathā karontassa ānantariyaṃ hoti .

JīvakoV0.403 pana tathāgatassa ruciyā satthakena cammaṃ chinditvā tamhā ṭhānā duṭṭhalohitaṃ nīharitvā phāsukamakāsi .

Tathā karontassa puññakammameva hoti .

Atha ye ca parinibbute tathāgate cetiyaṃ bhindanti , bodhiṃ chindanti , dhātumhi upakkamanti , tesaṃ kiṃ hotīti ?

Bhāriyaṃ kammaṃ hoti ānantariyasadisaṃ .

Sadhātukaṃ pana thūpaṃ vā paṭimaṃ vā bādhayamānaṃ bodhisākhañca chindituṃ vaṭṭati .

Sacepi tattha nilīnā sakuṇā cetiye vaccaṃ pātenti , chindituṃ vaṭṭatiyeva .

Paribhogacetiyato hi sarīracetiyaṃ mahantataraṃ .

Cetiyavatthuṃ bhinditvā gacchantaṃ bodhimūlampi chinditvā harituṃ vaṭṭati .

Yā pana bodhisākhā bodhigharaṃ bādhati , taṃ geharakkhaṇatthaṃ chindituṃ na labbhati .

Bodhiatthañhi gehaṃ , na gehatthāya bodhi .

Āsanagharepi eseva nayo .

Yasmiṃ pana āsanaghare dhātu nihitā hoti , tassa rakkhaṇatthāya bodhisākhaṃ chindituṃ vaṭṭati .

Bodhijagganatthaṃ ojoharaṇasākhaṃ vā pūtiṭṭhānaṃ vā chindituṃ vaṭṭatiyeva ;

sarīrapaṭijaggane viya puññampi hoti .

Saṅghabhede sīmaṭṭhakasaṅghe asannipatite visuṃ parisaṃ gahetvā katavohārānussāvanasalākaggāhassa kammaṃ vā karontassa uddesaṃ vā uddisantassaM0.409 bhedo ca hoti ānantariyakammañca .

Samaggasaññāya pana vaṭṭati .

Samaggasaññāya hi karontassa neva bhedo hoti na ānantariyakammaṃ .

Tathā navato ūnaparisāyaṃ .

Sabbantimena pana paricchedena navannaṃ janānaṃ yo saṅghaṃ bhindati , tassa ānantariyakammaṃP0.428 hoti .

Anuvattakānaṃ adhammavādīnaṃ mahāsāvajjaṃ kammaṃ ;

dhammavādino anavajjā .

Tattha navannameva saṅghabhede idaṃ suttaṃ –

‘‘ ekato , upāli , cattāro honti , ekato cattāro , navamo anussāveti salākaṃ gāheti –

‘ ayaṃ dhammo , ayaṃ vinayo , idaṃ satthusāsanaṃ , idaṃ gaṇhatha , idaṃ rocethā ’ ti .

Evaṃ kho , upāli , saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo ca .

Navannaṃ vā , upāli , atirekanavannaṃ vā saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo cā ’’ ti ( cūḷava .351).

Etesu ca pana pañcasu saṅghabhedo vacīkammaṃ , sesāni kāyakammānīti .

Evaṃ kammatopi viññātabbo vinicchayo .

‘ Dvārato ’ ti sabbāneva cetāni kāyadvāratopi vacīdvāratopi samuṭṭhahanti .

Purimāni panetthaV0.404 cattāri āṇattikavijjāmayapayogavasena vacīdvārato samuṭṭhahitvāpi kāyadvārameva pūrenti .

Saṅghabhedo hatthamuddāya bhedaṃ karontassa kāyadvārato samuṭṭhahitvāpi vacīdvārameva pūretīti .

Evamettha dvāratopi viññātabbo vinicchayo .

‘ Kappaṭṭhitiyato ’ ti saṅghabhedoyeva cettha kappaṭṭhitiyo .

Saṇṭhahante hi kappe kappavemajjhe vā saṅghabhedaṃ katvā kappavināseyeva muccati .

Sacepi hi ‘ sve kappo vinassissatī ’ ti ajja saṅghabhedaṃ karoti , sveyeva muccati , ekadivasameva niraye paccati .

Evaṃ karaṇaṃ pana natthi .

Sesāni cattāri kammāni ānantariyāneva honti , na kappaṭṭhitiyānīti .

Evamettha kappaṭṭhitiyatopi viññātabbo vinicchayo .

‘ Pākato ’ ti yena ca pañcapetāni kammāni katāni honti , tassa saṅghabhedoyeva paṭisandhivasena vipaccati .

Sesāni ‘‘ ahosi kammaṃ nāhosi kammavipāko ’’ ti evamādīsu saṅkhaṃ gacchanti .

Saṅghabhedābhāve lohituppādo , tadabhāve arahantaghāto , tadabhāve sace pitāM0.410 sīlavā hoti , mātā dussīlā no vā tathā sīlavatī , pitughāto paṭisandhivasena vipaccati .

Sace mātā mātughāto .

Dvīsupi sīlena vā dussīlena vā samānesu mātughātova paṭisandhivasena vipaccati ;

mātā hi dukkarakāriṇī bahūpakārā ca puttānanti .

Evamettha pākatopi viññātabbo vinicchayo .

‘ Sādhāraṇādīhī ’ tiP0.429 purimāni cattāri sabbesampi gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇāni .

Saṅghabhedo pana ‘‘ na kho , upāli , bhikkhunī saṅghaṃ bhindati , na sikkhamānā , na sāmaṇero , na sāmaṇerī , na upāsako , na upāsikā saṅghaṃ bhindati .

Bhikkhu kho , upāli , pakatatto samānasaṃvāsako samānasīmāyaṃ ṭhito saṅghaṃ bhindatī ’’ ti ( cūḷava .351) vacanato vuttappakārassa bhikkhunova hoti , na aññassa ;

tasmā asādhāraṇo .

Ādisaddena sabbepete dukkhavedanāsahagatā dosamohasampayuttā cāti evamettha sādhāraṇādīhipi viññātabbo vinicchayo .

Aññaṃ satthāran ti ‘ ayaṃ me satthā satthukiccaṃ kātuṃ samattho ’ ti bhavantarepi aññaṃ titthakaraṃ ‘ ayaṃ me satthā ’ ti evaṃ gaṇheyya – netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti attho .

Aṭṭhamaṃ bhavaṃ nibbatteyyāti sabbamandapaññopi sattamaṃ bhavaṃ atikkamitvā aṭṭhamaṃ nibbatteyya – netaṃ ṭhānaṃ vijjatiV0.405 .

Uttamakoṭiyā hi sattamaṃ bhavaṃ sandhāyevesa ‘‘ niyato sambodhiparāyaṇo ’’ ti vutto .

Kiṃ pana taṃ niyāmeti ?

Kiṃ pubbahetu niyāmeti udāhu paṭiladdhamaggo udāhu upari tayo maggāti ?

Sammāsambuddhena gahitaṃ nāmamattametaṃ .

Puggalo pana niyato nāma natthi .

‘‘ Pubbahetu niyāmetī ’’ ti vutte hi upari tiṇṇaṃ maggānaṃ upanissayo vutto hoti , paṭhamamaggassa upanissayābhāvo āpajjati .

Iccassa ahetu appaccayā nibbattiṃ pāpuṇāti .

‘‘ Paṭiladdhamaggo niyāmetī ’’ ti vutte upari tayo maggā akiccakā honti , paṭhamamaggova sakiccako , paṭhamamaggeneva kilese khepetvā parinibbāyitabbaṃ hoti .

‘‘ Upari tayo maggā niyāmentī ’’ ti vutte paṭhamamaggo akiccako hoti , upari tayo maggāva sakiccakā , paṭhamamaggaṃ anibbattetvā upari tayo maggā nibbattetabbā honti , paṭhamamaggena ca anuppajjitvāva kilesā khepetabbā honti .

Tasmā na añño koci niyāmeti , upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanāva niyāmeti .

Sace hi tesaṃ vipassanāM0.411 tikkhā sūrā hutvā vahati , ekaṃyeva bhavaṃ nibbattetvā arahattaṃ patvāP0.430 parinibbāti .

Tato mandatarapañño dutiye vā tatiye vā catutthe vā pañcame vā chaṭṭhe vā bhave arahattaṃ patvā parinibbāti .

Sabbamandapañño sattamaṃ bhavaṃ nibbattetvā arahattaṃ pāpuṇāti , aṭṭhame bhave paṭisandhi na hoti .

Iti sammāsambuddhena gahitaṃ nāmamattametaṃ .

Satthā hi buddhatulāya tuletvā sabbaññutañāṇena paricchinditvā ‘ ayaṃ puggalo sabbamahāpañño tikkhavipassako ekameva bhavaṃ nibbattetvā arahattaṃ gaṇhissatī ’ ti ‘ ekabījī ’ ti nāmaṃ akāsi ;

‘ ayaṃ puggalo dutiyaṃ , tatiyaṃ , catutthaṃ , pañcamaṃ , chaṭṭhaṃ bhavaṃ nibbattetvā arahattaṃ gaṇhissatī ’ ti ‘ kolaṃkolo ’ ti nāmaṃ akāsi ;

‘ ayaṃ puggalo sattamaṃ bhavaṃ nibbattetvā arahattaṃ gaṇhissatī ’ ti ‘ sattakkhattuparamo ’ ti nāmaṃ akāsi .

Koci pana puggalo sattannaṃ bhavānaṃ niyato nāma natthi .

Ariyasāvako pana yena kenacipi ākārena mandapañño samāno aṭṭhamaṃ bhavaṃ appatvā antarāva parinibbāti .

Sakkasadisopi vaṭṭābhirato sattamaṃyeva bhavaṃ gacchati .

Sattame bhave sabbakārena pamādavihārinopi vipassanāñāṇaṃ paripākaṃ gacchati .

Appamattakepi ārammaṇe nibbinditvā nibbutiṃ pāpuṇāti .

Sacepi hissa sattame bhave niddaṃ vā okkamantassa , parammukhaṃ vā gacchantassa , pacchato ṭhatvā tikhiṇena asinā kocideva sīsaṃ pāteyya , udake vā osādetvā māreyya , asani vā panassa sīse pateyya , evarūpepi kāle sappaṭisandhikā kālaṃkiriyāV0.406 nāma na hoti , arahattaṃ patvāva parinibbāti .

Tena vuttaṃ –

‘‘ aṭṭhamaṃ bhavaṃ nibbatteyya – netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ ti .

Ekissā lokadhātuyāti dasasahassilokadhātuyā .

Tīṇi hi khettāni – jātikhettaṃ , āṇākhettaṃ , visayakkhettanti .

Tattha ‘ jātikkhettaṃ ’ nāma dasasahassilokadhātu .

Sā hi tathāgatassa mātukucchiokkamanakāle , nikkhamanakāle , sambodhikāle , dhammacakkapavattane , āyusaṅkhāravossajjane , parinibbāne ca kampati .

Koṭisatasahassacakkavāḷaṃ pana ‘ āṇākhettaṃ ’ nāma .

ĀṭānāṭiyamoraparittadhajaggaparittaratanaparittādīnañhiP0.431 ettha āṇā vattati .

‘ Visayakhettassa ’ pana parimāṇaṃ natthi .

Buddhānañhi ‘‘ yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ ñeyyaṃ , yāvatakaṃ ñeyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃM0.412 , ñāṇapariyantikaṃ ñeyyaṃ , ñeyyapariyantikaṃ ñāṇan ’’ ti ( paṭi . ma .3.5) vacanato avisayo nāma natthi .

Imesu pana tīsu khettesu , ṭhapetvā imaṃ cakkavāḷaṃ , aññasmiṃ cakkavāḷe buddhā uppajjantīti suttaṃ natthi , na uppajjantīti pana atthi .

Tīṇi piṭakāni – vinayapiṭakaṃ , suttantapiṭakaṃ , abhidhammapiṭakanti .

Tisso saṅgītiyo – mahākassapattherassa saṅgīti , yasattherassa saṅgīti , moggaliputtatissattherassa saṅgītīti .

Imā tisso saṅgītiyo āruḷhe tepiṭake buddhavacane imaṃ cakkavāḷaṃ muñcitvā aññattha buddhā uppajjantīti suttaṃ natthi , nuppajjantīti pana atthi .

Apubbaṃ acariman ti apure apacchā ;

ekato nuppajjanti , pure vā pacchā vā uppajjantīti vuttaṃ hoti .

Tattha bodhipallaṅke ‘‘ bodhiṃ appatvā na uṭṭhahissāmī ’’ ti nisinnakālato paṭṭhāya yāva mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇaṃ tāva pubbenti na veditabbaṃ .

Bodhisattassa hi paṭisandhiggahaṇe dasasahassacakkavāḷakampaneneva jātikkhettapariggaho kato , aññassa buddhassa uppatti nivāritā hoti .

Parinibbānato paṭṭhāya ca yāva sāsapamattāpi dhātuyo tiṭṭhanti tāva pacchāti na veditabbaṃ .

Dhātūsu hi ṭhitāsu buddhā ṭhitāva honti .

Tasmā etthantare aññassa buddhassa uppatti nivāritāva hoti , dhātuparinibbāne pana jāte aññassa buddhassa uppatti na nivāritā .

TīṇiV0.407 hi antaradhānāni nāma – pariyattiantaradhānaṃ , paṭivedhaantaradhānaṃ , paṭipattiantaradhānanti .

Tattha ‘ pariyattī ’ ti tīṇi piṭakāni ;

‘ paṭivedho ’ ti saccapaṭivedho ;

‘ paṭipattī ’ ti paṭipadā .

Tattha paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi .

Ekasmiñhi kāle paṭivedhakarā bhikkhū bahū honti ;

‘ esa bhikkhu puthujjano ’ ti aṅguliṃ pasāretvā dassetabbo hoti .

Imasmiṃyeva dīpe ekavāraṃ kira puthujjanabhikkhuP0.432 nāma nāhosi .

Paṭipattipūrakāpi kadāci bahū honti , kadāci appā .

Iti paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi .

Sāsanaṭṭhitiyā pana pariyattiyeva pamāṇaṃ .

Paṇḍito hi tepiṭakaṃ sutvā dvepi pūreti .

Yathā amhākaṃ bodhisatto āḷārassa santike pañcābhiññā satta ca samāpattiyo nibbattetvā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā parikammaṃ pucchi , so ‘ na jānāmī ’ ti āha ;

tato udakassaM0.413 santikaṃ gantvā adhigatavisesaṃ saṃsandetvā nevasaññānāsaññāyatanassa parikammaṃ pucchi ;

so ācikkhi ;

tassa vacanasamanantarameva mahāsatto taṃ sampādesi ;

evameva paññavā bhikkhu pariyattiṃ sutvā dvepi pūreti .

Tasmā pariyattiyā ṭhitāya sāsanaṃ ṭhitaṃ hoti .

Yadā pana sā antaradhāyati tadā paṭhamaṃ abhidhammapiṭakaṃ nassati .

Tattha paṭṭhānaṃ sabbapaṭhamaṃ antaradhāyati .

Anukkamena pacchā dhammasaṅgaho .

Tasmiṃ antarahite itaresu dvīsu piṭakesu ṭhitesu sāsanaṃ ṭhitameva hoti .

Tattha suttantapiṭake antaradhāyamāne paṭhamaṃ aṅguttaranikāyo ekādasakato paṭṭhāya yāva ekakā antaradhāyati .

Tadanantaraṃ saṃyuttanikāyo cakkapeyyālato paṭṭhāya yāva oghataraṇā antaradhāyati .

Tadanantaraṃ majjhimanikāyo indriyabhāvanato paṭṭhāya yāva mūlapariyāyā antaradhāyati .

Tadanantaraṃ dīghanikāyo dasuttarato paṭṭhāya yāva brahmajālā antaradhāyati .

Ekissāpi dvinnampi gāthānaṃ pucchā addhānaṃ gacchati ;

sāsanaṃ dhāretuṃ na sakkoti sabhiyapucchā ( su . ni .515 ādayo ) viya āḷavakapucchā ( su . ni .183 ādayo ; saṃ . ni .1.246) viya ca .

Etā kira kassapabuddhakālikā antarā sāsanaṃ dhāretuṃ nāsakkhiṃsu .

Dvīsu pana piṭakesu antarahitesupi vinayapiṭake ṭhite sāsanaṃ tiṭṭhati .

Parivārakhandhakesu antarahitesu ubhatovibhaṅge ṭhite ṭhitameva hoti .

Ubhatovibhaṅge antarahite mātikāyaV0.408 ṭhitāyapi ṭhitameva hoti .

Mātikāya antarahitāya pātimokkhapabbajjāupasampadāsu ṭhitāsu sāsanaṃ tiṭṭhati .

Liṅgaṃ addhānaṃ gacchati .

Setavatthasamaṇavaṃso pana kassapabuddhakālato paṭṭhāya sāsanaṃ dhāretuṃ nāsakkhi .

Pacchimakassa pana saccapaṭivedhato pacchimakassa sīlabhedato ca paṭṭhāya sāsanaṃ osakkitaṃ nāma hoti .

Tato paṭṭhāya aññassa buddhassa uppatti na vāritā .

TīṇiP0.433 parinibbānāni nāma – kilesaparinibbānaṃ , khandhaparinibbānaṃ , dhātuparinibbānanti .

Tattha ‘ kilesaparinibbānaṃ ’ bodhipallaṅke ahosi ,‘ khandhaparinibbānaṃ ’ kusinārāyaṃ ,‘ dhātuparinibbānaṃ ’ anāgate bhavissati .

Sāsanassa kira osakkanakāleM0.414 imasmiṃ tambapaṇṇidīpe dhātuyo sannipatitvā mahācetiyaṃ gamissanti , mahācetiyato nāgadīpe rājāyatanacetiyaṃ , tato mahābodhipallaṅkaṃ gamissanti .

Nāgabhavanatopi devalokatopi brahmalokatopi dhātuyo mahābodhipallaṅkameva gamissanti .

Sāsapamattāpi dhātu na antarā nassissati .

Sabbā dhātuyo mahābodhipallaṅke rāsibhūtā suvaṇṇakkhandho viya ekaghanā hutvā chabbaṇṇaraṃsiyo vissajjessanti .

Tā dasasahassilokadhātuṃ pharissanti .

Tato dasasahassacakkavāḷadevatā sannipatitvā ‘‘ ajja satthā parinibbāti , ajja sāsanaṃ osakkati , pacchimadassanaṃ dāni idaṃ amhākan ’’ ti dasabalassa parinibbutadivasato mahantataraṃ kāruññaṃ karissanti .

Ṭhapetvā anāgāmikhīṇāsave avasesā sakabhāvena sandhāretuṃ na sakkhissanti .

Dhātūsu tejodhātu uṭṭhahitvā yāva brahmalokā uggacchissati .

Sāsapamattāyapi dhātuyā sati ekajālāva bhavissati ;

dhātūsu pariyādānaṃ gatāsu pacchijjissati .

Evaṃ mahantaṃ ānubhāvaṃ dassetvā dhātūsu antarahitāsu sāsanaṃ antarahitaṃ nāma hoti .

Yāva evaṃ na antaradhāyati tāva acarimaṃ nāma hoti .

Evaṃ apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ – netaṃ ṭhānaṃ vijjati .

Kasmā pana apubbaṃ acarimaṃ na uppajjantīti ?

Anacchariyattā .

Buddhā hi acchariyamanussā , yathāha –

‘‘ ekapuggalo , bhikkhave , loke upajjamāno uppajjati acchariyamanusso .

Katamo ekapuggalo ?

Tathāgato , bhikkhave , arahaṃ sammāsambuddho ’’ ti ( a . ni .1.172).

Yadi ca dve vā cattāro vā aṭṭha vā soḷasa vā ekato uppajjeyyuṃ , na acchariyā bhaveyyuṃ .

Ekasmiñhi vihāre dvinnaṃ cetiyānampi lābhasakkāro uḷāro na hoti , bhikkhūpi bahutāya na acchariyā jātā , evaṃ buddhāpi bhaveyyuṃ ;

tasmā nuppajjanti .

DesanāyaP0.434V0.409 ca visesābhāvato .

Yañhi satipaṭṭhānādibhedaṃ dhammaṃ eko deseti , aññena uppajjitvāpi sova desetabbo siyā .

Tato anacchariyo siyā .

Ekasmiṃ pana dhammaṃ desente desanāpi acchariyā hoti .

Vivādabhāvato ca .

Bahūsu ca buddhesu uppannesu bahūnaṃ ācariyānaṃ antevāsikā viya ‘ amhākaṃ buddho pāsādiko , amhākaṃ buddho madhurassaro lābhī puññavā ’ ti vivadeyyuṃ ;

tasmāpi evaṃ nuppajjanti .

ApicetaṃM0.415 kāraṇaṃ milindaraññā puṭṭhena nāgasenattherena vitthāritameva .

Vuttañhi tattha ( mi . pa .5.1.1)–

‘‘ Bhante nāgasena , bhāsitampetaṃ bhagavatā –

‘‘ aṭṭhānametaṃ , bhikkhave , anavakāso yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ – netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ ti ( a . ni .1.277; ma . ni .3.129).

Desentā ca , bhante nāgasena , sabbepi tathāgatā sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme desenti , kathayamānā ca cattāri ariyasaccāni kathenti , sikkhāpentā ca tīsu sikkhāsu sikkhāpenti , anusāsamānā ca appamādapaṭipattiyaṃ anusāsanti .

Yadi , bhante nāgasena , sabbesampi tathāgatānaṃ ekā desanā ekā kathā ekā sikkhā ekānusiṭṭhi , kena kāraṇena dve tathāgatā ekakkhaṇe nuppajjanti ?

Ekenapi tāva buddhuppādena ayaṃ loko obhāsajāto .

Yadi dutiyo buddho bhaveyya , dvinnaṃ pabhāya ayaṃ loko bhiyyoso mattāya obhāsajāto bhaveyya .

Ovadantā ca dve tathāgatā sukhaṃ ovadeyyuṃ , anusāsamānā ca sukhaṃ anusāseyyuṃ .

Tattha me kāraṇaṃ dassehi yathāhaṃ nissaṃsayo bhaveyyan ’’ ti .

‘‘ Ayaṃ , mahārāja , dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī , ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti .

Yadi dutiyo buddho uppajjeyya , nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya , caleyya kampeyya nameyya onameyya vinameyya vikireyya vidhameyya viddhaṃseyya , na ṭhānamupagaccheyya .

‘‘ Yathā , mahārāja , nāvā ekapurisasandhāraṇī bhaveyya , ekasmiṃ purise abhirūḷhe sāV0.410 nāvā samupādikā bhaveyya .

Atha dutiyo puriso āgaccheyyaP0.435 tādiso āyunā vaṇṇena vayena pamāṇena kisathūlena sabbaṅgapaccaṅgena .

So taṃ nāvaṃ abhirūheyya .

Apinu sā , mahārāja , nāvā dvinnampi dhāreyyā ’’ ti ?

‘‘ Na hi , bhante , caleyya kampeyya nameyya onameyya vinameyya vikireyya vidhameyya viddhaṃseyya , na ṭhānamupagaccheyya , osīdeyya udake ’’ tiM0.416 .

‘‘ Evameva kho , mahārāja , ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti .

Yadi dutiyo buddho uppajjeyya , nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya , caleyya … pe … na ṭhānamupagaccheyya .

‘‘ Yathā vā pana , mahārāja , puriso yāvadatthaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya chādentaṃ yāvakaṇṭhamabhipūrayitvā .

So tato pīṇito paripuṇṇo nirantaro tandīgato anonamitadaṇḍajāto punadeva tattakaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya .

Apinu kho so , mahārāja , puriso sukhito bhaveyyā ’’ ti ?

‘‘ Na hi , bhante , sakiṃ bhuttova mareyyā ’’ ti .

Evameva kho , mahārāja , ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī … pe … na ṭhānamupagaccheyyā ’’ ti .

‘‘ Kiṃ nu kho , bhante nāgasena , atidhammabhārena pathavī calatī ’’ ti ?

‘‘ Idha , mahārāja , dve sakaṭā ratanaparipūritā bhaveyyuṃ yāvasmā mukhasamā .

Eka sakaṭato ratanaṃ gahetvā ekamhi sakaṭe ākireyyuṃ .

Apinu taṃ , mahārāja , sakaṭaṃ dvinnampi sakaṭānaṃ ratanaṃ dhāreyyā ’’ ti ?

‘‘ Na hi , bhante , nābhipi tassa caleyya , arāpi tassa bhijjeyyuṃ , nemipi tassa opateyya , akkhopi tassa bhijjeyyā ’’ ti .

‘‘ Kinnu kho , mahārāja , atiratanabhārena sakaṭaṃ bhijjatī ’’ ti ?

‘‘ Āma , bhante ’’ ti .

‘‘ Evameva kho , mahārāja , atidhammabhārena pathavī calatīti .

‘‘ Apica , mahārāja , imaṃ kāraṇaṃ buddhabalaparidīpanāya osāritaṃ .

Aññampi tattha patirūpaṃ kāraṇaṃ suṇohi yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti .

Yadi , mahārāja , dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ , parisāya vivādo uppajjeyya –

‘ tumhākaṃ buddho , amhākaṃ buddho ’ ti ubhatopakkhajātā bhaveyyuṃ .

Yathā , mahārāja , dvinnaṃ balavāmaccānaṃ parisāya vivādo uppajjeyya –

‘ tumhākaṃ amacco , amhākaṃV0.411 amacco ’ ti ubhatopakkhajātā honti ;

evameva kho , mahārāja , yadi dve sammāsambuddhā ekakkhaṇeP0.436 uppajjeyyuṃ , tesaṃ parisāya vivādo uppajjeyyaM0.417 –

‘ tumhākaṃ buddho , amhākaṃ buddho ’ ti ubhatopakkhajātā bhaveyyuṃ .

Idaṃ tāva mahārāja ekaṃ kāraṇaṃ yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti .

‘‘ Aparampi uttariṃ kāraṇaṃ suṇohi yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti .

Yadi , mahārāja , dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ ‘ aggo buddho ’ ti yaṃ vacanaṃ taṃ micchā bhaveyya ,‘ jeṭṭho buddho ’ ti ‘ seṭṭho buddho ’ ti ‘ visiṭṭho buddho ’ ti ‘ uttamo buddho ’ ti ‘ pavaro buddho ’ ti ‘ asamo buddho ’ ti ‘ asamasamo buddho ’ ti ‘ appaṭisamo buddho ’ ti ‘ appaṭibhāgī buddho ’ ti ‘ appaṭipuggalo buddho ’ ti yaṃ vacanaṃ taṃ micchā bhaveyya .

Idampi kho tvaṃ , mahārāja , kāraṇaṃ tathato sampaṭiccha yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti .

‘‘ Apica , mahārāja , buddhānaṃ bhagavantānaṃ sabhāvapakati esā yaṃ ekoyeva buddho loke uppajjati .

Kasmā kāraṇā ?

Mahantattā sabbaññubuddhaguṇānaṃ .

Aññampi , mahārāja , yaṃ loke mahantaṃ taṃ ekaṃyeva hoti .

Pathavī , mahārāja , mahantā , sā ekāyeva ;

sāgaro mahanto , so ekoyeva ;

sineru girirājā mahanto , so ekoyeva ;

ākāso mahanto , so ekoyeva ;

sakko mahanto , so ekoyeva ;

mahābrahmā mahanto , so ekoyeva ;

tathāgato arahaṃ sammāsambuddho mahanto , so ekoyeva lokasmiṃ .

Yattha te uppajjanti tattha aññesaṃ okāso na hoti .

Tasmā , mahārāja , tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ekoyeva loke uppajjatī ’’ ti .

‘‘ Sukathito , bhante nāgasena , pañho opammehi kāraṇehī ’’ ti ( mi . pa .5.1.1).

EkissāM0.418 lokadhātuyāti ekasmiṃ cakkavāḷe .

Heṭṭhā imināva padena dasa cakkavāḷasahassāni gahitāni .

Tānipi ekacakkavāḷeneva paricchindituṃ vaṭṭanti .

Buddhā hi uppajjamānā imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjanti ;

uppajjanaṭṭhāne pana vārite ito aññesu cakkavāḷesuV0.412 na uppajjantīti vāritameva hoti .

Apubbaṃ acariman ti ettha cakkaratanapātubhāvato pubbe pubbaṃ , tasseva antaradhānato pacchā carimaṃ .

Tattha dvidhā cakkaratanassa antaradhānaṃ hoti – cakkavattino kālakiriyāya vā pabbajjāya vā .

Antaradhāyamānañca pana taṃ kālakiriyato vā pabbajjato vā sattameP0.437 divase antaradhāyati .

Tato paraṃ cakkavattino pātubhāvo avārito .

Kasmā pana ekacakkavāḷe dve cakkavattino nuppajjantīti ?

Vivādupacchedato anacchariyabhāvato cakkaratanassa mahānubhāvato ca .

Dvīsu hi uppajjantesu ‘ amhākaṃ rājā mahanto , amhākaṃ rājā mahanto ’ ti vivādo uppajjeyya .

‘ Ekasmiṃ dīpe cakkavattī , ekasmiṃ dīpe cakkavattī ’ ti ca anacchariyo bhaveyya .

Yo cāyaṃ cakkaratanassa dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu issariyānuppadānasamattho mahānubhāvo , so parihāyeyya .

Iti vivādupacchedato anacchariyabhāvato cakkaratanassa mahānubhāvato ca na ekacakkavāḷe dve uppajjanti .

Yaṃ ittho arahaṃ assa sammāsambuddhoti ettha tiṭṭhatu tāva sabbaññuguṇe nibbattetvā lokattāraṇasamattho buddhabhāvo , paṇidhānamattampi itthiyā na sampajjati .

‘‘ Manussattaṃ liṅgasampatti , hetu satthāradassanaṃ ;

Pabbajjā guṇasampatti , adhikāro ca chandatā ;

Aṭṭhadhammasamodhānā , abhinīhāro samijjhatī ’’ ti .( bu . vaṃ .2.59);

Imāni hi paṇidhānasampattikāraṇāni .

Iti paṇidhānampi sampādetuṃ asamatthāya itthiyā kuto buddhabhāvoti ‘‘ aṭṭhānametaṃ , anavakāso yaṃ itthī arahaṃ assa sammāsambuddho ’’ ti vuttaṃ .

Sabbākāraparipūro vā puññussayo sabbākāraparipūrameva attabhāvaṃ nibbattetīti purisova arahaṃ hoti sammāsambuddho .

YaṃM0.419 itthī rājā assa cakkavattītiādīsupi yasmā itthiyā kosohitavatthaguyhādīnaṃ abhāvena lakkhaṇāni na paripūrenti , itthiratanabhāvena sattaratanasamaṅgitā na sampajjati , sabbamanussehi ca adhiko attabhāvo na hoti , tasmā ‘‘ aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ itthī rājā assa cakkavattī ’’ ti vuttaṃ .

Yasmā ca sakkattādīnipi tīṇi ṭhānāni uttamāni , itthiliṅgañca hīnaṃV0.413 , tasmā tassā sakkattādīnipi paṭisiddhāni .

Nanu ca yathā itthiliṅgaṃ evaṃ purisaliṅgampi brahmaloke natthi , tasmā ‘‘ yaṃ puriso brahmattaṃ kāreyya – ṭhānametaṃ vijjatī ’’ tipi na vattabbaṃ siyāti ?

No na vattabbaṃ .

Kasmā ?

Idha purisassa tattha nibbattanato .

Brahmattanti hi mahābrahmattaṃ adhippetaṃ .

Itthī ca idha jhānaṃ bhāvetvāP0.438 kālaṃ katvā brahmapārisajjānaṃ sahabyataṃ upapajjati , na mahābrahmānaṃ .

Puriso pana tattha na uppajjatīti na vattabbo .

Samānepi cettha ubhayaliṅgābhāve purisasaṇṭhānāva brahmāno , na itthisaṇṭhānā .

Tasmā suvuttamevetaṃ .

Kāyaduccaritassātiādīsu yathā nimbabījakosātakībījādīni madhuraṃ phalaṃ na nibbattenti , asātaṃ amadhurameva nibbattenti , evaṃ kāyaduccaritādīni madhuraṃ vipākaṃ na nibbattenti , amadhurameva nibbattenti .

Yathā ca ucchubījasālibījādīni madhuraṃ sādhurasameva phalaṃ nibbattenti , na asātaṃ kaṭukaṃ , evaṃ kāyasucaritādīni madhurameva vipākaṃ nibbattenti , na amadhuraṃ .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ Yādisaṃ vapate bījaṃ , tādisaṃ harate phalaṃ ;

Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ , pāpakārī ca pāpakanti .( saṃ . ni .1.256);

Tasmā ‘‘ aṭṭhānametaṃ anavakāso , yaṃ kāyaduccaritassā ’’ tiādi vuttaṃ .

Kāyaduccaritasamaṅgītiādīsu samaṅgīti pañcavidhā samaṅgitā – āyūhanasamaṅgitā , cetanāsamaṅgitā , kammasamaṅgitā , vipākasamaṅgitā , upaṭṭhānasamaṅgitāti .

Tattha kusalākusalakammāyūhanakkhaṇe ‘ āyūhanasamaṅgitā ’ vuccati .

Tathā ‘ cetanāsamaṅgitā ’.

Yāva pana arahattaṃ na pāpuṇanti tāva sabbepi sattā pubbe upacitaṃ vipākārahaṃ kammaṃ sandhāya kammasamaṅginoti vuccanti – esā ‘ kammasamaṅgitā ’.

‘ Vipākasamaṅgitā ’ pana vipākakkhaṇeyeva veditabbā .

Yāva pana sattā arahattaṃ na pāpuṇanti tāva tesaṃM0.420 tato tato cavitvā niraye tāva uppajjamānānaṃ aggijālalohakumbhīādīhi upaṭṭhānākārehi nirayo , gabbhaseyyakattaṃ āpajjamānānaṃ mātukucchi , devesu uppajjamānānaṃ kapparukkhavimānādīhi upaṭṭhānākārehi devalokotiV0.414 evaṃ upapattinimittaṃ upaṭṭhāti .

Iti nesaṃ iminā uppattinimittūpaṭṭhānena aparimuttattā ‘ upaṭṭhānasamaṅgitā ’ nāma .

Sāva calati , sesā niccalā .

Niraye hi upaṭṭhitepi devaloko upaṭṭhāti ;

devaloke upaṭṭhitepi nirayo upaṭṭhāti ;

manussaloke upaṭṭhitepi tiracchānayoni upaṭṭhāti ;

tiracchānayoniyā ca upaṭṭhitāyapi manussaloko upaṭṭhātiyeva .

TatridaṃP0.439 vatthu – soṇagiripāde kira acelavihāre soṇatthero nāma eko dhammakathiko .

Tassa pitā sunakhavājiko nāma luddako ahosi .

Thero taṃ paṭibāhantopi saṃvare ṭhapetuṃ asakkonto ‘ mā nassi varāko ’ ti mahallakakāle akāmakaṃ pabbājesi .

Tassa gilānaseyyāya nipannassa nirayo upaṭṭhāsi .

Soṇagiripādato mahantā mahantā sunakhā āgantvā khāditukāmā viya samparivāresuṃ .

So mahābhayabhīto ‘‘ vārehi , tāta soṇa !

Vārehi , tāta soṇā ’’ ti āha .

‘‘ Kiṃ mahātherā ’’ ti ?

‘‘ Na passasi , tātā ’’ ti taṃ pavattiṃ ācikkhi .

Soṇatthero ‘ kathañhi nāma mādisassa pitā niraye nibbattissati , patiṭṭhāhamassa bhavissāmī ’ ti sāmaṇerehi nānāpupphāni āharāpetvā cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇesu mālāsanthārapūjañca āsanapūjañca kāretvā pitaraṃ mañcena cetiyaṅgaṇaṃ haritvā mañce nipajjāpetvā ‘‘ ayaṃ me , mahāthera , pūjā tumhākaṃ atthāya katā ;

‘ ayaṃ me , bhagavā , duggatapaṇṇākāro ’ ti vatvā bhagavantaṃ vanditvā cittaṃ pasādehī ’’ ti āha .

So mahāthero pūjaṃ disvā tathākaronto cittaṃ pasādesi .

Tāvadevassa devaloko upaṭṭhāsi , nandavanacittalatāvanamissakavanaphārusakavanavimānāni ceva devanāṭakāni ca parivāretvā ṭhitāni viya ahesuṃ .

So ‘‘ apetha , soṇa !

Apetha , soṇā ’’ ti āha .

‘‘ Kimidaṃ , mahātherā ’’ ti ?

‘‘ Etā te , tāta , mātaro āgacchantī ’’ ti .

‘ Thero saggo upaṭṭhito mahātherassā ’ ti cintesiM0.421 .

Evaṃ upaṭṭhānasamaṅgitā calatīti veditabbā .

Etāsu samaṅgitāsu idha āyūhanacetanākammasamaṅgitāvasena ‘‘ kāyaduccaritasamaṅgī ’’ tiādi vuttaṃ .

Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .

Paṭhamabalaniddesavaṇṇanā .

Issues

Select Version

Vibhaṅga-aṭṭhakathā

Vibhaṅga-aṭṭhakathā