Sokaniddeso
194. Soka niddese byasatīti byasanaṃ ;
hitasukhaṃ khipati viddhaṃsetīti attho .
Ñātīnaṃ byasanaṃ ñātibyasanaṃ ;
corarogabhayādīhi ñātikkhayo ñātivināsoti attho .
Tena ñātibyasanena phuṭṭhassāti
P0.103 ajjhotthaṭassa abhibhūtassa samannāgatassāti attho .Sesesupi eseva nayo .
Ayaṃ pana viseso – bhogānaṃ byasanaṃ bhogabyasanaṃ ;
rājacorādivasena bhogakkhayo bhogavināsoti attho .
Rogoyeva byasanaṃ rogabyasanaṃ ;
rogo hi ārogyaṃ byasati vināsetīti byasanaṃ .
Sīlassa byasanaṃ sīlabyasanaṃ ;
dussīlyassetaṃ nāmaṃ .
Sammādiṭṭhiṃ vināsayamānā uppannā diṭṭhiyeva byasanaṃ diṭṭhibyasanaṃ .
Ettha ca purimāni dve anipphannāni , pacchimāni tīṇi nipphannāni tilakkhaṇabbhāhatāni .
Purimāni ca tīṇi neva kusalāni na akusalāni .
Sīladiṭṭhibyasanadvayaṃ akusalaṃ .
Aññataraññatarenāti
M0.97 gahitesu vā yena kenaci aggahitesu vā mittāmaccabyasanādīsu yena kenaci .Samannāgatassāti samanubandhassa aparimuccamānassa .
Aññataraññatarena dukkhadhammenāti yena kenaci sokadukkhassa uppattihetunā .
Sokoti socanakavasena soko ;
idaṃ tehi kāraṇehi upajjanakasokassa sabhāvapaccattaṃ .
Socanāti socanākaro .
Socitattan ti socitabhāvo .
Antosokoti abbhantare soko .
Dutiyapadaṃ upasaggavasena vaḍḍhitaṃ .
So hi abbhantare sukkhāpento viya parisukkhāpento viya uppajjatīti ‘‘ antosoko antoparisoko ’’ ti vuccati .
Cetaso parijjhāyanāti cittassa jhāyanākāro .
Soko hi uppajjamāno aggi viya cittaṃ jhāpeti paridahati ,‘‘ cittaṃ me jhāmaṃ , na me kiñci paṭibhātī ’’ ti vadāpeti .
Dukkhito mano dummano , tassa bhāvo domanassaṃ .
Anupaviṭṭhaṭṭhena sokova sallanti sokasallaṃ .
Ayaṃ vuccati sokoti ayaṃ soko nāma kathiyati .
So panāyaṃ kiñcāpi atthato domanassavedanāva
V0.97 hoti , evaṃP0.104 santepi antonijjhānalakkhaṇo , cetaso parinijjhāyanaraso , anusocanapaccupaṭṭhāno .‘ Sokassa dukkhaṭṭho veditabbo ’ ti ettha pana ayaṃ sabhāvadukkhattā ceva dukkhassa ca vatthubhāvena dukkhoti vutto .
Kataradukkhassāti ?
Kāyikadukkhassa ceva javanakkhaṇe ca domanassadukkhassa .
Sokavegena hi hadaye mahāgaṇḍo uṭṭhahitvā paripaccitvā bhijjati , mukhato vā kāḷalohitaṃ nikkhamati , balavaṃ kāyadukkhaṃ uppajjati .
‘‘ Ettakā me ñātayo khayaṃ gatā , ettakā me bhogā ’’ ti cintentassa ca balavaṃ domanassaṃ uppajjati .
Iti imesaṃ dvinnaṃ dukkhānaṃ vatthubhāvenapesa dukkhoti veditabbo .
Apica –
Sattānaṃ hadayaṃ soko , sallaṃ viya vitujjati ;
Aggitattova nārāco , bhusañca ḍahate puna .
Samāvahati ca byādhi-jarāmaraṇabhedanaṃ ;
Dukkhampi vividhaṃ yasmā , tasmā dukkhoti vuccatīti .