1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā

390. IdāniP0.289M0.276V0.274 tadanantare sammappadhānavibhaṅge cattāroti gaṇanaparicchedo .

Tena na tato heṭṭhā na uddhanti sammappadhānaparicchedaṃ dīpeti .

Sammappadhānāti kāraṇappadhānā upāyappadhānā yonisopadhānā .

Idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane paṭipannako bhikkhu .

Anuppannānan ti anibbattānaṃ .

Pāpakānan ti lāmakānaṃ .

Akusalānaṃ dhammānan ti akosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ .

Anuppādāyāti na uppādanatthāya .

Chandaṃ janetīti kattukamyatāsaṅkhātaṃ kusalacchandaṃ janeti uppādeti .

Vāyamatīti payogaṃ parakkamaṃ karoti .

Vīriyaṃ ārabhatīti kāyikacetasikaṃ vīriyaṃ karoti .

Cittaṃ paggaṇhātīti teneva sahajātavīriyena cittaṃ ukkhipati .

Padahatīti padhānavīriyaṃ karoti .

Paṭipāṭiyā panetāni cattāripi padāni āsevanābhāvanābahulīkammasātaccakiriyāhi yojetabbāni .

Uppannānaṃ pāpakānan ti anuppannanti avattabbataṃ āpannānaṃ pāpadhammānaṃ .

Pahānāyāti pajahanatthāya .

Anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānan ti anibbattānaṃ kosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ .

Uppādāyāti uppādanatthāya .

Uppannānan ti nibbattānaṃ .

Ṭhitiyāti ṭhitatthāya .

Asammosāyāti anassanatthaṃ .

Bhiyyobhāvāyāti punappunaṃ bhāvāya .

VepullāyātiP0.290 vipulabhāvāya .

Bhāvanāyāti vaḍḍhiyā .

Pāripūriyāti paripūraṇatthāya .

Ayaṃ tāva catunnaṃ sammappadhānānaṃ uddesavāravasena ekapadiko atthuddhāro .

391. Idāni paṭipāṭiyā tāni padāni bhājetvā dassetuṃ kathañca bhikkhu anuppannānan tiādināV0.275 nayena niddesavāro āraddho .

Tattha yaṃ heṭṭhā dhammasaṅgahe āgatasadisaṃ , taṃ tassa vaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .

Yaṃ pana tasmiṃ anāgataṃ , tattha chandaniddese tāva yo chandoti yo chandaniyavasena chando .

Chandikatāti chandikabhāvo , chandakaraṇākāro vā .

Kattukamyatāti kattukāmatā .

Kusaloti cheko .

Dhammacchandoti sabhāvacchando .

Ayañhi chando nāma taṇhāchando , diṭṭhichando , vīriyachando , dhammacchandoti bahuvidho nānappakārako .

TesuM0.277 dhammacchandoti imasmiṃ ṭhāne kattukamyatākusaladhammacchando adhippeto .

Imaṃ chandaṃ janetīti chandaṃ kurumānova chandaṃ janeti nāma .

Sañjanetīti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ .

Uṭṭhapetīti chandaṃ kurumānova taṃ uṭṭhapeti nāma .

Samuṭṭhapetīti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ .

Nibbattetīti chandaṃ kurumānova taṃ nibbatteti nāma .

Abhinibbattetīti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ .

Apica chandaṃ karontova chandaṃ janeti nāma .

Tameva satataṃ karonto sañjaneti nāma .

Kenacideva antarāyena patitaṃ puna ukkhipanto uṭṭhapeti nāma .

Pabandhaṭṭhitiṃ pāpento samuṭṭhapeti nāma .

Taṃ pākaṭaṃ karonto nibbatteti nāma .

Anosakkanatāya alīnavuttitāya anolīnavuttitāya abhimukhabhāvena nibbattento abhinibbatteti nāma .

394. Vīriyaniddese vīriyaṃ karontova vīriyaṃ ārabhati nāma .

Dutiyapadaṃ upasaggena vaḍḍhitaṃ .

VīriyaṃP0.291 karontoyeva ca āsevati bhāveti nāma .

Punappunaṃ karonto vahulīkaroti .

Āditova karonto ārabhati .

Punappunaṃ karonto samārabhati .

Bhāvanāvasena bhajanto āsevati .

Vaḍḍhento bhāveti .

Sabbakiccesu tadeva bahulīkaronto bahulīkarotīti veditabbo .

395. Cittapaggahaniddese vīriyapaggahena yojento cittaṃ paggaṇhāti , ukkhipatīti attho .

Punappunaṃ paggaṇhanto sampaggaṇhāti .

Evaṃ sampaggahitaṃ yathā na patati tathā naṃ vīriyupatthambhena upatthambhento upatthambheti .

Upatthambhitampi thirabhāvatthāya punappunaṃ upatthambhento paccupatthambheti nāma .

406. Ṭhitiyā tipadassa niddese sabbesampi asammosādīnaṃ ṭhitivevacanabhāvaṃ dassetuṃ yā ṭhiti so asammosotiādi vuttaṃ .

Ettha hi heṭṭhimaṃ heṭṭhimaṃ padaṃ uparimassa uparimassa padassaV0.276 attho , uparimaṃ uparimaṃ padaṃ heṭṭhimassa heṭṭhimassa atthotipi vattuṃ vaṭṭati .

Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .

Ayaṃ tāva pāḷivaṇṇanā .

Ayaṃ panettha vinicchayakathā .

Ayañhi sammappadhānakathā nāma duvidhā – lokiyā lokuttarā ca .

Tattha lokiyā sabbapubbabhāge hoti .

SāM0.278 kassapasaṃyuttapariyāyena lokiyamaggakkhaṇe veditabbā .

Vuttañhi tattha –

‘‘ Cattāro me , āvuso , sammappadhānā .

Katame cattāro ?

Idhāvuso , bhikkhu ‘ anuppannā me pāpakā akusalā dhammā uppajjamānā anatthāya saṃvatteyyun ’ ti ātappaṃ karoti ;

‘ uppannā me pāpakā akusalā dhammā appahīyamānā anatthāya saṃvatteyyun ’ ti ātappaṃ karoti ;

‘ anuppannā me kusalā dhammā anuppajjamānā anatthāya saṃvatteyyun ’ ti ātappaṃ karoti .

‘ Uppannā me kusalā dhammā nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyun ’ ti ātappaṃ karotī ’’ ti ( saṃ . ni .2.145).

Ettha ca ‘ anuppannā me kusalā dhammā ’ ti samathavipassanā ceva maggo ca .

UppannāP0.292 kusalā nāma samathavipassanāva .

Maggo pana sakiṃ uppajjitvā nirujjhamāno anatthāya saṃvattanako nāma natthi .

So hi phalassa paccayaṃ datvāva nirujjhati .

Purimasmiṃ vā samathavipassanāva gahetabbāti vuttaṃ , taṃ pana na yuttaṃ .

Tattha ‘‘ uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattantī ’’ ti atthassa āvibhāvatthaṃ idaṃ vatthu – eko kira khīṇāsavatthero ‘ mahācetiyañca mahābodhiñca vandissāmī ’ ti samāpattilābhinā bhaṇḍagāhakasāmaṇerena saddhiṃ janapadato mahāvihāraṃ āgantvā vihārapariveṇaṃ pāvisi ;

sāyanhasamaye mahābhikkhusaṅghe cetiyaṃ vandamāne cetiyaṃ vandanatthāya na nikkhami .

Kasmā ?

Khīṇāsavānañhi tīsu ratanesu mahantaṃ gāravaṃ hoti .

Tasmā bhikkhusaṅghe vanditvā paṭikkante manussānaṃ sāyamāsabhuttavelāya sāmaṇerampi ajānāpetvā ‘ cetiyaṃ vandissāmī ’ ti ekakova nikkhami .

Sāmaṇero ‘ kiṃ nu kho thero avelāya ekakova gacchati , jānissāmī ’ ti upajjhāyassa padānupadikova nikkhami .

Thero anāvajjanena tassa āgamanaṃV0.277 ajānanto dakkhiṇadvārena mahācetiyaṅgaṇaṃ āruḷho .

Sāmaṇeropi anupadaṃyeva āruḷho .

MahātheroM0.279 mahācetiyaṃ ulloketvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā sabbaṃ cetaso samannāharitvā haṭṭhapahaṭṭho mahācetiyaṃ vandati .

Sāmaṇero therassa vandanākāraṃ disvā ‘ upajjhāyo me ativiya pasannacitto vandati ;

kiṃ nu kho pupphāni labhitvā pūjaṃ kareyyā ’ ti cintesi .

There vanditvā uṭṭhāya sirasi añjaliṃ ṭhapetvā mahācetiyaṃ ulloketvā ṭhite sāmaṇero ukkāsitvā attano āgatabhāvaṃ jānāpesi .

Thero parivattetvā olokento ‘‘ kadā āgatosī ’’ ti pucchi .

‘‘ Tumhākaṃ cetiyaṃ vandanakāle , bhante ;

ativiya pasannā cetiyaṃ vandittha ;

kinnu kho pupphāni labhitvā pūjeyyāthā ’’ ti ?

‘‘ Āma , sāmaṇera , imasmiṃ cetiye viya aññatra ettakaṃ dhātunidhānaṃ nāma natthi .

Evarūpaṃ asadisaṃ mahāthūpaṃ pupphāni labhitvā ko na pūjeyyā ’’ ti ?

‘‘ Tena hi , bhante , adhivāsetha , āharissāmī ’’ ti tāvadeva jhānaṃ samāpajjitvā iddhiyā himavantaṃ gantvā vaṇṇagandhasampannāni pupphāni gahetvā parissāvanaṃ pūretvā mahāthereP0.293 dakkhiṇamukhato pacchimamukhe asampatteyeva āgantvā pupphaparissāvanaṃ hatthe ṭhapetvā ‘‘ pūjetha bhante ’’ ti āha .

Thero ‘‘ atimandāni no , sāmaṇera , pupphānī ’’ ti āha .

‘‘ Gacchatha , bhante , bhagavato guṇe āvajjetvā pūjethā ’’ ti .

Thero pacchimamukhanissitena sopānena āruyha kucchivedikābhūmiyaṃ pupphapūjaṃ kātuṃ āraddho .

Vedikābhūmi paripuṇṇā ;

pupphāni patitvā dutiyabhūmiyaṃ jaṇṇuppamāṇena odhinā pūrayiṃsu .

Tato otaritvā pādapiṭṭhikapantiṃ pūjesi ;

sāpi paripūri ;

paripuṇṇabhāvaṃ ñatvā heṭṭhimatale vikiranto agamāsi ;

sabbaṃ cetiyaṅgaṇaṃ paripūri ;

tasmiṃ paripuṇṇe ‘‘ sāmaṇera , pupphāni na khīyantī ’’ ti āha .

‘‘ Parissāvanaṃ , bhante , adhomukhaṃ karothā ’’ ti .

Adhomukhaṃ katvā cālesi .

Tadā pupphāni khīṇāni .

Thero parissāvanaṃ sāmaṇerassa datvā saddhiṃ hatthipākārena cetiyaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā pariveṇaṃ gacchanto cintesi –

‘ yāva mahiddhiko vatāyaṃ sāmaṇero ;

sakkhissati nu kho imaṃ iddhānubhāvaṃ rakkhitunti ?

Tato ‘ na sakkhissatī ’ ti disvā sāmaṇeraṃ āha –

‘‘ sāmaṇera , tvaṃ idāni mahiddhiko ;

evarūpaṃ pana iddhiṃ nāsetvā pacchimakāleM0.280 kāṇapesakāriyā hatthena madditaṃkañjiyaṃ pivissasī ’’ ti .

Daharakabhāvassa nāmesa doso yaṃ so upajjhāyassa kathāya saṃvejetvā ‘ kammaṭṭhānaṃV0.278 me , bhante , ācikkhathā ’ ti na yāci ;

‘ amhākaṃ upajjhāyo kiṃ vadatī ’ ti taṃ pana asuṇanto viya agamāsi .

Thero mahācetiyañca mahābodhiñca vanditvā sāmaṇeraṃ pattacīvaraṃ gāhāpetvā anupubbena kuṭeḷitissamahāvihāraṃ agamāsi .

Sāmaṇero upajjhāyassa padānupadiko hutvā bhikkhācāraṃ na gacchati .

‘‘ Kataraṃ gāmaṃ pavisatha , bhante ’’ ti pucchitvā pana ‘ idāni me upajjhāyo gāmadvāraṃ sampatto bhavissatī ’ ti ñatvā attano ca upajjhāyassa ca pattacīvaraṃ gahetvā ākāsenāgantvā therassa pattacīvaraṃ datvāP0.294 piṇḍāya pavisati .

Thero sabbakālaṃ ovadati –

‘‘ sāmaṇera , mā evamakāsi ;

puthujjaniddhi nāma calā anibaddhā ;

asappāyaṃ rūpādiārammaṇaṃ labhitvā appamattakeneva bhijjati ;

santāya samāpattiyā parihīnā brahmacariyavāse santhambhituṃ na sakkontī ’’ ti .

Sāmaṇero ‘ kiṃ katheti mayhaṃ upajjhāyo ’ ti sotuṃ na icchati , tatheva karoti .

Thero anupubbena cetiyavandanaṃ karonto kammupendavihāraṃ nāma gato .

Tattha vasantepi there sāmaṇero tatheva karoti .

Athekadivasaṃ ekā pesakāradhītā abhirūpā paṭhamavaye ṭhitā kammupendagāmato nikkhamitvā padumassaraṃ oruyha gāyamānā pupphāni bhañjati .

Tasmiṃ samaye sāmaṇero padumassaramatthakena gacchati gacchanto pana , sakkaralasikāya kāṇamakkhikā viya , tassā gītasadde bajjhi ;

tāvadeva iddhi antarahitā , chinnapakkho kāko viya ahosi .

Santasamāpattibalena pana tattheva udakapiṭṭhe apatitvā simbalitūlaṃ viya patamānaṃ anupubbena padumassaratīre aṭṭhāsi .

So vegena gantvā upajjhāyassa pattacīvaraṃ datvā nivatti .

Mahāthero ‘ pagevetaṃ mayā diṭṭhaṃ , nivāriyamānopi na nivattissatī ’ ti kiñci avatvā piṇḍāya pāvisi .

Sāmaṇero gantvā padumassaratīre aṭṭhāsi tassā paccuttaraṇaṃ āgamayamāno .

Sāpi sāmaṇeraṃ ākāsena gacchantañca punāgantvā ṭhitañca disvā ‘ addhāM0.281 esa maṃ nissāya ukkaṇṭhito ’ ti ñatvā ‘ paṭikkama sāmaṇerā ’ ti āha .

Sopi paṭipakkami .

Itarā paccuttaritvā sāṭakaṃ nivāsetvā taṃ upasaṅkamitvā ‘ kiṃ , bhante ’ ti pucchi .

So tamatthaṃ ārocesi .

Sā bahūhi kāraṇehi gharāvāse ādīnavaṃ brahmacariyavāse ānisaṃsañca dassetvā ovadamānāpiV0.279 tassa ukkaṇṭhaṃ vinodetuṃ asakkontī ‘ ayaṃ mama kāraṇā evarūpāya iddhiyā parihīno ;

na dāni yuttaṃ pariccajitun ’ ti .

‘ Idheva tiṭṭhā ’ ti vatvā gharaṃ gantvā mātāpitūnaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi .

Tepi āgantvā nānappakāraṃ ovadamānā vacanaṃ aggaṇhantaṃ āhaṃsu –

‘‘ tvaṃ amhe uccākulāti mā sallakkhesi .

Mayaṃ pesakārā .

Sakkhissasi pesakārakammaṃ kātun ’’ ti ?

Sāmaṇero āha –

‘‘ upāsaka , gihībhūto nāma pesakārakammaṃ vā kareyya naḷakārakammaṃ vā , kiṃ iminā , mā sāṭakamatte lobhaṃ karothā ’’ tiP0.295 .

Pesakārako udare baddhasāṭakaṃ datvā gharaṃ netvā dhītaraṃ adāsi .

So pesakārakammaṃ uggaṇhitvā pesakārehi saddhiṃ sālāya kammaṃ karoti .

Aññesaṃ itthiyo pātova bhattaṃ sampādetvā āhariṃsu .

Tassa bhariyā na tāva āgacchati .

So itaresu kammaṃ vissajjetvā bhuñjamānesu tasaraṃ vaṭṭento nisīdi .

Sā pacchā āgamāsi .

Atha naṃ so ‘ aticirena āgatāsī ’ ti tajjesi .

Mātugāmo ca nāma api cakkavattirājānaṃ attani paṭibaddhacittaṃ ñatvā dāsaṃ viya sallakkheti .

Tasmā sā evamāha –

‘‘ aññesaṃ ghare dārupaṇṇaloṇādīni sannihitāni ;

bāhirato āharitvā dāyakā pesakārakāpi atthi .

Ahaṃ pana ekikā ;

tvampi ‘ mayhaṃ ghare idaṃ atthi , idaṃ natthī ’ ti na jānāsi .

Sace icchasi bhuñja , no ce icchasi mā bhuñjā ’’ ti .

So ‘ na kevalaṃ ussūre bhattaṃ āharasi , vācāyapi maṃ ghaṭṭesī ’ ti kujjhitvā aññaṃ paharaṇaṃ apassanto tameva tasaradaṇḍakaṃ tasarato luñcitvā khipi .

Sā taṃ āgacchantaṃ disvā īsakaṃ parivatti .

Tasaradaṇḍakassa ca koṭi nāma tikhiṇā hoti .

Sā tassā parivattamānāya akkhikoṭiyaṃ pavisitvā aṭṭhāsi .

Sā ubhohi hatthehi vegena akkhiṃ aggahesi .

Bhinnaṭṭhānato lohitaṃ paggharati .

SoM0.282 tasmiṃ kāle upajjhāyassa vacanaṃ anussari ‘ idaṃ sandhāya maṃ upajjhāyo ‘‘ anāgate kāle kāṇapesakāriyā hatthena madditaṃ kañjiyaṃ pivissasī ’’ ti āha .

Idaṃ therena diṭṭhaṃ bhavissati .

Aho dīghadassī ayyo ’ ti mahāsaddena rodituṃ ārabhi .

Tamenaṃ aññe ‘‘ alaṃ , āvuso , mā rodi ;

akkhi nāma bhinnaṃ na sakkā rodanena paṭipākatikaṃ kātun ’’ ti āhaṃsu .

So ‘‘ nāhaṃ etamatthaṃ rodāmi ;

apica kho idaṃ sandhāya rodāmī ’’ ti sabbaṃ pavattiṃ paṭipāṭiyā kathesi .

Evaṃ uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattanti .

AparampiV0.280 vatthu – tiṃsamattā bhikkhū kalyāṇiyaṃ mahācetiyaṃ vanditvā aṭavimaggena mahāmaggaṃ otaramānā antarāmagge jhāmakkhette kammaṃ katvā āgacchantaṃ ekaṃ manussaṃ addasaṃsu .

Tassa sarīraṃ masimakkhitaṃ hoti , masimakkhitameva ca ekaṃ kāsāvaṃ kacchaṃ pīḷetvā nivatthaṃ .

Olokiyamāno jhāmakhāṇuko viya khāyati .

So divasabhāgeP0.296 kammaṃ katvā upaḍḍhajhāyamānānaṃ dārūnaṃ kalāpaṃ ukkhipitvā piṭṭhiyaṃ vippakiṇṇehi kesehi kummaggena āgantvā bhikkhūnaṃ sammukhe aṭṭhāsi .

Sāmaṇerā disvā aññamaññaṃ olokayamānā ‘‘ āvuso , tuyhaṃ pitā , tuyhaṃ mahāpitā , tuyhaṃ mātulo ’’ ti hasamānā gantvā ‘‘ ko nāmosi tvaṃ , upāsakā ’’ ti nāmaṃ pucchiṃsu .

So nāmaṃ pucchito vippaṭisārī hutvā dārukalāpaṃ chaḍḍetvā vatthaṃ saṃvidhāya nivāsetvā mahāthere vanditvā ‘‘ tiṭṭhatha tāva , bhante ’’ ti āha .

Mahātherā aṭṭhaṃsu .

Daharasāmaṇerā āgantvā mahātherānaṃ sammukhāpi parihāsaṃ karonti .

Upāsako āha –

‘‘ bhante , tumhe maṃ passitvā parihasatha ;

ettakeneva matthakaṃ pattamhāti sallakkhetha .

Ahampi pubbe tumhādisova samaṇo ahosiṃ .

Tumhākaṃ pana cittekaggatāmattampi natthi .

Ahaṃ imasmiṃ sāsane mahiddhiko mahānubhāvo ahosiṃ ;

ākāsaṃ gahetvā pathaviṃ karomi , pathaviṃ ākāsaṃ ;

dūraṃ gaṇhitvā santikaṃ karomi , santikaṃ dūraṃ ;

cakkavāḷasahassaṃ khaṇena vinivijjhāmi .

Hatthe me passatha ;

idāni pana makkaṭahatthasadisā .

Ahaṃ imeheva hatthehi idha nisinnova candimasūriye parāmasiṃ .

Imesaṃyeva pādānaṃ candimasūriye pādakathalikaṃ katvā nisīdiṃ .

Evarūpā me iddhi pamādena antarahitā .

Tumhe mā pamajjittha .

Pamādena hi evarūpaṃM0.283 byasanaṃ pāpuṇanti .

Appamattā viharantā jātijarāmaraṇassa antaṃ karonti .

Tasmā tumhe maññeva ārammaṇaṃ karitvā appamattā hotha , bhante ’’ ti tajjetvā ovādamadāsi .

Te tassa kathentasseva saṃvegaṃ āpajjitvā vipassamānā tiṃsa janā tattheva arahattaṃ pāpuṇiṃsūti .

Evampi uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattantīti veditabbā .

Ayaṃ tāva lokiyasammappadhānakathāya vinicchayo .

Lokuttaramaggakkhaṇe panetaṃ ekameva vīriyaṃ catukiccasādhanavasena cattāri nāmāni labhati .

Tattha anuppannānan ti asamudācāravasena vā ananubhūtārammaṇavasena vā anuppannānaṃ ;

aññathā hi anamatagge saṃsāre anuppannā pāpakā akusalā dhammā nāma natthi .

Anuppannā pana uppajjamānāpi eteyeva uppajjantiP0.297 , pahīyamānāpi eteyeva pahīyanti .

TatthaV0.281 ekaccassa vattavasena kilesā na samudācaranti .

Ekaccassa ganthadhutaṅgasamādhivipassanā navakammikānaṃ aññataravasena .

Kathaṃ ?

Ekacco hi vattasampanno hoti .

Tassa dvāsītikhuddakavattāni ( cūḷava .243 ādayo ), cuddasa mahāvattāni ( cūḷava .356 ādayo ), cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇapānīyamāḷauposathāgāraāgantukagamikavattāni ca karontasseva kilesā okāsaṃ na labhanti ;

aparabhāge panassa vattaṃ vissajjetvā bhinnavattassa vicarato ayonisomanasikārañceva sativossaggañca āgamma uppajjanti .

Evaṃ asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma .

Ekacco ganthayutto hoti ;

ekampi nikāyaṃ gaṇhāti , dvepi , tayopi , cattāropi , pañcapi .

Tasseva tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ atthavasena pāḷivasena anusandhivasena pubbāparavasena gaṇhantassa sajjhāyantassa cintentassa vācentassa desentassa pakāsentassa kilesā okāsaṃ na labhanti ;

aparabhāge panassa ganthakammaṃ pahāya kusītassa vicarato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti .

Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma .

Ekacco pana dhutaṅgadharo hoti , terasa dhutaṅgaguṇe samādāya vattati .

Tassa dhutaṅgaguṇe pariharantassa kilesā okāsaṃ na labhanti ;

aparabhāgeM0.284 panassa dhutaṅgāni vissajjetvā bāhullāya āvaṭṭassa vicarato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti .

Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma .

Ekacco pana aṭṭhasu samāpattīsu ciṇṇavasī hoti .

Tassa paṭhamajjhānādīsu āvajjanavasīādīnaṃ vasena viharantassa kilesā okāsaṃ na labhanti ;

aparabhāge panassa parihīnajjhānassa vā vissaṭṭhajjhānassa vā bhassādīsu anuyuttassa viharato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti .

Evampi asamudācāravasena anuppannā kilesā uppajjanti nāma .

Ekacco pana vipassako hoti ;

sattasu vā vipassanāsu aṭṭhārasasuP0.298 vā mahāvipassanāsu kammaṃ karonto viharati .

Tassevaṃ viharato kilesā okāsaṃ na labhanti ;

aparabhāge panassa vipassanākammaṃ pahāya kāyadaḷhībahulassa viharato ayonisomanasikārasativossaggeV0.282 āgamma uppajjanti .

Evampi asamudācāravasena anuppannā kilesā uppajjanti nāma .

Ekacco pana navakammiko hoti , uposathāgārabhojanasālādīni karoti .

Tassa tesaṃ upakaraṇāni cintentassa kilesā okāsaṃ na labhanti ;

aparabhāge panassa navakamme niṭṭhite vā vissaṭṭhe vā ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti .

Evampi asamudācāravasena anuppannā kilesā uppajjanti nāma .

Ekacco pana brahmalokā āgato suddhasatto hoti .

Tassa anāsevanāya kilesā okāsaṃ na labhanti ;

aparabhāge panassa laddhāsevanassa ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti .

Evampi asamudācāravasena anuppannā kilesā uppajjanti nāma .

Evaṃ tāva asamucāravasena anuppannatā veditabbā .

Kathaṃ ananubhūtārammaṇavasena ?

Idhekacco ananubhūtapubbaṃ manāpiyādibhedaṃ ārammaṇaṃ labhati .

Tassa tattha ayonisomanasikārasativossagge āgamma rāgādayo kilesā uppajjanti .

Evaṃ ananubhūtārammaṇavasenaM0.285 anuppannā uppajjanti nāma .

Lokuttaramaggakkhaṇe pana ekameva vīriyaṃ .

Ye ca evaṃ anuppannā uppajjeyyuṃ , te yathā neva uppajjanti , evaṃ nesaṃ anuppādakiccaṃ uppannānañca pahānakiccaṃ sādheti .

Tasmā uppannānaṃ pāpakānan ti ettha pana catubbidhaṃ uppannaṃ – vattamānuppannaṃ , bhutvā vigatuppannaṃ , okāsakatuppannaṃ , bhūmiladdhuppannanti .

Tattha ye kilesā vijjamānā uppādādisamaṅgino – idaṃ vattamānuppannaṃ nāma .

Kamme pana javite ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddhavipāko bhutvā vigataṃ nāma .

Kammaṃ uppajjitvā niruddhaṃ bhutvā vigataṃ nāma .

Tadubhayampi bhutvā vigatuppannan ti saṅkhaṃ gacchati .

Kusalākusalakammaṃ aññassa kammassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti .

EvaṃP0.299 kate okāse vipāko uppajjamāno okāsakaraṇato paṭṭhāya uppannoti vuccati .

Idaṃ okāsakatuppannaṃ nāma .

PañcakkhandhāV0.283 pana vipassanāya bhūmi nāma .

Te atītādibhedā honti .

Tesu anusayitakilesā pana atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā .

Atītakkhandhesu anusayitāpi hi appahīnāva honti .

Anāgatakkhandhesu , paccuppannakkhandhesu anusayitāpi appahīnāva honti .

Idaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ tāsu tāsu bhūmīsu asamugghātitā kilesā bhūmiladdhuppannāti saṅkhaṃ gacchantī ’’ ti .

Aparampi catubbidhaṃ uppannaṃ – samudācāruppannaṃ , ārammaṇādhigahituppannaṃ , avikkhambhituppannaṃ , asamugdhātituppannanti .

Tattha sampati vattamānaṃyeva ‘ samudācāruppannaṃ ’ nāma .

Sakiṃ cakkhūni ummīletvā ārammaṇe nimitte gahite anussaritānussaritakkhaṇe kilesā nuppajjissantīti na vattabbā .

Kasmā ?

Ārammaṇassa adhigahitattā .

Yathā kiṃ ?

Yathā khīrarukkhassa kuṭhāriyā āhatāhataṭṭhāne khīraṃ na nikkhamissatīti na vattabbaṃ , evaṃ .

Idaṃ ‘ ārammaṇādhigahituppannaṃ ’ nāma .

Samāpattiyā avikkhambhitakilesā pana imasmiṃ nāma ṭhāne nuppajjissantīti na vattabbā .

Kasmā ?

Avikkhambhitattā .

Yathā kiṃ ?

Yathā sace khīrarukkhaṃ kuṭhāriyā āhaneyyuṃ ,‘ imasmiṃ nāma ṭhāne khīraṃ na nikkhameyyā ’ tiM0.286 na vattabbaṃ , evaṃ .

Idaṃ ‘ avikkhambhituppannaṃ ’ nāma .

Maggena asamugghātitakilesā pana bhavagge nibbattassāpi nuppajjissantīti purimanayeneva vitthāretabbaṃ .

Idaṃ ‘ asamugghātituppannaṃ ’ nāma .

Imesu uppannesu vattamānuppannaṃ , bhutvāvigatuppannaṃ , okāsakatuppannaṃ , samudācāruppannanti catubbidhaṃ uppannaṃ na maggavajjhaṃ ;

bhūmiladdhuppannaṃ , ārammaṇādhiggahituppannaṃ , avikkhambhituppannaṃ , asamugghātituppannanti catubbidhaṃ maggavajjhaṃ .

Maggo hi uppajjamāno ete kilese pajahati .

So ye kilese pajahati , te atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ Hañci atīte kilese pajahati , tena hi khīṇaṃ khepeti , niruddhaṃP0.300 nirodheti , vigataṃ vigameti , atthaṅgataṃ atthaṃ gameti , atītaṃ yaṃ natthi taṃ pajahati .

Hañci anāgate kilese pajahati , tena hi ajātaṃ pajahati , anibbattaṃ anuppannaṃ apātubhūtaṃ pajahati , anāgataṃ yaṃ natthi taṃ pajahati .

Hañci paccuppanne kilese pajahati , tena hi ratto rāgaṃ pajahati , duṭṭho dosaṃ , mūḷho mohaṃ , vinibaddho mānaṃ , parāmaṭṭho diṭṭhiṃ , vikkhepagatoV0.284 uddhaccaṃ , aniṭṭhaṅgato vicikicchaṃ , thāmagato anusayaṃ pajahati ;

kaṇhasukkadhammā yuganaddhā samameva vattanti ;

saṃkilesikā maggabhāvanā hoti … pe … tena hi natthi maggabhāvanā , natthi phalasacchikiriyā , natthi kilesappahānaṃ , natthi dhammābhisamayo ’ ti .

‘ Atthi maggabhāvanā … pe … atthi dhammābhisamayo ’ ti .

Yathā kathaṃ viya ?

Seyyathāpi taruṇo rukkho … pe … apātubhūtāneva na pātubhavanti ’’ ti ( paṭi . ma .3.21).

Iti pāḷiyaṃ ajātaphalarukkho āgato ;

jātaphalarukkhena pana dīpetabbaṃ .

Yathā hi saphalo taruṇaambarukkho .

Tassa phalāni manussā paribhuñjeyyuṃ , sesāni pātetvā pacchiyo pūreyyuṃ .

Athañño puriso taṃ pharasunā chindeyya .

Tenassa neva atītāni phalāni nāsitāni honti , na anāgatapaccuppannāni ca nāsitāni ;

atītāni hi manussehi paribhuttāni , anāgatāni anibbattāni na sakkā nāsetuṃM0.287 .

Yasmiṃ pana samaye so chinno tadā phalāniyeva natthīti paccuppannānipi anāsitāni .

Sace pana rukkho acchinno assa , athassa pathavīrasañca āporasañca āgamma yāni phalāni nibbatteyyuṃ , tāni nāsitāni honti .

Tāni hi ajātāneva na jāyanti , anibbattāneva na nibbattanti , apātubhūtāneva na pātubhavanti .

Evameva maggo nāpi atītādibhede kilese pajahati , nāpi na pajahati .

Yesañhi kilesānaṃ maggena khandhesu apariññātesu uppatti siyā , maggena uppajjitvā khandhānaṃ pariññātattā te kilesā ajātāva na jāyanti , anibbattāva na nibbattanti , apātubhūtāva na pātubhavanti .

Taruṇaputtāya itthiyā puna avijāyanatthaṃ byādhitānaṃP0.301 rogavūpasamatthaṃ pītabhesajjehi cāpi ayamattho vibhāvetabbo .

Evaṃ maggo ye kilese pajahati , te atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā .

Na ca maggo kilese na pajahati .

Ye pana maggo kilese pajahati , te sandhāya ‘ uppannānaṃ pāpakānan ’ tiādi vuttaṃ .

Na kevalañca maggo kileseyeva pajahati , kilesānaṃ pana appahīnattā ye uppajjeyyuṃ upādinnakkhandhā , tepi pajahatiyeva .

Vuttampi cetaṃ ‘‘ sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca etthete nirujjhantī ’’ ti ( cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddesa 6) vitthāro .

Iti maggo upādinnato anupādinnato ca vuṭṭhāti .

Bhavavasena pana sotāpattimaggo apāyabhavato vuṭṭhātiV0.285 .

Sakadāgāmimaggo sugatibhavekadesato ;

anāgāmimaggo sugatikāmabhavato ;

vuṭṭhāti arahattamaggo rūpārūpabhavato vuṭṭhāti , sabbabhavehi vuṭṭhātiyevātipi vadanti .

Atha maggakkhaṇe kathaṃ anuppannānaṃ uppādāya bhāvanā hoti ?

Kathaṃ vā uppannānaṃ ṭhitiyāti ?

Maggappavattiyā eva .

Maggo hi pavattamāno pubbe anuppannapubbattā anuppanno nāma vuccati .

Anāgatapubbañhi ṭhānaṃ gantvā ananubhūtapubbaṃ vā ārammaṇaṃ anubhavitvā vattāro bhavanti –

‘ anāgataṭṭhānaṃ āgatamha , ananubhūtaṃ ārammaṇaṃ anubhavāmā ’ ti .

Yā cassa pavatti , ayameva ṭhiti nāmāti ṭhitiyā bhāvetīti vattuṃ vaṭṭati .

Evametassa bhikkhuno idaṃ lokuttaramaggakkhaṇe vīriyaṃ ‘‘ anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāyā ’’ tiādīniM0.288 cattāri nāmāni labhati .

Ayaṃ lokuttaramaggakkhaṇe sammappadhānakathā .

Evamettha lokiyalokuttaramissakā sammappadhānā niddiṭṭhāti .

Suttantabhājanīyavaṇṇanā .

Issues

Select Version

Vibhaṅga-aṭṭhakathā

Vibhaṅga-aṭṭhakathā